Działalność gospodarcza bez zgody małżonka

Czy małżonek może założyć działalność gospodarczą bez zgody żony albo męża?

Tak. Jeżeli chodzi o samo podjęcie jednoosobowej działalności gospodarczej, zgoda małżonka nie jest wymagana. Podstawową zasadę swobody działalności gospodarczej wyraża art. 2 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców, zgodnie z którym podejmowanie, wykonywanie i zakończenie działalności gospodarczej jest wolne dla każdego na równych prawach. Przepis ten nie uzależnia założenia firmy przez osobę fizyczną od zgody jej małżonka.

Również przepisy ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie przewidują ogólnego wymogu zgody małżonka na rozpoczęcie działalności gospodarczej. Jeżeli między małżonkami istnieje ustawowa wspólność majątkowa, każdy z małżonków może samodzielnie zarządzać majątkiem wspólnym, chyba że konkretny przepis wprowadza wyjątek. Wynika to z art. 36 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Istotny jest także art. 36 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z nim przedmiotami majątkowymi służącymi małżonkowi do wykonywania zawodu lub prowadzenia działalności zarobkowej małżonek ten zarządza samodzielnie. Oznacza to, że przedsiębiorca-małżonek może podejmować typowe czynności związane z firmą bez bieżącej zgody drugiego małżonka.

Obowiązek informowania małżonka o majątku i zobowiązaniach

To, że zgoda na założenie firmy nie jest potrzebna, nie oznacza pełnej dowolności w ukrywaniu spraw majątkowych. Art. 36 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że oboje małżonkowie są obowiązani współdziałać w zarządzie majątkiem wspólnym, w szczególności udzielać sobie wzajemnie informacji o stanie majątku wspólnego, o wykonywaniu zarządu majątkiem wspólnym i o zobowiązaniach obciążających majątek wspólny.

Jeżeli więc działalność męża wpływa na majątek wspólny, powoduje zadłużenie, angażuje wspólne środki albo obejmuje zakup rzeczy za pieniądze pochodzące z majątku wspólnego, małżonek ma prawo domagać się informacji. Samo naruszenie obowiązku informacyjnego nie powoduje jednak automatycznie nieważności założenia firmy.

Sprzeciw małżonka wobec czynności związanych z firmą

Art. 36¹ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala małżonkowi sprzeciwić się czynności zarządu majątkiem wspólnym zamierzonej przez drugiego małżonka. Ten sam przepis wprowadza jednak ważne wyjątki. Sprzeciw nie dotyczy czynności w bieżących sprawach życia codziennego, czynności zmierzających do zaspokojenia zwykłych potrzeb rodziny ani czynności podejmowanych w ramach działalności zarobkowej.

W praktyce oznacza to, że sprzeciw ma ograniczone znaczenie przy typowych czynnościach przedsiębiorcy, takich jak zakup towaru, zawarcie zwykłej umowy z kontrahentem czy nabycie wyposażenia potrzebnego do firmy. Jeżeli jednak czynność wykracza poza zwykłe prowadzenie działalności i dotyczy składników wskazanych w art. 37 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, może być potrzebna zgoda drugiego małżonka.

Kiedy zgoda małżonka jest konieczna?

Najważniejsze wyjątki wynikają z art. 37 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgoda drugiego małżonka jest potrzebna między innymi do czynności prawnej prowadzącej do zbycia, obciążenia, odpłatnego nabycia nieruchomości albo użytkowania wieczystego, a także do oddania nieruchomości do używania lub pobierania z niej pożytków. Zgoda jest także wymagana przy zbyciu, obciążeniu, odpłatnym nabyciu i wydzierżawieniu przedsiębiorstwa lub gospodarstwa rolnego oraz przy darowiźnie z majątku wspólnego, z wyjątkiem drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych.

Jeżeli czynność wymaga zgody małżonka, a została dokonana bez tej zgody, zastosowanie ma art. 37 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Ważność umowy zależy wtedy od potwierdzenia jej przez drugiego małżonka. Natomiast jednostronna czynność prawna dokonana bez wymaganej zgody jest nieważna na podstawie art. 37 § 4 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Pożyczka albo kredyt zaciągnięty przez małżonka na firmę

Jeżeli mąż zaciągnął pożyczkę albo kredyt jako przedsiębiorca, trzeba odróżnić dwie kwestie: ważność umowy oraz zakres odpowiedzialności majątkowej. Co do zasady pożyczka zawarta przez jednego małżonka bez zgody drugiego może być ważna. Brak zgody ma jednak znaczenie dla tego, z jakiego majątku wierzyciel może dochodzić spłaty.

Art. 41 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego małżonków. Jeżeli natomiast małżonek zaciągnął zobowiązanie bez zgody drugiego małżonka, zastosowanie ma art. 41 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wierzyciel może wtedy żądać zaspokojenia z majątku osobistego dłużnika, z jego wynagrodzenia za pracę, z dochodów uzyskanych z innej działalności zarobkowej, z korzyści z praw wskazanych w art. 33 pkt 9 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a jeżeli wierzytelność powstała w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa – także z przedmiotów majątkowych wchodzących w skład przedsiębiorstwa.

W praktyce brak podpisu żony albo męża pod umową kredytu nie oznacza więc automatycznie, że wierzyciel nie będzie mógł sięgnąć do żadnych składników powiązanych z majątkiem wspólnym. Szczególne znaczenie mają dochody przedsiębiorcy oraz przedmioty wchodzące w skład przedsiębiorstwa.

Czy żona odpowiada za długi firmy męża?

Jeżeli żona nie była współkredytobiorcą, poręczycielem ani nie wyraziła zgody na konkretne zobowiązanie, zasadą jest brak jej osobistej odpowiedzialności za dług zaciągnięty przez męża. Nie oznacza to jednak, że sprawa jest zawsze obojętna dla majątku rodzinnego. Przy wspólności ustawowej dochody z działalności gospodarczej wchodzą do majątku wspólnego na podstawie art. 31 § 2 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a wiele rzeczy kupionych w trakcie małżeństwa może stanowić majątek wspólny.

Na etapie egzekucji znaczenie mają także przepisy proceduralne. Art. 787 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego pozwala nadać klauzulę wykonalności przeciwko małżonkowi dłużnika z ograniczeniem odpowiedzialności do majątku objętego wspólnością majątkową, jeżeli wierzyciel wykaże dokumentem urzędowym lub prywatnym, że stwierdzona tytułem egzekucyjnym wierzytelność powstała z czynności prawnej dokonanej za zgodą małżonka dłużnika. Dodatkowo art. 787¹ Kodeksu postępowania cywilnego dotyczy sytuacji, w których egzekucja ma być prowadzona z przedsiębiorstwa wchodzącego w skład majątku wspólnego, jeżeli wierzytelność powstała w związku z prowadzeniem przedsiębiorstwa.

Samochód kupiony na firmę męża a majątek wspólny

Jeżeli samochód został kupiony w czasie trwania wspólności ustawowej ze środków należących do majątku wspólnego, co do zasady może wchodzić do majątku wspólnego małżonków. Wynika to z art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje wspólność ustawowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich.

To, że pojazd jest wykorzystywany w działalności gospodarczej, nie zawsze oznacza, że należy wyłącznie do majątku osobistego przedsiębiorcy. O kwalifikacji decyduje między innymi źródło finansowania, data nabycia, treść umowy, ewentualny leasing oraz to, czy pojazd został nabyty za środki osobiste jednego małżonka wymienione w art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy można zmusić małżonka do zamknięcia firmy?

Co do zasady nie można skutecznie żądać zamknięcia działalności gospodarczej tylko dlatego, że została założona bez zgody małżonka. Przepisy nie dają drugiemu małżonkowi prawa do administracyjnego wyrejestrowania cudzej jednoosobowej działalności gospodarczej ani do nakazania jej zamknięcia wyłącznie z powodu braku wcześniejszej informacji.

Jeżeli jednak działalność realnie zagraża majątkowi wspólnemu, powoduje zadłużanie rodziny albo małżonek ukrywa zobowiązania, można rozważyć środki ochronne. Najczęściej w praktyce rozważane jest ustanowienie rozdzielności majątkowej. Zgodnie z art. 52 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej. W wyjątkowych przypadkach sąd może oznaczyć wcześniejszą datę powstania rozdzielności, co wynika z art. 52 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W szczególnych sytuacjach można także analizować zastosowanie art. 40 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który pozwala sądowi z ważnych powodów pozbawić jednego z małżonków samodzielnego zarządu majątkiem wspólnym. To rozwiązanie wymaga jednak wykazania konkretnych okoliczności, takich jak działania rażąco zagrażające interesom majątkowym rodziny.

Co praktycznie zrobić, gdy małżonek ukrył firmę i pożyczkę?

W pierwszej kolejności warto ustalić fakty: datę rejestracji działalności, formę prawną, rodzaj zobowiązania, czy została podpisana zgoda małżonka, czy występuje poręczenie, jakie składniki majątku zostały kupione i z jakich środków. W przypadku kredytu lub pożyczki kluczowe są umowa, regulamin, harmonogram spłat, zabezpieczenia oraz dokumenty, które mogły zawierać zgodę współmałżonka.

Następnie należy ocenić, czy dług ma charakter prywatny, firmowy czy publicznoprawny. Zobowiązania podatkowe i składkowe mogą być oceniane na podstawie odrębnych przepisów, w szczególności art. 29 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa, który przewiduje odpowiedzialność podatnika pozostającego w związku małżeńskim obejmującą majątek odrębny podatnika oraz majątek wspólny podatnika i jego małżonka. W sprawach składek ZUS zastosowanie mogą mieć odesłania z art. 31 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.

Jeżeli ryzyko jest poważne, warto rozważyć pozew o ustanowienie rozdzielności majątkowej na podstawie art. 52 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Samo podpisanie intercyzy u notariusza działa na przyszłość i wymaga zgody obu małżonków. Jeżeli drugi małżonek nie zgadza się na rozdzielność, pozostaje droga sądowa.

FAQ

Źródła

• art. 2 ustawy z dnia 6 marca 2018 r. – Prawo przedsiębiorców
• art. 31 § 1 i § 2, art. 33 pkt 9, art. 36 § 1–3, art. 36¹ § 1, art. 37 § 1–4, art. 40, art. 41 § 1–3, art. 52 § 1–2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 787 i art. 787¹ ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 29 § 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. – Ordynacja podatkowa
• art. 31 i art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych