Zmiana nazwiska w trakcie małżeństwa

Jak wybiera się nazwisko przy zawarciu małżeństwa?

Zasady wyboru nazwiska małżonków określa art. 25 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z tym przepisem oświadczenia w sprawie nazwisk małżonków są składane przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego bezpośrednio po zawarciu małżeństwa albo przed sporządzeniem zaświadczenia stwierdzającego brak okoliczności wyłączających zawarcie małżeństwa, jeżeli małżeństwo ma być zawarte w formie wyznaniowej ze skutkami cywilnymi.

Art. 25 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala małżonkom: nosić wspólne nazwisko jednego z nich, zachować dotychczasowe nazwiska albo połączyć swoje nazwisko z nazwiskiem drugiego małżonka. Jeżeli oświadczenia nie zostaną złożone, każdy z małżonków zachowuje swoje dotychczasowe nazwisko, co wynika z art. 25 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W praktyce oznacza to, że jeżeli przy ślubie żona nie złożyła oświadczenia o przyjęciu nazwiska męża, nie może po kilku latach skorzystać z prostego trybu „małżeńskiego”. Może natomiast rozważyć zwykłą administracyjną zmianę nazwiska.

Czy żona może zmienić nazwisko w trakcie małżeństwa?

Tak, ale nie na podstawie samego faktu pozostawania w małżeństwie. Po zawarciu małżeństwa właściwą podstawą jest ustawa z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska. Art. 4 ust. 1 tej ustawy stanowi, że zmiany imienia lub nazwiska można dokonać wyłącznie z ważnych powodów.

Katalog ważnych powodów w art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska jest przykładowy. Przepis wymienia między innymi zmianę nazwiska ośmieszającego albo nielicującego z godnością człowieka, zmianę na nazwisko używane, zmianę nazwiska bezprawnie zmienionego oraz zmianę nazwiska zgodnie z przepisami państwa, którego obywatelstwo także się posiada. Organ może więc badać również inne okoliczności, ale muszą one być konkretne i przekonujące.

Sama deklaracja żony, że „może przyjmie nazwisko męża”, nie oznacza jeszcze, że kierownik urzędu stanu cywilnego wyda decyzję pozytywną. We wniosku trzeba uzasadnić, dlaczego zmiana jest potrzebna. Inaczej będzie oceniana spokojnie uargumentowana chęć uporządkowania sytuacji rodzinnej, a inaczej wniosek składany wyłącznie w celu dokuczenia drugiemu małżonkowi.

Czy mąż może zablokować zmianę nazwiska żony?

Co do zasady nie. Ustawa z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska przewiduje, że zmiana nazwiska następuje na wniosek osoby, której zmiana dotyczy. Przepisy tej ustawy nie wymagają zgody małżonka na przyjęcie nazwiska takiego samego jak jego nazwisko.

Sam fakt, że nazwisko jest dobrem osobistym, nie daje automatycznego prawa do zakazania innej osobie noszenia tego samego nazwiska. Art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny wymienia nazwisko jako dobro osobiste, a art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego pozwala żądać ochrony w razie bezprawnego naruszenia dobra osobistego. W typowej sprawie administracyjnej o zmianę nazwiska emocjonalny sprzeciw męża nie wystarczy jednak do zablokowania decyzji.

Inaczej można oceniać sytuacje wyjątkowe, na przykład gdy używanie nazwiska ma służyć wprowadzaniu innych osób w błąd, podszywaniu się pod kogoś, wyrządzaniu szkody reputacyjnej albo naruszaniu dóbr osobistych. Wtedy znaczenie mogą mieć art. 23 i art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego, ale ocena zależy od konkretnych dowodów.

Procedura administracyjnej zmiany nazwiska

Wniosek o zmianę nazwiska składa się do wybranego kierownika urzędu stanu cywilnego. Wynika to z art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska. Osoba przebywająca za granicą może złożyć wniosek za pośrednictwem konsula Rzeczypospolitej Polskiej, co przewiduje art. 11 ust. 2 tej ustawy.

We wniosku trzeba wskazać między innymi dane osoby, której zmiana dotyczy, aktualne nazwisko, nazwisko wnioskowane oraz uzasadnienie. W praktyce najważniejsze jest uzasadnienie, bo organ musi ocenić, czy zachodzą ważne powody z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska.

Art. 5 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska ogranicza możliwość przybrania nazwiska historycznego, wsławionego na polu kultury, nauki, działalności politycznej, społecznej albo wojskowej. Taka zmiana jest dopuszczalna zasadniczo wtedy, gdy wnioskodawca ma członków rodziny o tym nazwisku albo jest powszechnie znany pod tym nazwiskiem.

Za wydanie decyzji o zmianie imienia lub nazwiska pobiera się opłatę skarbową w wysokości 37 zł. Wynika to z części I pkt 7 załącznika do ustawy z dnia 16 listopada 2006 r. o opłacie skarbowej.

Jeżeli kierownik urzędu stanu cywilnego odmówi zmiany nazwiska, decyzja podlega zaskarżeniu w trybie administracyjnym. Zgodnie z art. 127 § 1 i § 2 oraz art. 129 § 1 i § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego odwołanie wnosi się w terminie 14 dni od doręczenia decyzji, za pośrednictwem organu, który ją wydał, do organu wyższego stopnia.

Zmiana nazwiska po rozwodzie

Osobny, prostszy tryb przewiduje art. 59 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z tym przepisem w ciągu 3 miesięcy od chwili uprawomocnienia się orzeczenia rozwodu małżonek rozwiedziony, który wskutek zawarcia małżeństwa zmienił dotychczasowe nazwisko, może przez oświadczenie złożone przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego albo konsulem powrócić do nazwiska noszonego przed zawarciem małżeństwa.

Ten przepis działa tylko w jedną stronę: pozwala wrócić do wcześniejszego nazwiska po rozwodzie. Nie pozwala natomiast po rozwodzie po raz pierwszy przyjąć nazwiska byłego małżonka. Jeżeli żona przy ślubie zachowała nazwisko panieńskie, art. 59 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie da jej podstawy do przyjęcia nazwiska męża po rozwodzie.

Co z nazwiskiem dziecka?

Zmiana nazwiska rodzica może mieć znaczenie także dla dziecka, ale nie zawsze automatycznie. Art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska przewiduje, że zmiana nazwiska obojga rodziców rozciąga się na małoletnie dzieci i na dzieci, które pochodzą od tych samych rodziców.

Jeżeli nazwisko zmienia tylko jeden z rodziców, art. 8 ust. 2 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska uzależnia rozciągnięcie zmiany na małoletnie dziecko zasadniczo od zgody drugiego rodzica, chyba że zachodzą wyjątki wskazane w tym przepisie. Zgodnie z art. 8 ust. 4 tej ustawy dziecko, które ukończyło 13 lat, musi wyrazić zgodę na zmianę swojego nazwiska.

Czy w opisanej sytuacji zmiana nazwiska żony jest prawdopodobna?

Jeżeli żona przy ślubie świadomie zachowała swoje nazwisko, a po kilku latach separacji faktycznej i przed rozwodem chce przyjąć nazwisko męża, organ administracyjny będzie badał, czy istnieją realne ważne powody. Sam konflikt, chęć wywołania presji albo zapowiedź złożona podczas kłótni nie powinny być traktowane jako wystarczające uzasadnienie.

Nie oznacza to jednak, że mąż może prewencyjnie zakazać żonie złożenia wniosku. Może natomiast reagować, jeżeli wykaże, że wniosek lub późniejsze używanie nazwiska narusza jego konkretne prawa, w szczególności dobra osobiste chronione przez art. 23 i art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego. Taka sytuacja wymagałaby jednak indywidualnej analizy i dowodów.

FAQ

Źródła

• Art. 25 i art. 59 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 23 i art. 24 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 4, art. 5, art. 8 i art. 11 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska.
• Art. 127 § 1 i § 2 oraz art. 129 § 1 i § 2 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego.
• Część I pkt 7 załącznika do ustawy z dnia 16 listopada 2006 r. o opłacie skarbowej.