Brak zapłaty za sprzedane udziały w spółce z o.o.

Czy sprzedaż udziałów jest skuteczna mimo braku zapłaty?

Sprzedaż udziałów w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością jest umową odpłatnego zbycia praw. Do sprzedaży praw stosuje się odpowiednio przepisy o sprzedaży rzeczy na podstawie art. 555 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Z art. 535 § 1 Kodeksu cywilnego wynika podstawowa zasada sprzedaży: sprzedawca przenosi na kupującego prawo, a kupujący ma obowiązek zapłacić cenę.

Sam fakt, że kupujący nie zapłacił ceny w umówionym terminie, nie oznacza automatycznie, że udziały nie przeszły na kupującego. Trzeba sprawdzić przede wszystkim treść umowy. Inne skutki powstaną, gdy umowa przewiduje, że przeniesienie udziałów następuje od razu, a cena ma być zapłacona później, a inne, gdy strony uzależniły przeniesienie udziałów od wcześniejszej zapłaty ceny albo wprowadziły warunek rozwiązujący.

W praktyce najczęstszy wariant wygląda tak: strony zawarły umowę sprzedaży udziałów, udziały przeszły na kupującego, a sprzedający ma wobec kupującego roszczenie o zapłatę ceny. W takiej sytuacji podstawowym działaniem jest dochodzenie zapłaty, a nie samo kwestionowanie nabycia udziałów.

Forma umowy zbycia udziałów w spółce z o.o.

Zgodnie z art. 180 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych zbycie udziału, jego części lub ułamkowej części udziału oraz zastawienie udziału powinno być dokonane w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. Nie jest to zwykła forma pisemna. Notariusz poświadcza podpisy stron złożone pod umową albo uznane przed notariuszem za własne.

Warto odróżnić umowę z podpisami notarialnie poświadczonymi od aktu notarialnego. Przy sprzedaży udziałów co do zasady wystarcza forma z art. 180 § 1 Kodeksu spółek handlowych. Akt notarialny może jednak wystąpić wtedy, gdy strony sporządziły dodatkowe oświadczenia, na przykład o poddaniu się egzekucji.

Jeżeli spółka była zakładana lub obsługiwana w systemie teleinformatycznym, należy dodatkowo pamiętać o szczególnym trybie przewidzianym w art. 180 § 2 Kodeksu spółek handlowych. W takim przypadku zbycie udziałów może nastąpić przy wykorzystaniu wzorca udostępnionego w systemie teleinformatycznym i wymaga podpisów elektronicznych wskazanych w tym przepisie.

Znaczenie umowy spółki i zgody na zbycie udziałów

Przed oceną skutków transakcji trzeba sprawdzić także umowę spółki. Art. 182 § 1 Kodeksu spółek handlowych pozwala uzależnić zbycie udziału, jego części lub ułamkowej części udziału od zgody spółki albo w inny sposób ograniczyć zbycie. Jeżeli umowa spółki wymagała zgody, a zgoda nie została uzyskana, skuteczność transakcji wymaga odrębnej analizy.

Jeżeli umowa spółki nie przewidywała ograniczeń albo wymagana zgoda została prawidłowo udzielona, brak zapłaty ceny nie jest samodzielną przeszkodą do skutecznego przejścia udziałów. Jest natomiast naruszeniem obowiązku kupującego i daje sprzedającemu roszczenie pieniężne.

Zawiadomienie spółki o przejściu udziałów

Zgodnie z art. 187 § 1 Kodeksu spółek handlowych o przejściu udziału, jego części lub ułamkowej części udziału na inną osobę zainteresowani zawiadamiają spółkę, przedstawiając dowód przejścia. Przejście udziału jest skuteczne wobec spółki od chwili, gdy spółka otrzyma od jednego z zainteresowanych zawiadomienie wraz z dowodem dokonania czynności.

Dowodem przejścia udziałów będzie najczęściej umowa sprzedaży udziałów zawarta w wymaganej formie. Spółka nie rozstrzyga jednak sporu o to, czy cena została zapłacona. Jeżeli umowa nie uzależnia skutku rozporządzającego od zapłaty, spółka zwykle powinna traktować nabywcę jako wspólnika od chwili skutecznego zawiadomienia.

Po zmianie wspólnika zarząd prowadzi księgę udziałów na podstawie art. 188 § 1 Kodeksu spółek handlowych. Zgodnie z art. 188 § 3 Kodeksu spółek handlowych po każdej zmianie zarząd składa sądowi rejestrowemu nową listę wspólników podpisaną przez wszystkich członków zarządu. Wpis listy wspólników w KRS ma znaczenie informacyjne, ale samo nabycie udziałów wynika z umowy i przepisów o jej skuteczności.

Jak dochodzić zapłaty za sprzedane udziały?

Jeżeli termin zapłaty wynika z umowy i już upłynął, kupujący pozostaje w opóźnieniu. Sprzedający może żądać ceny oraz odsetek za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli stopa odsetek nie została określona w umowie, zastosowanie ma art. 481 § 2 Kodeksu cywilnego, czyli odsetki ustawowe za opóźnienie.

Jeżeli strony nie oznaczyły terminu płatności, trzeba wezwać kupującego do zapłaty. Art. 455 Kodeksu cywilnego stanowi, że gdy termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony i nie wynika z właściwości zobowiązania, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania.

Praktycznie sprzedający powinien wykonać następujące kroki:

Czy można iść od razu do komornika?

Do komornika można iść dopiero z tytułem wykonawczym. Art. 776 Kodeksu postępowania cywilnego stanowi, że podstawą egzekucji jest tytuł wykonawczy, czyli tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności, chyba że ustawa stanowi inaczej.

Jeżeli kupujący w akcie notarialnym poddał się egzekucji co do zapłaty ceny, dokument może być tytułem egzekucyjnym na podstawie art. 777 § 1 pkt 4 albo pkt 5 Kodeksu postępowania cywilnego. Wtedy sprzedający nie musi od razu wytaczać powództwa o zapłatę, lecz składa do sądu wniosek o nadanie klauzuli wykonalności. Dopiero po jej uzyskaniu można skierować sprawę do komornika.

Jeżeli umowa sprzedaży udziałów zawiera tylko poświadczenie podpisów, ale nie zawiera oświadczenia kupującego o poddaniu się egzekucji, sprzedający co do zasady musi wnieść pozew o zapłatę. Do pozwu należy dołączyć umowę zbycia udziałów, wezwanie do zapłaty, dowód doręczenia wezwania oraz inne dokumenty potwierdzające termin i wysokość ceny.

Czy sprzedający może odstąpić od umowy i odzyskać udziały?

Możliwość odstąpienia od umowy zależy przede wszystkim od treści umowy oraz od tego, czy niewykonany obowiązek zapłaty był istotnym elementem wzajemnego rozliczenia stron. Zgodnie z art. 491 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli jedna ze stron dopuszcza się zwłoki w wykonaniu zobowiązania z umowy wzajemnej, druga strona może wyznaczyć jej odpowiedni dodatkowy termin do wykonania z zagrożeniem, że po bezskutecznym upływie terminu będzie uprawniona do odstąpienia od umowy.

Skutek odstąpienia reguluje art. 494 § 1 Kodeksu cywilnego. Strona, która odstępuje od umowy wzajemnej, powinna zwrócić drugiej stronie wszystko, co otrzymała od niej na mocy umowy, a druga strona powinna to przyjąć. W przypadku udziałów może to oznaczać konieczność zwrotnego przeniesienia udziałów i dokonania odpowiednich czynności wobec spółki.

W praktyce odzyskanie udziałów bywa trudniejsze niż dochodzenie ceny, zwłaszcza gdy kupujący został już wpisany do księgi udziałów, wykonywał prawa wspólnika, obciążył udziały albo dalej je zbył. Dlatego przed złożeniem oświadczenia o odstąpieniu warto ocenić, czy nie będzie bezpieczniej dochodzić zapłaty ceny oraz odsetek.

Przedawnienie roszczenia o zapłatę ceny

Termin przedawnienia trzeba ustalić według charakteru sprzedaży i statusu stron. Co do zasady art. 118 Kodeksu cywilnego przewiduje 6-letni termin przedawnienia, a dla roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej oraz roszczeń o świadczenia okresowe termin 3-letni.

Jeżeli sprzedaż udziałów była sprzedażą dokonaną w zakresie działalności przedsiębiorstwa sprzedawcy, znaczenie może mieć art. 554 Kodeksu cywilnego, który przewiduje 2-letni termin przedawnienia roszczeń sprzedawcy o zapłatę ceny. To, czy ten przepis ma zastosowanie do konkretnej sprzedaży udziałów, zależy od okoliczności sprawy, w szczególności od tego, czy sprzedaż nastąpiła w ramach działalności przedsiębiorstwa sprzedawcy.

Zgodnie z art. 118 zdanie drugie Kodeksu cywilnego koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż 2 lata. Mimo tej zasady nie warto zwlekać, bo upływ czasu utrudnia dowodzenie roszczenia i zwiększa ryzyko niewypłacalności kupującego.

Jakie dowody zgromadzić?

Sprzedający powinien zebrać przede wszystkim:

• umowę sprzedaży udziałów albo dokument zbycia udziałów w wymaganej formie,
• dowód ustalonej ceny i terminu płatności,
• korespondencję dotyczącą zapłaty, w tym wiadomości e-mail i SMS,
• wezwanie do zapłaty oraz dowód jego doręczenia,
• potwierdzenie, czy spółka została zawiadomiona o przejściu udziałów na podstawie art. 187 § 1 Kodeksu spółek handlowych,
• akt notarialny z ewentualnym poddaniem się egzekucji, jeżeli taki dokument sporządzono.

Jeżeli w transakcji wykorzystano dodatkowe zabezpieczenia, trzeba sprawdzić ich skuteczność. Przykładowo, jeżeli kupujący wystawił weksel, sprawa może przebiegać inaczej niż przy samej umowie sprzedaży. W takim wariancie przydatne może być omówienie zagadnienia zbycie udziałów a weksel.

FAQ

Źródła

• Art. 180 § 1 i § 2, art. 182 § 1, art. 187 § 1, art. 188 § 1 i § 3 ustawy z dnia 15 września 2000 r. Kodeks spółek handlowych.
• Art. 455, art. 481 § 1 i § 2, art. 491 § 1, art. 494 § 1, art. 535 § 1, art. 554, art. 555 oraz art. 118 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 730 § 1, art. 730¹ § 1, art. 776, art. 777 § 1 pkt 4 i pkt 5 oraz art. 187 § 1 pkt 3 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.