Problemy wychowawcze nastolatka a władza rodzicielska

Czy rodzice mogą zrzec się władzy rodzicielskiej?

Nie. Polskie prawo nie przewiduje instytucji dobrowolnego „zrzeczenia się” władzy rodzicielskiej przez rodziców nad małoletnim dzieckiem. Zgodnie z art. 92 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy dziecko pozostaje aż do pełnoletności pod władzą rodzicielską. O tym, czy władza rodzicielska zostanie ograniczona, zawieszona albo rodzice zostaną jej pozbawieni, decyduje wyłącznie sąd opiekuńczy na podstawie przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a nie sam rodzic własnym oświadczeniem.

Jeżeli więc sytuacja w domu jest skrajnie trudna, właściwą drogą nie jest „rezygnacja” z praw rodzicielskich, lecz złożenie do sądu rodzinnego wniosku o podjęcie odpowiednich środków ochrony dziecka i rodziny.

Co mogą zrobić rodzice, gdy nastolatek stosuje przemoc, ucieka z domu albo handluje narkotykami?

W opisanym stanie faktycznym problem nie sprowadza się wyłącznie do trudności wychowawczych. Jeżeli małoletni grozi domownikom, dopuszcza się pobić, handluje narkotykami, uchyla się od obowiązku szkolnego i przebywa poza domem przez dłuższy czas, mogą występować jednocześnie:

• zagrożenie dobra dziecka w rozumieniu art. 109 § 1 ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy,
• przejawy demoralizacji lub czyn karalny w rozumieniu art. 1 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich,
• zagrożenie bezpieczeństwa innych domowników, wymagające także reakcji policji i prokuratury.

W praktyce trzeba działać równolegle: złożyć wniosek do sądu rodzinnego i zgłaszać konkretne czyny zabronione odpowiednim służbom. Jeżeli w rodzinie pojawia się przemoc lub realne zagrożenie dla młodszego rodzeństwa, nie należy ograniczać się do rozmów z kuratorem.

Jakie obowiązki mają rodzice i kiedy pomaga sąd opiekuńczy?

Zgodnie z art. 95 § 1 ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy władza rodzicielska obejmuje w szczególności obowiązek i prawo rodziców do wykonywania pieczy nad osobą i majątkiem dziecka oraz do wychowania dziecka z poszanowaniem jego godności i praw. Jeżeli wykonywanie tej władzy staje się faktycznie niewykonalne albo wymaga wsparcia instytucji publicznych, zastosowanie ma art. 100 § 1 tej ustawy, zgodnie z którym sąd opiekuńczy i inne organy władzy publicznej są obowiązane udzielać pomocy rodzicom, jeżeli jest ona potrzebna do należytego wykonywania władzy rodzicielskiej.

Rodzic może więc sam wystąpić do sądu rodzinnego o pomoc, wskazując, że dotychczasowe środki nie działają, dziecko ma kuratora, a dalsze pozostawanie w domu zagraża młodszemu rodzeństwu albo samemu nieletniemu.

Jakie środki może zastosować sąd rodzinny?

Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd opiekuńczy może wydać odpowiednie zarządzenia na podstawie art. 109 § 2 ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Katalog jest otwarty, ale przepis wskazuje najważniejsze rozwiązania.

W sprawach bardzo trudnych sąd może też ingerować dalej, w tym ograniczyć władzę rodzicielską w konkretnym zakresie. Dobór środka zależy od okoliczności: wieku dziecka, skali agresji, wcześniejszych interwencji, opinii kuratora, szkoły, policji, poradni, a niekiedy także opinii OZSS.

Czy możliwe jest umieszczenie nastolatka poza domem?

Tak, ale nie następuje to na podstawie samej decyzji rodziców. Jeżeli dobro dziecka jest zagrożone, sąd może zarządzić umieszczenie go w pieczy zastępczej na podstawie art. 109 § 2 pkt 5 ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Szczegółowe formy pieczy określa ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej.

Trzeba jednak odróżnić pieczę zastępczą od środków stosowanych wobec nieletnich przejawiających demoralizację albo popełniających czyny karalne. W zależności od sytuacji sąd rodzinny może orzekać w dwóch różnych trybach: opiekuńczym oraz w sprawie nieletniego. W praktyce bywa, że oba tryby funkcjonują obok siebie.

Jeżeli zachowanie syna wiąże się z przemocą, handlem narkotykami lub innymi czynami zabronionymi, sąd może uznać, że sama piecza zastępcza nie rozwiąże problemu i konieczne będzie zastosowanie środków przewidzianych w ustawie o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich.

Postępowanie wobec nieletniego po zmianie przepisów

Dawna ustawa o postępowaniu w sprawach nieletnich została uchylona. Obecnie obowiązuje ustawa z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich. Jeżeli więc starsze materiały odwołują się do ustawy z 1982 r., wymagają aktualizacji.

Zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 1 i 2 tej ustawy przepisy stosuje się m.in. w sprawach o demoralizację osób, które nie ukończyły 18 lat, oraz w sprawach o czyny karalne popełnione przez nieletnich. Ustawa przewiduje różne środki wychowawcze, lecznicze i poprawcze. Ich dobór zależy od stopnia demoralizacji, rodzaju czynów, wieku nieletniego i rokowań wychowawczych.

W szczególności sąd rodzinny może stosować środki wychowawcze wymienione w art. 7 ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich, a w najpoważniejszych wypadkach również środek poprawczy, jeżeli spełnione są ustawowe przesłanki. W sprawach wymagających terapii, leczenia odwykowego albo psychiatrycznego możliwe są także środki lecznicze przewidziane w tej ustawie.

Czy 16-latek odpowiada jak dorosły?

Nie zawsze. Zasadą jest, że odpowiedzialność karna na zasadach określonych w ustawie z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny dotyczy sprawcy, który popełnia czyn zabroniony po ukończeniu 17 lat, o czym stanowi art. 10 § 1 Kodeksu karnego. Wyjątkowo nieletni, który po ukończeniu 15 lat dopuszcza się najcięższych przestępstw wskazanych w art. 10 § 2 Kodeksu karnego, może odpowiadać jak dorosły, jeśli przemawiają za tym okoliczności sprawy oraz stopień rozwoju sprawcy, jego właściwości i warunki osobiste.

Nie można więc przyjąć automatycznie, że każdy 16-latek „jest już osobą dorosłą w prawie karnym”. To stwierdzenie byłoby nieprecyzyjne. W większości przypadków sprawa nadal toczy się przed sądem rodzinnym według przepisów o nieletnich, chyba że zachodzą ustawowe przesłanki do odpowiedzialności na zasadach ogólnych.

Kiedy zawiadomić policję lub prokuraturę?

Jeżeli nastolatek dopuszcza się przemocy, gróźb karalnych, pobić, rozboju, posiadania lub obrotu narkotykami, zawiadomienie policji albo prokuratury jest zasadne niezależnie od postępowania rodzinnego. Dotyczy to zwłaszcza sytuacji, w których zagrożone jest zdrowie lub życie domowników.

W sprawach narkotykowych znaczenie mają przede wszystkim przepisy ustawy z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii, a w zakresie odpowiedzialności za groźby, naruszenie nietykalności, uszkodzenie ciała czy zmuszanie – odpowiednie przepisy Kodeksu karnego. Jeżeli rodzice nie zgłaszają takich incydentów, sąd rodzinny może nie mieć pełnego obrazu skali zagrożenia.

Czy można żądać pozbawienia rodziców władzy rodzicielskiej?

Co do zasady taka możliwość istnieje, ale w opisanym przypadku nie jest to najważniejszy ani najtrafniejszy pierwszy krok. Zgodnie z art. 111 § 1 ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy sąd opiekuńczy pozbawi rodziców władzy rodzicielskiej, jeżeli władza rodzicielska nie może być wykonywana z powodu trwałej przeszkody albo jeżeli rodzice nadużywają władzy rodzicielskiej lub w sposób rażący zaniedbują swe obowiązki względem dziecka.

To jednak środek skierowany przeciwko rodzicom, a nie instrument służący „odesłaniu” trudnego nastolatka do placówki. Jeżeli rodzice faktycznie szukają pomocy, współpracują z instytucjami i chcą chronić także młodsze dzieci, sąd częściej będzie rozważał środki z art. 109 K.r.o. oraz działania na gruncie ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich.

Jak złożyć wniosek do sądu rodzinnego?

Wniosek składa się do sądu rejonowego – wydziału rodzinnego i nieletnich, właściwego dla miejsca zamieszkania dziecka. W piśmie warto powołać art. 109 § 1 i 2 oraz art. 100 § 1 ustawy – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, a jeżeli występują przejawy demoralizacji lub czyny karalne – opisać też okoliczności istotne na gruncie ustawy o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich.

We wniosku należy wskazać przede wszystkim:

• dane dziecka i rodziców,
• opis zachowań: ucieczki z domu, przemoc, groźby, brak realizacji obowiązku szkolnego, kontakt z narkotykami, pobicia, interwencje policji,
• jakie środki były już stosowane: rozmowy, terapia, szkoła, kurator, poradnia, policja,
• jakie jest aktualne zagrożenie dla dziecka i rodzeństwa,
• jakiego rozstrzygnięcia rodzice oczekują, np. pilnego zabezpieczenia, nadzoru kuratora, skierowania do odpowiedniej placówki, umieszczenia poza domem, diagnozy specjalistycznej.

Do wniosku warto dołączyć kopie notatek policyjnych, zaświadczeń ze szkoły, opinii kuratora, dokumentacji z poradni psychologiczno-pedagogicznej, dokumentacji medycznej, wiadomości z groźbami, zdjęć obrażeń albo innych dowodów.

Ile kosztuje wniosek?

Opłata zależy od rodzaju sprawy i konkretnego żądania. W praktyce wiele spraw opiekuńczych dotyczących małoletnich podlega opłacie stałej, ale przed złożeniem pisma warto sprawdzić aktualne brzmienie ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych albo zweryfikować to w biurze podawczym sądu. Jeżeli sytuacja finansowa rodziny jest trudna, można złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych na zasadach wynikających z art. 102 i nast. tej ustawy.

Jeżeli sprawa ma elementy postępowania wobec nieletniego, tryb i koszty mogą wyglądać inaczej niż w zwykłym postępowaniu opiekuńczym, dlatego znaczenie ma dokładne sformułowanie żądania.

Czy rodzice mogą wyrzucić małoletnie dziecko z domu?

Co do zasady nie jest to bezpieczne rozwiązanie ani prawnie, ani życiowo. Rodzice mają obowiązek wykonywania pieczy nad małoletnim i troski o jego dobro, wynikający z art. 95 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli jednak sytuacja jest tak poważna, że obecność dziecka w domu zagraża rodzeństwu lub rodzicom, trzeba jak najszybciej uruchomić legalne mechanizmy ochrony: policję, sąd rodzinny, pomoc społeczną, szkołę, poradnię zdrowia psychicznego.

Samo pozostawienie sprawy bez formalnej reakcji może zostać później ocenione jako niewłaściwe wykonywanie obowiązków rodzicielskich. Dlatego każdą poważną ucieczkę, akt przemocy lub zdarzenie narkotykowe warto dokumentować i zgłaszać.

FAQ

Czy rodzic może podpisać zgodę na odebranie mu praw rodzicielskich?

Nie. Ograniczenie, zawieszenie lub pozbawienie władzy rodzicielskiej następuje wyłącznie na mocy orzeczenia sądu opiekuńczego, a nie przez jednostronne oświadczenie rodzica.

Czy kurator wystarczy, jeśli dziecko jest agresywne i handluje narkotykami?

Nie zawsze. Kurator bywa tylko jednym z elementów nadzoru. Przy przemocy, poważnej demoralizacji lub czynach karalnych potrzebne mogą być dalsze środki sądu rodzinnego oraz zawiadomienie policji lub prokuratury.

Czy sąd może umieścić nieletniego w placówce bez pozbawiania rodziców władzy rodzicielskiej?

Tak. Umieszczenie dziecka w pieczy zastępczej lub zastosowanie środków wobec nieletniego nie musi automatycznie oznaczać całkowitego pozbawienia rodziców władzy rodzicielskiej.

Czy każdy 16-latek odpowiada karnie jak dorosły?

Nie. Zasadą jest odpowiedzialność karna od 17 lat. Wyjątki dla osób, które ukończyły 15 lat, dotyczą tylko najpoważniejszych przestępstw i wymagają spełnienia przesłanek z art. 10 § 2 Kodeksu karnego.

Co zrobić najpierw: iść do sądu czy na policję?

Przy realnym zagrożeniu bezpieczeństwa domowników najpierw trzeba zadbać o bezpieczeństwo i zawiadomić policję. Równolegle warto złożyć wniosek do sądu rodzinnego, aby uruchomić długofalowe środki ochrony i nadzoru.

Źródła

• art. 92, art. 95 § 1, art. 100 § 1, art. 109 § 1 i 2, art. 111 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 10 § 1 i § 2 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
• art. 1 ust. 1 pkt 1 i 2, art. 7 ustawy z dnia 9 czerwca 2022 r. o wspieraniu i resocjalizacji nieletnich
• ustawa z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej
• ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych
• ustawa z dnia 29 lipca 2005 r. o przeciwdziałaniu narkomanii