Czy można żądać zmiany nazwiska byłej żony?

Czy można zmusić byłą żonę do zmiany nazwiska?

Co do zasady nie. Sam fakt rozwodu nie pozbawia byłego małżonka prawa do nazwiska, które przyjął przy zawarciu małżeństwa. Art. 25 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje, że o nazwisku noszonym po zawarciu małżeństwa decydują oświadczenia małżonków złożone przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego. Skoro nazwisko zostało przyjęte w legalnym trybie, drugi małżonek nie może po rozwodzie jednostronnie żądać jego odebrania.

Kluczowe znaczenie ma art. 59 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem małżonek rozwiedziony, który wskutek zawarcia małżeństwa zmienił swoje dotychczasowe nazwisko, może w ciągu 3 miesięcy od chwili uprawomocnienia się orzeczenia rozwodu powrócić do nazwiska noszonego przed zawarciem małżeństwa. Przepis mówi o uprawnieniu rozwiedzionego małżonka, a nie o obowiązku ani o roszczeniu byłego męża lub byłej żony.

Takie stanowisko potwierdził Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 2 lutego 1978 r., sygn. IV CZ 11/78. Sąd wskazał, że były mąż nie może domagać się odebrania byłej żonie prawa do nazwiska nabytego przez zawarcie małżeństwa, ponieważ Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie przewiduje takiej możliwości.

Powrót do poprzedniego nazwiska po rozwodzie

Powrót do nazwiska sprzed małżeństwa odbywa się w szczególnym trybie z art. 59 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Oświadczenie składa wyłącznie rozwiedziony małżonek, który wcześniej zmienił nazwisko wskutek zawarcia małżeństwa. Może to zrobić przed kierownikiem urzędu stanu cywilnego albo przed konsulem.

Termin 3 miesięcy liczy się od dnia uprawomocnienia się orzeczenia rozwodu, a nie od dnia ogłoszenia wyroku przez sąd pierwszej instancji. Jeżeli wyrok rozwodowy został zaskarżony, termin zacznie biec dopiero po prawomocnym zakończeniu sprawy. Po upływie tego terminu nie można już skorzystać z prostego trybu z art. 59 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli rozwiedziony małżonek spóźni się z terminem z art. 59 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, pozostaje ewentualnie zwykła administracyjna zmiana nazwiska na podstawie ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska. Taka zmiana wymaga jednak wniosku osoby zainteresowanej oraz wykazania ważnych powodów, o których mowa w art. 4 ust. 1 tej ustawy.

Zmiana nazwiska w trybie administracyjnym

Poza sytuacją opisaną w art. 59 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nazwisko można zmienić na zasadach określonych w ustawie z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska. Art. 4 ust. 1 tej ustawy stanowi, że zmiany imienia lub nazwiska można dokonać wyłącznie z ważnych powodów. Przepis wskazuje przykładowo zmianę nazwiska ośmieszającego albo nielicującego z godnością człowieka, zmianę na nazwisko używane, zmianę nazwiska bezprawnie zmienionego albo zmianę na nazwisko noszone zgodnie z prawem państwa, którego obywatelstwo również się posiada.

Istotne jest to, że tryb administracyjny również nie daje byłemu małżonkowi prawa do żądania zmiany nazwiska przez drugą osobę. Wniosek składa osoba, której nazwisko ma zostać zmienione. Wynika to z konstrukcji ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska, w szczególności z art. 9 ust. 1 i 2, który reguluje składanie wniosku przez osobę ubiegającą się o zmianę imienia lub nazwiska.

Dodatkowo art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska ogranicza możliwość przyjęcia nazwiska historycznego, wsławionego na polu kultury, nauki, działalności politycznej, społecznej albo wojskowej. Zmiany na takie nazwisko co do zasady się nie dokonuje, chyba że osoba ubiegająca się o zmianę ma członków rodziny o tym nazwisku.

Czy znane lub szanowane nazwisko ma szczególną ochronę?

Nazwisko jest dobrem osobistym człowieka. Wynika to z art. 23 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, który wymienia nazwisko wśród dóbr osobistych pozostających pod ochroną prawa cywilnego. Jeżeli dobro osobiste jest zagrożone albo naruszone, art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego pozwala żądać między innymi zaniechania naruszeń, usunięcia ich skutków, a w odpowiednich przypadkach także zadośćuczynienia albo zapłaty odpowiedniej sumy na cel społeczny.

Nie oznacza to jednak, że były mąż może żądać, aby była żona przestała używać nazwiska nabytego w małżeństwie tylko dlatego, że nazwisko jest rozpoznawalne, szanowane albo ma znaczenie rodzinne. Samo używanie nazwiska nabytego zgodnie z prawem nie jest bezprawne.

Inaczej można oceniać sytuacje, w których były małżonek wykorzystuje nazwisko w sposób wprowadzający w błąd, godzący w dobre imię rodziny albo sugerujący nieistniejące powiązania gospodarcze, zawodowe lub reprezentacyjne. Wtedy podstawą działania nie jest art. 59 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, lecz ewentualna ochrona dóbr osobistych z art. 23 i art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego. Każdy taki przypadek wymaga jednak osobnej oceny dowodów i okoliczności.

Co można zrobić w praktyce?

Jeżeli chodzi wyłącznie o to, że była żona nadal nosi nazwisko byłego męża, przepisy nie dają podstaw do pozwu o zmianę nazwiska. Nie pomoże także żądanie skierowane do urzędu stanu cywilnego, ponieważ urząd nie może wszcząć procedury zmiany nazwiska byłej żony na wniosek byłego męża.

Możliwe działania zależą od rzeczywistego problemu. Jeżeli była żona posługuje się nazwiskiem normalnie w życiu prywatnym, zawodowym lub w dokumentach, jest to co do zasady dopuszczalne. Jeżeli natomiast używa nazwiska w kampanii reklamowej, w nazwie działalności, w korespondencji lub w mediach społecznościowych w sposób sugerujący nieprawdziwe powiązania albo naruszający czyjeś dobre imię, można rozważyć wezwanie do zaniechania naruszeń oraz powództwo cywilne o ochronę dóbr osobistych.

W sprawach szczególnie konfliktowych warto oddzielić emocjonalny sprzeciw wobec używania nazwiska od realnych naruszeń prawnych. Samo niezadowolenie byłego męża nie wystarczy. Konieczne są konkretne fakty: gdzie, kiedy i w jaki sposób nazwisko zostało wykorzystane oraz jakie skutki to wywołało.

FAQ

Czy sąd rozwodowy może nakazać byłej żonie zmianę nazwiska?

Nie. Art. 59 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje jedynie prawo rozwiedzionego małżonka do złożenia oświadczenia o powrocie do poprzedniego nazwiska. Przepis nie daje sądowi rozwodowemu kompetencji do nakazania takiej zmiany na żądanie drugiej strony.

Ile czasu ma rozwiedziony małżonek na powrót do poprzedniego nazwiska?

Termin wynosi 3 miesiące od chwili uprawomocnienia się orzeczenia rozwodu. Wynika to wprost z art. 59 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Po upływie tego terminu pozostaje ewentualnie administracyjna zmiana nazwiska, wymagająca ważnych powodów.

Czy była żona musi pytać byłego męża o zgodę na dalsze używanie nazwiska?

Nie. Jeżeli nazwisko zostało przyjęte zgodnie z prawem przy zawarciu małżeństwa, była żona nie potrzebuje zgody byłego męża na dalsze posługiwanie się nim po rozwodzie.

Czy można zakazać byłej żonie używania nazwiska w firmie lub reklamie?

To zależy od okoliczności. Samo nazwisko po rozwodzie może być używane, ale jeżeli sposób jego użycia narusza dobra osobiste, wprowadza w błąd albo sugeruje nieistniejące powiązania, można rozważyć roszczenia z art. 23 i art. 24 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy dzieci muszą zmienić nazwisko, jeżeli matka wróci do nazwiska sprzed małżeństwa?

Nie automatycznie. Powrót matki do poprzedniego nazwiska po rozwodzie dotyczy jej nazwiska, a nie nazwiska dzieci. Zmiana nazwiska dziecka podlega odrębnym zasadom i zależy między innymi od wieku dziecka, zgód rodziców oraz konkretnej podstawy prawnej.

Źródła

• Art. 25 § 1-3 i art. 59 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 4 ust. 1 pkt 1-4, art. 4 ust. 2 oraz art. 9 ust. 1-2 ustawy z dnia 17 października 2008 r. o zmianie imienia i nazwiska.
• Art. 23 i art. 24 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 2 lutego 1978 r., sygn. IV CZ 11/78.