Spółka cywilna – wystąpienie wspólnika i wejście nowego

Czy wspólnik może najpierw wystąpić z dwuosobowej spółki cywilnej?

W praktyce nie jest to bezpieczne rozwiązanie. Zgodnie z art. 860 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny przez umowę spółki wspólnicy zobowiązują się dążyć do osiągnięcia wspólnego celu gospodarczego przez działanie w sposób oznaczony, w szczególności przez wniesienie wkładów. Użycie liczby mnogiej nie jest przypadkowe: spółka cywilna jest stosunkiem zobowiązaniowym między co najmniej dwoma wspólnikami.

Jeżeli więc w dwuosobowej spółce cywilnej najpierw wystąpi jeden wspólnik, a dopiero później miałby wejść nowy, przez pewien czas pozostaje tylko jedna osoba. Taka sytuacja oznacza ryzyko uznania, że spółka cywilna przestała istnieć, ponieważ nie ma już wielostronnej umowy spółki. W konsekwencji mogą powstać skutki typowe dla zakończenia działalności spółki, w tym podatkowe.

Bezpieczniejsza kolejność jest odwrotna: najpierw przyjąć nowego wspólnika, a dopiero następnie rozliczyć i wykreślić wspólnika występującego. Przy skutkach pozostania tylko jednej osoby warto porównać także omówienie problemu: rozwiązanie spółki przy 1 wspólniku.

Jak prawidłowo wprowadzić nowego wspólnika?

Przystąpienie nowego wspólnika do spółki cywilnej następuje przez zmianę umowy spółki. Podstawą jest sama umowa spółki z art. 860 § 1 Kodeksu cywilnego oraz zasada swobody umów z art. 353¹ Kodeksu cywilnego. Ponieważ art. 860 § 2 Kodeksu cywilnego wymaga, aby umowa spółki była stwierdzona pismem, również zmiana umowy powinna zostać sporządzona pisemnie, co najmniej dla celów dowodowych.

W praktyce sporządza się aneks podpisany przez dotychczasowych wspólników oraz wspólnika przystępującego. Aneks powinien określać co najmniej datę przystąpienia, wkład nowego wspólnika, udział w zyskach i stratach, zasady prowadzenia spraw spółki, reprezentację oraz zmienione brzmienie postanowień umowy. Szerzej o takim dokumencie piszemy w materiale: aneks zmieniający skład wspólników.

Jeżeli nowy wspólnik ma wnieść wkład zwiększający majątek spółki, trzeba sprawdzić podatek od czynności cywilnoprawnych. Zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. k oraz art. 1 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych opodatkowaniu PCC podlega umowa spółki oraz jej zmiana. W przypadku spółki osobowej, do której dla potrzeb PCC zalicza się spółkę cywilną, za zmianę umowy uważa się m.in. wniesienie lub podwyższenie wkładu powodujące zwiększenie majątku spółki – art. 1 ust. 3 pkt 1 tej ustawy. Stawka PCC wynosi 0,5% na podstawie art. 7 ust. 1 pkt 9 ustawy o PCC, a deklarację PCC-3 i podatek składa się co do zasady w terminie 14 dni zgodnie z art. 10 ust. 1 ustawy o PCC, jeżeli czynność nie jest dokonana w formie aktu notarialnego.

Jaka kolejność jest najbezpieczniejsza?

Najpierw należy przyjąć nowego wspólnika, a dopiero potem doprowadzić do wystąpienia dotychczasowego. Taka kolejność pozwala zachować ciągłość wieloosobowego stosunku spółki cywilnej i ograniczyć ryzyko uznania, że doszło do jej rozwiązania. Ten sam mechanizm stosuje się często w firmach rodzinnych, gdy planowane jest wprowadzenie nowego wspólnika rodzinnego.

Rozliczenie występującego wspólnika według Kodeksu cywilnego

Rozliczenie odchodzącego wspólnika należy oprzeć przede wszystkim na art. 871 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego, chyba że umowa spółki zawiera ważne i bardziej szczegółowe postanowienia rozliczeniowe. Zgodnie z art. 871 § 1 Kodeksu cywilnego wspólnikowi występującemu zwraca się w naturze rzeczy, które wniósł do spółki do używania, oraz wypłaca w pieniądzu wartość jego wkładu oznaczoną w umowie spółki, a w braku takiego oznaczenia – wartość wkładu z chwili wniesienia. Nie zwraca się wartości wkładu polegającego na świadczeniu usług albo na używaniu przez spółkę rzeczy należących do wspólnika.

Dodatkowo art. 871 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje, że występującemu wspólnikowi wypłaca się w pieniądzu taką część wartości wspólnego majątku pozostałego po odliczeniu wartości wkładów wszystkich wspólników, jaka odpowiada stosunkowi, w którym uczestniczył on w zyskach spółki. Jeżeli wspólnik ma otrzymać wyłącznie zwrot wniesionego wkładu pieniężnego, należy sprawdzić, czy umowa spółki i rozliczenie majątku nie dają mu także prawa do udziału w nadwyżce majątkowej.

Skutki w PIT przy wystąpieniu wspólnika

Na dzień wystąpienia wspólnika ze spółki cywilnej trzeba sporządzić wykaz składników majątku. Wynika to z art. 24 ust. 3a ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych. Wykaz powinien zawierać co najmniej: liczbę porządkową, nazwę składnika majątku, datę nabycia, wydatki na nabycie, część wydatków zaliczoną do kosztów uzyskania przychodów, wartość początkową, metodę amortyzacji, sumę odpisów amortyzacyjnych oraz wysokość środków pieniężnych wypłaconych wspólnikom z tytułu udziału w spółce na dzień wystąpienia lub likwidacji.

Środki pieniężne otrzymane przez wspólnika z tytułu wystąpienia ze spółki niebędącej osobą prawną są co do zasady przychodem z działalności gospodarczej na podstawie art. 14 ust. 2 pkt 16 ustawy o PIT. Jednocześnie art. 14 ust. 3 pkt 11 ustawy o PIT wyłącza z przychodów tę część środków, która odpowiada uzyskanej przed wystąpieniem przez wspólnika nadwyżce przychodów nad kosztami ich uzyskania, o których mowa w art. 8 ustawy o PIT, pomniejszonej o wypłaty dokonane z tytułu udziału w spółce.

Oznacza to, że sama wypłata kwoty odpowiadającej wkładowi pieniężnemu nie zawsze powoduje podatek dochodowy, ale trzeba to policzyć na danych konkretnego wspólnika: jego przychodach, kosztach, wypłatach, udziale w zyskach i wartości rozliczenia. Jeżeli wspólnik otrzymuje składniki niepieniężne, późniejsze ich odpłatne zbycie może rodzić przychód na podstawie art. 14 ust. 2 pkt 17 lit. b ustawy o PIT, z uwzględnieniem wyłączenia z art. 14 ust. 3 pkt 12 lit. b ustawy o PIT, jeżeli spełnione są warunki wskazane w tym przepisie.

Czy trzeba sporządzić spis z natury VAT?

Jeżeli najpierw przyjmiecie nowego wspólnika, a dopiero później wystąpi dotychczasowy, co do zasady nie dochodzi do rozwiązania spółki cywilnej. W takim wariancie samo wystąpienie wspólnika nie powoduje obowiązku sporządzenia i opodatkowania spisu z natury VAT.

Inaczej jest wtedy, gdy spółka cywilna ulega rozwiązaniu. Zgodnie z art. 14 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług opodatkowaniu VAT podlegają towary własnej produkcji oraz towary, które po nabyciu nie były przedmiotem dostawy, w przypadku rozwiązania spółki cywilnej lub handlowej niemającej osobowości prawnej. Zgodnie z art. 14 ust. 4 ustawy o VAT przepis dotyczy towarów, przy których podatnikowi przysługiwało prawo do odliczenia VAT naliczonego. Art. 14 ust. 5 ustawy o VAT nakłada obowiązek sporządzenia spisu z natury na dzień rozwiązania spółki i złożenia informacji o spisie, jego wartości oraz kwocie podatku należnego nie później niż w dniu złożenia deklaracji podatkowej za okres obejmujący dzień rozwiązania spółki.

Jeżeli doszłoby do faktycznego zakończenia spółki, trzeba przeanalizować spis z natury VAT przy likwidacji, wyrejestrowanie podatnika VAT oraz rozliczenie majątku. Przy prawidłowej zmianie składu wspólników bez rozwiązania spółki ten obowiązek zwykle nie powstaje.

Aktualizacje w urzędach i ewidencjach

Zmiana składu wspólników wymaga także działań formalnych. Każdy wspólnik będący przedsiębiorcą powinien zaktualizować swój wpis w CEIDG. Obowiązek złożenia wniosku o zmianę wpisu w terminie 7 dni od dnia zmiany danych wynika z art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. o Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej i Punkcie Informacji dla Przedsiębiorcy.

Spółka cywilna jako podatnik lub płatnik posługujący się własnym NIP powinna także zaktualizować dane identyfikacyjne na zasadach wynikających z art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1995 r. o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników i płatników. W praktyce służy do tego właściwe zgłoszenie aktualizacyjne, najczęściej NIP-2, a przy zmianach wspólników również załączniki dotyczące wspólników. Jeżeli spółka jest podatnikiem VAT, należy sprawdzić także aktualność danych rejestracyjnych VAT.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak kolejność czynności wpływa na bezpieczeństwo prawne i podatkowe.

FAQ

Źródła

• Art. 353¹, art. 860 § 1 i § 2 oraz art. 871 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 8, art. 14 ust. 2 pkt 16, art. 14 ust. 2 pkt 17 lit. b, art. 14 ust. 3 pkt 11, art. 14 ust. 3 pkt 12 lit. b oraz art. 24 ust. 3a ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od osób fizycznych.
• Art. 14 ust. 1 pkt 1, art. 14 ust. 4 i art. 14 ust. 5 ustawy z dnia 11 marca 2004 r. o podatku od towarów i usług.
• Art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. k, art. 1 ust. 1 pkt 2, art. 1 ust. 3 pkt 1, art. 7 ust. 1 pkt 9 i art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych.
• Art. 15 ust. 1 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. o Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej i Punkcie Informacji dla Przedsiębiorcy.
• Art. 9 ust. 1 ustawy z dnia 13 października 1995 r. o zasadach ewidencji i identyfikacji podatników i płatników.