Przedłużające się postępowanie rozwodowe – co można zrobić?

Dlaczego sprawa rozwodowa potrafi trwać długo?

Sprawa o rozwód nie sprowadza się do samego stwierdzenia, że małżonkowie nie chcą już być razem. Zgodnie z art. 56 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy sąd może rozwiązać małżeństwo przez rozwód tylko wtedy, gdy między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia. Oznacza to konieczność ustalenia, czy ustały więzi duchowe, fizyczne i gospodarcze oraz czy nie ma realnych widoków na odbudowę małżeństwa.

Dodatkowo sąd musi zbadać tzw. przeszkody rozwodowe. Zgodnie z art. 56 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rozwód jest niedopuszczalny, jeżeli wskutek niego miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków albo jeżeli z innych względów orzeczenie rozwodu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Z kolei art. 56 § 3 tego aktu stanowi, że rozwód nie jest dopuszczalny, jeżeli żąda go małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, chyba że drugi małżonek wyrazi zgodę albo odmowa zgody jest w danych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

To właśnie dlatego postępowanie rozwodowe bywa długie, zwłaszcza gdy strony spierają się o winę, dzieci, kontakty, alimenty lub faktyczny przebieg rozpadu pożycia.

Kiedy długi rozwód nie oznacza jeszcze przewlekłości?

Nie ma przepisu, który wyznaczałby jeden sztywny termin, w jakim sąd musi zakończyć każdą sprawę rozwodową. Obowiązuje jednak zasada sprawnego prowadzenia postępowania. Wynika ona z art. 6 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, zgodnie z którym sąd powinien przeciwdziałać przewlekaniu postępowania i dążyć do tego, aby rozstrzygnięcie nastąpiło na pierwszym posiedzeniu, jeżeli jest to możliwe bez szkody dla wyjaśnienia sprawy. Art. 6 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego nakłada z kolei na strony obowiązek przytaczania faktów i dowodów bez zwłoki.

W praktyce sprawa może trwać długo z przyczyn obiektywnych, np. gdy:

• jedna ze stron wnosi o orzeczenie wyłącznej winy,
• trzeba przesłuchać wielu świadków,
• w grę wchodzą małoletnie dzieci i konieczne jest ustalenie sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej, kontaktów i alimentów,
• strony składają liczne wnioski dowodowe,
• potrzebna jest opinia Opiniodawczego Zespołu Sądowych Specjalistów,
• dochodzi do odroczeń z powodu niestawiennictwa, choroby lub braków formalnych pism.

Jeżeli chcesz wiedzieć, co dzieje się po wyroku i jak wygląda przebieg rozprawy apelacyjnej, warto uwzględnić to już na etapie planowania strategii procesowej.

Jakie kwestie sąd musi rozstrzygnąć w wyroku rozwodowym?

Zgodnie z art. 58 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w wyroku orzekającym rozwód sąd rozstrzyga m.in. o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem obojga małżonków, kontaktach rodziców z dzieckiem oraz o wysokości, w jakiej każdy z małżonków jest obowiązany do ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka. Sąd rozstrzyga też o sposobie korzystania ze wspólnie zajmowanego mieszkania na czas wspólnego w nim zamieszkiwania rozwiedzionych małżonków.

Jeżeli małżonkowie zajmują wspólne mieszkanie, sąd może w wypadkach wyjątkowych nakazać eksmisję jednego z nich – art. 58 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Z kolei zgodnie z art. 58 § 3 tego aktu na wniosek jednego z małżonków sąd może dokonać w wyroku rozwodowym podziału majątku wspólnego, ale tylko wtedy, gdy nie spowoduje to nadmiernej zwłoki w postępowaniu.

To ostatnie ma bardzo duże znaczenie praktyczne: jeżeli zależy Ci na szybszym rozwodzie, wniosek o podział majątku w tej samej sprawie często bardziej szkodzi niż pomaga.

Jak realnie przyspieszyć postępowanie rozwodowe?

Nie ma jednego pisma, które automatycznie „przyspieszy rozwód”, ale są działania, które zwykle skracają sprawę:

1. Ograniczenie zakresu sporu – jeżeli obie strony zgadzają się na rozwód bez orzekania o winie, sąd może pominąć szerokie postępowanie dowodowe dotyczące odpowiedzialności za rozpad małżeństwa. Podstawę prawną daje art. 57 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym na zgodne żądanie małżonków sąd zaniecha orzekania o winie.
2. Kompletne i precyzyjne pisma – zgodnie z art. 126 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego każde pismo procesowe musi spełniać wymogi formalne, a braki powodują wezwania do uzupełnienia i stratę czasu.
3. Składanie wszystkich twierdzeń i dowodów bez zwłoki – wynika to bezpośrednio z art. 6 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego.
4. Rezygnacja z podziału majątku w rozwodzie – jeżeli podział jest sporny lub wymaga opinii biegłych, osobna sprawa po rozwodzie bywa szybszym rozwiązaniem.
5. Zgodny plan wychowawczy dotyczący dzieci – ogranicza potrzebę dodatkowych dowodów i konfliktu procesowego.

Jeżeli druga strona opóźnia sprawę przez celowy nieodbiór pozwu albo unika korespondencji, również nie oznacza to automatycznie, że rozwód będzie niemożliwy, ale może wydłużyć fazę doręczeń i organizacji pierwszej rozprawy.

Czy zmiana sędziego oznacza przewlekłość?

Nie zawsze. Sama zmiana sędziego, referatu albo składu orzekającego nie przesądza jeszcze o naruszeniu prawa do rozpoznania sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki. Ocena zależy od tego, czy po zmianie sąd podejmuje dalsze czynności terminowo i czy nie dochodzi do długich, nieuzasadnionych przerw.

W sprawach rozwodowych zdarza się, że nowy sędzia musi zapoznać się z obszernymi aktami, a czasem ponownie przeprowadzić część dowodów. To może wydłużyć postępowanie, ale nadal mieścić się w granicach prawidłowego procesu, jeżeli jest obiektywnie uzasadnione.

Skarga na przewlekłość postępowania – kiedy ma sens?

Podstawą prawną jest ustawa z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki.

Zgodnie z art. 2 ust. 1 tej ustawy strona może wnieść skargę, jeżeli postępowanie trwa dłużej, niż to konieczne dla wyjaśnienia okoliczności faktycznych i prawnych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy. Z kolei art. 2 ust. 2 nakazuje przy ocenie przewlekłości brać pod uwagę w szczególności terminowość i prawidłowość czynności sądu, charakter sprawy, stopień jej zawiłości, znaczenie dla strony oraz zachowanie samych stron.

To oznacza, że skarga ma sens głównie wtedy, gdy w sprawie widać długie okresy bezczynności, np. sąd przez wiele miesięcy nie wyznacza terminu mimo braku obiektywnych przeszkód albo nie podejmuje oczywistych czynności potrzebnych do dalszego biegu sprawy.

Co może dać skarga na przewlekłość?

Jeżeli skarga zostanie uwzględniona, sąd może:

• stwierdzić przewlekłość,
• zalecić sądowi prowadzącemu podjęcie odpowiednich czynności w wyznaczonym terminie,
• przyznać stronie odpowiednią sumę pieniężną od Skarbu Państwa.

Podstawę do przyznania sumy pieniężnej stanowi art. 12 ust. 4 ustawy z 17 czerwca 2004 r. Wysokość tej kwoty zależy od okoliczności sprawy i skali naruszenia. Nie jest to jednak instrument, który zawsze realnie przyspieszy rozwód – czasem bardziej porządkuje sytuację procesową niż skraca postępowanie natychmiast.

Kiedy szanse skargi są małe?

Skarga zwykle ma ograniczone szanse powodzenia, gdy:

• sprawa jest obiektywnie zawiła,
• strony same składają liczne nowe wnioski dowodowe,
• konieczne było oczekiwanie na opinię specjalistów,
• dochodziło do usprawiedliwionych odroczeń,
• opóźnienia wynikają w dużej mierze z zachowania stron, a nie z bezczynności sądu.

W takich sytuacjach długi proces nie musi jeszcze oznaczać „nieuzasadnionej zwłoki” w rozumieniu art. 2 ustawy z 17 czerwca 2004 r.

Jakie pismo złożyć przed skargą?

Zanim zdecydujesz się na skargę, często warto złożyć zwykłe pismo procesowe z wnioskiem o wyznaczenie terminu rozprawy lub podjęcie określonej czynności, np. doręczenia pisma, wezwania świadka czy dopuszczenia dowodu. Takie pismo nie ma odrębnej, szczególnej podstawy ustawowej jako „wniosek o przyspieszenie”, ale mieści się w uprawnieniach strony do składania pism procesowych w toku sprawy na podstawie przepisów ogólnych Kodeksu postępowania cywilnego, w tym art. 125 i art. 126.

Jeżeli sąd przez dłuższy czas nie reaguje, dopiero wtedy łatwiej ocenić, czy istnieją podstawy do skargi na przewlekłość.

Czy warto wnosić o podział majątku już w rozwodzie?

Tylko wtedy, gdy podział jest prosty i nie spowoduje nadmiernej zwłoki. Wynika to wprost z art. 58 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli w skład majątku wchodzi nieruchomość, firma, kredyt albo strony różnią się co do wartości składników, sąd rozwodowy często nie będzie chciał tego rozstrzygać w tej samej sprawie.

W praktyce wniosek o podział majątku może oznaczać konieczność powołania biegłego, analizę dokumentów finansowych i dodatkowe rozprawy. Jeśli celem jest szybkie zakończenie małżeństwa, osobne postępowanie o podział majątku bywa rozwiązaniem korzystniejszym.

Tabela: co najczęściej wydłuża, a co skraca rozwód?

FAQ

Czy rozwód trwający ponad rok to już przewlekłość?

Niekoniecznie. O przewlekłości nie decyduje sam upływ czasu. Na podstawie art. 2 ust. 1 i 2 ustawy z 17 czerwca 2004 r. ocenia się też zawiłość sprawy, działania sądu i zachowanie stron.

Czy mogę złożyć wniosek o przyspieszenie rozprawy?

Tak, możesz złożyć pismo z prośbą o wyznaczenie terminu lub podjęcie określonej czynności. Nie jest to odrębny środek z własną szczególną procedurą, ale często pomaga uporządkować tok sprawy.

Czy wniosek o podział majątku wydłuża rozwód?

Bardzo często tak. Zgodnie z art. 58 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego sąd dokona podziału majątku w wyroku rozwodowym tylko wtedy, gdy nie spowoduje to nadmiernej zwłoki.

Czy brak odbioru korespondencji przez drugą stronę zablokuje rozwód?

Nie zawsze, ale może wydłużyć sprawę. Sąd musi prawidłowo przeprowadzić doręczenia i ustalić, czy strona została skutecznie zawiadomiona o postępowaniu.

Czy po rozwodzie można jeszcze dochodzić spraw majątkowych?

Tak. Jeżeli podział majątku nie został przeprowadzony w wyroku rozwodowym, można wszcząć odrębne postępowanie o podział majątku wspólnego.

Źródła

• art. 56, art. 57 § 2, art. 58 § 1–3 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 6 § 1–2, art. 125, art. 126 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 2 ust. 1–2 oraz art. 12 ust. 4 ustawy z dnia 17 czerwca 2004 r. o skardze na naruszenie prawa strony do rozpoznania sprawy w postępowaniu przygotowawczym prowadzonym lub nadzorowanym przez prokuratora i postępowaniu sądowym bez nieuzasadnionej zwłoki