Rezygnacja z prokury i sprzedaż udziałów w spółce z o.o.

Na czym polega problem wspólnika-prokurenta w spółce z o.o.?

W opisanej sytuacji trzeba rozdzielić dwie kwestie: rezygnację z prokury oraz wyjście kapitałowe ze spółki przez sprzedaż udziałów. To są odrębne instytucje prawne i każda z nich rządzi się innymi zasadami.

Prokura dotyczy reprezentowania przedsiębiorcy. Udziały natomiast dają status wspólnika w spółce z o.o. Zrzeczenie się prokury nie powoduje utraty udziałów, a sprzedaż udziałów nie zawsze automatycznie kończy prokurę, jeżeli wcześniej nie zostanie ona odwołana albo nie wygaśnie z innej przyczyny.

Czy prokurent może sam zrezygnować z prokury?

Tak. Prokurent może złożyć spółce oświadczenie o zrzeczeniu się prokury. Prokura jest szczególnym rodzajem pełnomocnictwa, co wynika z art. 109¹ § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny. Przepis ten stanowi, że prokura jest pełnomocnictwem udzielonym przez przedsiębiorcę podlegającego obowiązkowi wpisu do CEIDG albo do rejestru przedsiębiorców KRS, obejmującym umocowanie do czynności sądowych i pozasądowych związanych z prowadzeniem przedsiębiorstwa.

Z kolei rezygnacja z funkcji prokurenta spółki z o.o. jest czynnością odrębną od sprzedaży udziałów i powinna zostać przeprowadzona oraz zgłoszona niezależnie od zmian właścicielskich w spółce. Przepisy o prokurze nie zawierają osobnego trybu rezygnacji prokurenta, ale z konstrukcji pełnomocnictwa wynika dopuszczalność zrzeczenia się umocowania przez pełnomocnika. Oświadczenie o zrzeczeniu się prokury jest jednostronnym oświadczeniem woli i powinno zostać złożone mocodawcy, czyli spółce. Do dojścia oświadczenia do spółki stosuje się art. 61 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym oświadczenie woli złożone innej osobie jest skuteczne z chwilą, gdy doszło do niej w taki sposób, że mogła zapoznać się z jego treścią.

W praktyce najlepiej złożyć oświadczenie na piśmie: osobiście za potwierdzeniem odbioru, listem poleconym za potwierdzeniem odbioru albo przez doręczenie elektroniczne, jeżeli spółka korzysta z odpowiedniego adresu do doręczeń. W treści warto wskazać datę, od której prokurent zrzeka się prokury, oraz wezwać spółkę do zgłoszenia wykreślenia prokury z KRS.

Kto może odwołać prokurę w spółce z o.o.?

Niezależnie od prawa prokurenta do zrzeczenia się umocowania prokurę może odwołać spółka. W spółce z o.o. zastosowanie ma art. 208 § 7 ustawy z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych, zgodnie z którym odwołać prokurę może każdy członek zarządu. Dla porównania, powołanie prokurenta wymaga zgody wszystkich członków zarządu na podstawie art. 208 § 6 Kodeksu spółek handlowych.

Jeżeli w spółce jest jednoosobowy zarząd i jedynym członkiem zarządu jest mąż, to on może prokurę odwołać, ale jego brak działania nie blokuje zrzeczenia się prokury przez prokurenta. Prokurent nie musi czekać na uchwałę zarządu ani na zgodę wspólników.

Jak zgłosić wykreślenie prokury z KRS?

Zgodnie z art. 109⁸ § 1 Kodeksu cywilnego udzielenie i wygaśnięcie prokury przedsiębiorca powinien zgłosić do rejestru przedsiębiorców. W przypadku spółki z o.o. obowiązek zgłoszenia do KRS obciąża spółkę działającą przez osoby uprawnione do reprezentacji.

Termin zgłoszenia zmian w KRS wynika z art. 22 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym. Wniosek o wpis powinien być złożony nie później niż w terminie 7 dni od dnia zdarzenia uzasadniającego dokonanie wpisu, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej.

Jeżeli spółka nie składa wniosku o wykreślenie prokury, były prokurent powinien zachować dowód doręczenia oświadczenia o zrzeczeniu się prokury i może zawiadomić sąd rejestrowy o nieaktualnym wpisie. W takiej sytuacji sąd rejestrowy może korzystać z instrumentów przewidzianych w art. 24 ustawy o Krajowym Rejestrze Sądowym, w tym wzywać obowiązanych do złożenia wniosku lub dokumentów, a w razie potrzeby stosować grzywnę w postępowaniu przymuszającym.

Czy można sprzedać udziały bez zgody męża?

To zależy przede wszystkim od treści umowy spółki. Zgodnie z art. 180 § 1 Kodeksu spółek handlowych zbycie udziału, jego części albo ułamkowej części udziału oraz zastawienie udziału wymaga formy pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. Jeżeli spółka została założona przy wykorzystaniu wzorca umowy w systemie S24, art. 180 § 2 Kodeksu spółek handlowych dopuszcza także zbycie udziałów przy wykorzystaniu wzorca udostępnionego w systemie teleinformatycznym, z podpisami elektronicznymi przewidzianymi w tym przepisie.

Sama ustawa nie wymaga zgody drugiego wspólnika na sprzedaż udziałów. Ograniczenia mogą jednak wynikać z umowy spółki. Art. 182 § 1 Kodeksu spółek handlowych pozwala uzależnić zbycie udziału, jego części albo ułamkowej części udziału od zgody spółki albo ograniczyć zbycie w inny sposób, na przykład przez prawo pierwszeństwa, prawo pierwokupu, wymóg zgody zgromadzenia wspólników albo szczególną procedurę wskazania nabywcy.

Jeżeli umowa spółki nie zawiera ograniczeń zbycia udziałów, wspólnik może sprzedać udziały wybranej osobie, zachowując wymaganą formę czynności. Jeżeli umowa wymaga zgody spółki, trzeba sprawdzić, kto tej zgody udziela i w jakim trybie.

Co zrobić, gdy spółka odmawia zgody na sprzedaż udziałów?

Jeżeli umowa spółki uzależnia zbycie udziałów od zgody spółki i nie reguluje inaczej trybu odmowy, zastosowanie ma art. 182 § 2-5 Kodeksu spółek handlowych. Zgodnie z art. 182 § 3 Kodeksu spółek handlowych zgody udziela zarząd w formie pisemnej, a jeżeli zgody odmówiono, sąd rejestrowy może pozwolić na zbycie, jeżeli istnieją ważne powody.

Ważne powody należy oceniać indywidualnie. Mogą nimi być na przykład trwały konflikt wspólników uniemożliwiający normalną współpracę, faktyczne wyłączenie wspólnika z działalności spółki, blokowanie wyjścia ze spółki bez uzasadnienia gospodarczego albo sytuacja, w której dalsze pozostawanie w spółce jest dla wspólnika nadmiernie uciążliwe. Sam konflikt małżeński nie zawsze wystarczy; znaczenie ma to, czy przekłada się on na funkcjonowanie spółki i sytuację wspólnika.

Jeżeli sąd rejestrowy zezwoli na zbycie, spółka może w terminie wyznaczonym przez sąd wskazać innego nabywcę na podstawie art. 182 § 4 Kodeksu spółek handlowych. Gdy strony nie uzgodnią ceny i terminu zapłaty, sąd rejestrowy może je ustalić na wniosek wspólnika albo spółki, w razie potrzeby po zasięgnięciu opinii biegłego. Jeżeli wskazany nabywca nie zapłaci ceny w terminie, wspólnik może swobodnie rozporządzić udziałem na podstawie art. 182 § 5 Kodeksu spółek handlowych, chyba że nie przyjął oferowanej zapłaty.

Czy można po prostu wystąpić ze spółki z o.o.?

Wspólnik spółki z o.o. nie może jednostronnie wypowiedzieć udziałów tak, jak wspólnik niektórych spółek osobowych może wypowiedzieć umowę spółki. Udziały w spółce z o.o. są prawem majątkowym i co do zasady wyjście ze spółki następuje przez ich zbycie, umorzenie albo w wyjątkowych przypadkach przez rozwiązanie spółki.

Umorzenie udziałów reguluje art. 199 Kodeksu spółek handlowych. Wymaga ono podstawy w umowie spółki i co do zasady zgody wspólnika, chyba że chodzi o umorzenie przymusowe albo automatyczne przewidziane w umowie spółki i przeprowadzone zgodnie z ustawą. Jeżeli konflikt jest głęboki i osiągnięcie celu spółki stało się niemożliwe, wspólnik może rozważyć powództwo o rozwiązanie spółki na podstawie art. 271 pkt 1 Kodeksu spółek handlowych, ale jest to środek dalej idący niż sprzedaż udziałów.

Jak praktycznie przygotować rezygnację z prokury?

Oświadczenie o zrzeczeniu się prokury powinno być krótkie i jednoznaczne. Warto wskazać dane spółki, dane prokurenta, datę udzielenia prokury, oświadczenie o zrzeczeniu się prokury oraz żądanie niezwłocznego zgłoszenia wykreślenia prokury z KRS. Dobrze jest także dodać prośbę o pisemne potwierdzenie dokonania zgłoszenia.

Jeżeli prokurent wciąż widnieje w KRS, mimo że skutecznie zrzekł się prokury, może to powodować ryzyko praktyczne, zwłaszcza w kontaktach z kontrahentami i instytucjami. Dlatego należy zachować dowody doręczenia oświadczenia oraz kopię pisma do spółki. W razie braku reakcji spółki warto zawiadomić sąd rejestrowy o nieaktualnym wpisie.

FAQ

Czy zgoda męża-prezesa jest potrzebna do rezygnacji z prokury?

Nie. Zrzeczenie się prokury jest oświadczeniem prokurenta składanym spółce. Zgoda prezesa, zarządu ani wspólników nie jest warunkiem skuteczności takiego oświadczenia. Dla celów dowodowych oświadczenie warto złożyć na piśmie i zachować potwierdzenie doręczenia.

Czy wykreślenie prokury z KRS decyduje o jej wygaśnięciu?

Wykreślenie z KRS porządkuje stan ujawniony w rejestrze, ale samo zrzeczenie się prokury jest skuteczne wobec spółki po dojściu oświadczenia do spółki zgodnie z art. 61 § 1 Kodeksu cywilnego. Mimo to aktualizacja KRS jest bardzo ważna ze względu na bezpieczeństwo obrotu i domniemania związane z rejestrem.

Czy mogę sprzedać udziały dowolnej osobie?

Tak, jeżeli umowa spółki nie ogranicza zbycia udziałów. Trzeba jednak zachować formę wymaganą przez art. 180 Kodeksu spółek handlowych. Jeżeli umowa spółki wymaga zgody spółki, prawa pierwszeństwa albo innej procedury, należy ją zastosować.

Co zrobić, gdy zarząd odmawia zgody na zbycie udziałów?

Jeżeli umowa spółki nie stanowi inaczej, można wystąpić do sądu rejestrowego o zezwolenie na zbycie udziałów na podstawie art. 182 § 3 Kodeksu spółek handlowych. Trzeba wykazać ważne powody, dlatego istotne są dokumenty pokazujące konflikt, blokowanie sprzedaży lub inne okoliczności uzasadniające wyjście ze spółki.

Czy zrzeczenie się prokury powoduje utratę udziałów?

Nie. Prokura i udziały to dwie różne kwestie. Rezygnacja z prokury kończy umocowanie do reprezentowania spółki, ale nie zmienia statusu wspólnika. Wspólnik pozostaje właścicielem udziałów, dopóki ich nie sprzeda, nie zostaną umorzone albo nie dojdzie do innego zdarzenia przewidzianego prawem.

Źródła

• Art. 61 § 1, art. 109¹ § 1, art. 109⁷ i art. 109⁸ § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
• Art. 180, art. 182, art. 199, art. 208 § 6-7 oraz art. 271 pkt 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych.
• Art. 22 i art. 24 ustawy z dnia 20 sierpnia 1997 r. o Krajowym Rejestrze Sądowym.