Odzyskanie zaliczki wpłaconej przed zakupem samochodu

Czy sprzedawca musi zwrócić zaliczkę za samochód?

W opisanej sytuacji kluczowe jest ustalenie, co dokładnie zostało wpłacone: zaliczka czy zadatek. Jeżeli z potwierdzenia przelewu, pokwitowania, wiadomości SMS, e-maila albo umowy wynika, że była to zaliczka, pieniądze stanowią część przyszłej ceny samochodu. Jeżeli do sprzedaży nie doszło, a sprzedawca nie ma podstawy prawnej do zatrzymania pieniędzy, kupujący może żądać ich zwrotu.

Kodeks cywilny nie zawiera osobnego przepisu definiującego zaliczkę. W praktyce prawnej zaliczka jest traktowana jako świadczenie spełnione na poczet przyszłej umowy. Jeżeli zamierzony cel świadczenia odpadł, podstawą żądania zwrotu może być art. 410 § 2 w związku z art. 405 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, czyli przepisy o nienależnym świadczeniu i bezpodstawnym wzbogaceniu.

Jeżeli strony zawarły już umowę przedwstępną lub inną umowę zobowiązującą do sprzedaży, trzeba dodatkowo sprawdzić jej treść. Umowa przedwstępna została uregulowana w art. 389 § 1 i art. 390 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny. Jeżeli w umowie przewidziano warunki rezygnacji, termin zawarcia umowy przyrzeczonej albo szczególne zasady rozliczenia zaliczki, będą one miały znaczenie, o ile nie są sprzeczne z bezwzględnie obowiązującymi przepisami.

Zaliczka a zadatek - dlaczego nazwa ma znaczenie?

Zaliczki nie należy mylić z zadatkiem. Zadatek jest uregulowany w art. 394 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny. Jeżeli przy zawarciu umowy dano zadatek, a jedna ze stron nie wykona umowy, druga strona może bez wyznaczania dodatkowego terminu od umowy odstąpić i zachować otrzymany zadatek, a jeżeli sama go dała - żądać sumy dwukrotnie wyższej.

Zgodnie z art. 394 § 3 Kodeksu cywilnego, w razie rozwiązania umowy zadatek powinien być zwrócony, a obowiązek zapłaty sumy dwukrotnie wyższej odpada. To samo dotyczy sytuacji, gdy niewykonanie umowy nastąpiło wskutek okoliczności, za które żadna ze stron nie ponosi odpowiedzialności albo za które odpowiedzialność ponoszą obie strony.

Jeżeli dokumenty mówią wyraźnie o zaliczce, sprzedawcy trudniej twierdzić, że pieniądze miały pełnić funkcję zadatku. Gdy jednak strony używały różnych określeń, sąd będzie badał zgodny zamiar stron i cel umowy na podstawie art. 65 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Samochód niezgodny z ogłoszeniem - jakie przepisy powołać?

Jeżeli sprzedający zapewniał, że samochód jest bezwypadkowy i w bardzo dobrym stanie, a późniejsze badanie wykazało poważne usterki, kupujący powinien zebrać dowody na treść tych zapewnień. Znaczenie mogą mieć: archiwum ogłoszenia, zrzuty ekranu, korespondencja, nagrania rozmów, faktura za badanie techniczne, opinia mechanika oraz potwierdzenie wpłaty zaliczki.

Gdy sprzedawcą jest osoba prywatna, a umowa sprzedaży została już zawarta, zastosowanie mogą mieć przepisy o rękojmi za wady rzeczy sprzedanej, w szczególności art. 556, art. 556(1), art. 560 § 1 i § 4 oraz art. 561 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny. Na podstawie art. 560 § 1 Kodeksu cywilnego kupujący może złożyć oświadczenie o obniżeniu ceny albo odstąpieniu od umowy, chyba że sprzedawca niezwłocznie i bez nadmiernych niedogodności wymieni rzecz wadliwą na wolną od wad albo wadę usunie. Zgodnie z art. 560 § 4 Kodeksu cywilnego odstąpienie nie jest możliwe, jeżeli wada jest nieistotna.

Jeżeli sprzedawcą jest przedsiębiorca, a kupującym konsument, dla umów sprzedaży rzeczy zawieranych od 1 stycznia 2023 r. podstawowe znaczenie mają przepisy art. 43a-43g ustawy z dnia 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta. Z art. 43b ust. 1 tej ustawy wynika obowiązek zgodności towaru z umową. Przy samochodzie używanym opis stanu technicznego, przebieg, informacja o bezwypadkowości i zapewnienia sprzedawcy mogą mieć zasadnicze znaczenie dla oceny zgodności pojazdu z umową.

Jeżeli natomiast do sprzedaży jeszcze nie doszło, ale kupujący zrezygnował po ujawnieniu istotnych rozbieżności między ogłoszeniem a rzeczywistym stanem auta, żądanie zwrotu zaliczki należy oprzeć przede wszystkim na braku podstawy do zatrzymania świadczenia, czyli na art. 410 § 2 w związku z art. 405 Kodeksu cywilnego. Jeżeli zawarto umowę i kupujący skutecznie od niej odstąpił, zastosowanie może mieć art. 494 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym strona odstępująca od umowy wzajemnej powinna zwrócić drugiej stronie wszystko, co otrzymała, a sama może żądać zwrotu tego, co świadczyła.

Czy można odzyskać koszty dojazdu, przeglądu i badania samochodu?

Zwrot samej zaliczki to jedno roszczenie, a zwrot dodatkowych kosztów to drugie. Jeżeli kupujący poniósł koszty dojazdu, badania technicznego, opinii mechanika lub innych działań dlatego, że sprzedawca podał nieprawdziwe informacje o samochodzie, można rozważyć roszczenie odszkodowawcze.

Podstawą może być art. 471 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, jeżeli między stronami istniało zobowiązanie, a szkoda wynikała z jego niewykonania lub nienależytego wykonania. Trzeba wtedy wykazać trzy elementy: naruszenie zobowiązania przez sprzedawcę, wysokość szkody oraz normalny związek przyczynowy w rozumieniu art. 361 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli strony były jeszcze na etapie negocjacji, znaczenie może mieć art. 72 § 2 Kodeksu cywilnego. Przepis ten przewiduje odpowiedzialność za prowadzenie negocjacji z naruszeniem dobrych obyczajów, w szczególności bez zamiaru zawarcia umowy. W praktyce samo rozczarowanie stanem auta nie wystarczy. Potrzebne są konkretne dowody, że sprzedający wprowadzał kupującego w błąd albo zatajał istotne informacje.

Wciąż aktualne znaczenie ma także kierunek wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2005 r., sygn. akt II CK 673/2004. Sąd Najwyższy wskazał, że "w wypadku, gdy kupujący odstępuje od umowy z powodu wady rzeczy sprzedanej, jego uprawnienia określone w art. 494 kc obejmują również roszczenia o naprawienie szkody wynikłej z niewykonania zobowiązania w granicach dodatniego interesu umowy, a do zasad tej odpowiedzialności ma zastosowanie art. 471 kc". Orzeczenie dotyczyło stanu prawnego rękojmi sprzed zmian, ale nadal bywa przywoływane przy ocenie relacji między odstąpieniem od umowy a roszczeniem odszkodowawczym.

Jak przygotować wezwanie do zwrotu zaliczki?

Przed pozwem warto wysłać sprzedawcy pisemne wezwanie do zapłaty. Nie zawsze jest to formalnie konieczne, ale ma duże znaczenie praktyczne. Po pierwsze, wyznacza sprzedawcy konkretny termin spełnienia świadczenia. Po drugie, ułatwia dochodzenie odsetek, ponieważ zgodnie z art. 455 Kodeksu cywilnego, jeżeli termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony, świadczenie powinno być spełnione niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania.

W wezwaniu należy wskazać: dane stron, kwotę zaliczki, datę i sposób wpłaty, numer rachunku do zwrotu, opis przyczyny rezygnacji z zakupu, termin zapłaty oraz informację, że brak zwrotu spowoduje skierowanie sprawy do sądu. Jeżeli kupujący żąda także kosztów dojazdu lub badania, powinien je osobno wyliczyć i dołączyć kopie dowodów.

Odsetek za opóźnienie można żądać na podstawie art. 481 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Najbezpieczniej wskazać, że będą naliczane od dnia następnego po upływie terminu wyznaczonego w wezwaniu, np. po 7 albo 14 dniach od doręczenia pisma.

Co zrobić, gdy sprzedawca nie oddaje pieniędzy?

Jeżeli wezwanie nie przyniesie efektu, pozostaje pozew o zapłatę. Pozew powinien spełniać wymagania z art. 187 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego. Trzeba w nim oznaczyć sąd, strony, żądaną kwotę, odsetki, uzasadnienie oraz dowody.

Co do zasady pozew składa się do sądu właściwego dla miejsca zamieszkania pozwanego na podstawie art. 27 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. W sprawach wynikających z umowy można rozważyć także właściwość przemienną z art. 34 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, czyli sąd miejsca wykonania umowy, ale wybór właściwego sądu zależy od konkretnej treści umowy i okoliczności sprawy.

W pozwie można dochodzić zwrotu zaliczki, odsetek oraz ewentualnie odszkodowania. Opłata sądowa zależy od wartości przedmiotu sporu i wynika z art. 13 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Przy niewielkich kwotach zaliczki często sprawa toczy się w postępowaniu uproszczonym, jeżeli spełnione są warunki z art. 505(1) Kodeksu postępowania cywilnego.

Jakie dowody są najważniejsze?

W sporze o zaliczkę największe znaczenie mają dokumenty pokazujące, że pieniądze zostały wpłacone i jaki był ich cel. Dowodem może być przelew bankowy z tytułem zaliczka na samochód, pokwitowanie gotówkowe, korespondencja z numerem rachunku, SMS potwierdzający odbiór kwoty albo wiadomość z portalu ogłoszeniowego.

Drugą grupą dowodów są materiały dotyczące stanu samochodu. Jeżeli sprzedający zapewniał o bezwypadkowości auta, a badanie wykazało naprawy powypadkowe, uszkodzone elementy, poważną awarię sprzęgła, hamulców lub silnika, należy zachować wynik badania, fakturę za diagnostykę, zdjęcia i opis mechanika. Warto też zabezpieczyć ogłoszenie, ponieważ po usunięciu oferty odzyskanie jej treści może być trudne.

Jeżeli pojawia się ryzyko, że sprzedawca zaprzeczy rozmowom, należy działać szybko: wykonać zrzuty ekranu, zapisać adres ogłoszenia, pobrać historię wiadomości i wysłać podsumowanie ustaleń e-mailem lub SMS-em. W sądzie przydatne mogą być także zeznania osoby, która była obecna przy oględzinach samochodu.

FAQ

Czy sprzedawca może zatrzymać zaliczkę, bo kupujący się rozmyślił?

Nie zawsze. Jeżeli była to rzeczywiście zaliczka, a strony nie ustaliły kary umownej ani szczególnych zasad jej zatrzymania, sprzedawca co do zasady powinien ją zwrócić. Inaczej może być przy zadatku z art. 394 Kodeksu cywilnego albo przy udowodnionej szkodzie sprzedawcy.

Czy tytuł przelewu ma znaczenie?

Tak. Tytuł przelewu może być ważnym dowodem. Jeżeli wpisano zaliczka na zakup samochodu, wzmacnia to stanowisko kupującego, że nie był to zadatek. Ostatecznie znaczenie ma jednak całość ustaleń stron, oceniana na podstawie art. 65 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy można odstąpić od zakupu auta po złym wyniku przeglądu?

Jeżeli sprzedaż nie została jeszcze zawarta, kupujący może odmówić zawarcia umowy, zwłaszcza gdy auto istotnie odbiega od zapewnień sprzedawcy. Jeżeli umowa została już zawarta, trzeba ocenić przepisy o rękojmi albo przepisy o zgodności towaru z umową, zależnie od tego, czy sprzedawcą była osoba prywatna czy przedsiębiorca.

Ile czasu wyznaczyć sprzedawcy na zwrot pieniędzy?

Najczęściej wyznacza się 7 albo 14 dni od doręczenia wezwania. Termin powinien być realny i wskazany wprost. Po jego bezskutecznym upływie można żądać odsetek za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy trzeba iść na policję, gdy sprzedawca nie oddaje zaliczki?

Sam brak zwrotu zaliczki zwykle jest sprawą cywilną. Zawiadomienie o podejrzeniu popełnienia przestępstwa może mieć sens wtedy, gdy od początku istniały okoliczności wskazujące na oszustwo, np. fikcyjne ogłoszenie, fałszywe dane sprzedawcy albo celowe wyłudzenie pieniędzy. W typowym sporze o zwrot zaliczki właściwą drogą jest wezwanie do zapłaty, a potem pozew cywilny.

Źródła

• art. 65 § 1-2, art. 72 § 2, art. 361 § 1-2, art. 389 § 1, art. 390 § 1, art. 394 § 1-3, art. 405, art. 410 § 2, art. 455, art. 471, art. 481 § 1-2, art. 494 § 1, art. 556, art. 556(1), art. 560 § 1 i § 4, art. 561 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny;
• art. 43a-43g ustawy z dnia 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta;
• art. 27 § 1, art. 34 § 1, art. 187 § 1, art. 505(1) ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego;
• art. 13 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych;
• wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2005 r., sygn. akt II CK 673/2004.