Zmniejszenie lub uchylenie alimentów po przejściu na emeryturę

Przejście na emeryturę a alimenty

Przejście na emeryturę samo w sobie nie powoduje wygaśnięcia obowiązku alimentacyjnego. Dopóki istnieje prawomocny wyrok albo ugoda zasądzająca alimenty, świadczenie trzeba płacić w dotychczasowej wysokości, chyba że sąd zmieni obowiązek w nowym orzeczeniu.

W praktyce emeryt może wystąpić:

• o obniżenie alimentów — gdy jego możliwości zarobkowe i majątkowe istotnie się pogorszyły,
• o uchylenie obowiązku alimentacyjnego — zwłaszcza wobec dziecka pełnoletniego, które może utrzymać się samodzielnie albo nie dokłada starań, by to osiągnąć.

Podstawą żądania zmiany jest art. 138 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym w razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego.

Kiedy rodzic może żądać uchylenia alimentów na pełnoletnie dziecko?

Zgodnie z art. 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, rodzice są obowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania.

Jednocześnie art. 133 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego stanowi, że rodzice mogą uchylić się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego, jeżeli:

• są one połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem, albo
• dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się.

To właśnie ten przepis ma zwykle kluczowe znaczenie, gdy zobowiązany przeszedł na emeryturę, a pełnoletnie dziecko nie kończy nauki, nie zdaje egzaminów, nie podejmuje pracy albo tylko pozornie kontynuuje edukację.

Co oznacza brak starań o samodzielne utrzymanie?

Nie każde pełnoletnie dziecko traci alimenty tylko dlatego, że ukończyło 18 lat. O tym, czy obowiązek trwa nadal, decyduje konkretny stan faktyczny. Sąd ocenia między innymi:

• czy dziecko rzeczywiście się uczy,
• jakie ma wyniki w nauce,
• czy powtarza klasy lub semestry z własnej winy,
• czy podejmuje próby pracy zarobkowej,
• czy ma zawód albo kwalifikacje pozwalające podjąć pracę,
• czy brak samodzielności jest obiektywny, czy wynika z bierności.

Jeżeli pełnoletni syn lub córka formalnie pozostaje w edukacji, ale faktycznie nie wykorzystuje tej szansy i nie podejmuje realnych działań, by się usamodzielnić, może to uzasadniać uchylenie alimentów na podstawie art. 133 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W orzecznictwie nadal aktualne jest stanowisko, że samo osiągnięcie pełnoletności nie kończy obowiązku alimentacyjnego, ale dalsza nauka musi być rzeczywista i uzasadniona. Przykładowo wyrok Sądu Najwyższego z 14 maja 2002 r., sygn. V CKN 1032/00, wskazuje, że Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie określa jednej sztywnej chwili ustania tego obowiązku.

Emerytura i nadmierny uszczerbek po stronie rodzica

Drugą ważną podstawą jest nadmierny uszczerbek po stronie zobowiązanego. Nie chodzi o samo pogorszenie komfortu życia, ale o sytuację, w której dalsze płacenie alimentów uderza w podstawowe potrzeby emeryta: mieszkanie, leczenie, żywność, opłaty czy koszty codziennego utrzymania.

Przy ocenie tej przesłanki sąd bierze pod uwagę przede wszystkim:

• wysokość emerytury netto,
• inne dochody i majątek zobowiązanego,
• koszty leczenia i rehabilitacji,
• stałe opłaty mieszkaniowe,
• liczbę osób pozostających na utrzymaniu,
• ogólny stan zdrowia i możliwość dorobienia.

Znaczenie ma tu także art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym zakres świadczeń alimentacyjnych zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego. Po przejściu na emeryturę możliwości te często realnie maleją, ale sąd bada nie tylko faktyczny dochód, lecz także cały majątek i możliwość uzyskiwania dodatkowych środków.

Jeżeli więc emeryt ma niskie świadczenie, wysokie koszty leczenia i brak realnych możliwości poprawy sytuacji, może to uzasadniać nie tylko obniżenie alimentów, lecz w pewnych sprawach także ich uchylenie.

Czy można przestać płacić alimenty bez wyroku?

Co do zasady nie. Jeżeli alimenty zostały zasądzone wyrokiem albo ustalone w ugodzie sądowej, nie należy samodzielnie przerywać płatności tylko dlatego, że dziecko jest pełnoletnie albo rodzic przeszedł na emeryturę. Do czasu zmiany orzeczenia mogą powstawać zaległości, odsetki ustawowe za opóźnienie, a w razie egzekucji także koszty komornicze.

W przypadku uporczywego niepłacenia może powstać także ryzyko odpowiedzialności karnej z art. 209 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, jeżeli łączna wysokość zaległości stanowi równowartość co najmniej 3 świadczeń okresowych albo opóźnienie zaległego świadczenia innego niż okresowe wynosi co najmniej 3 miesiące.

Dlatego bezpieczna droga to wniesienie pozwu i równoczesne gromadzenie dowodów uzasadniających zmianę obowiązku.

Przeciwko komu wnieść pozew?

Jeżeli uprawnione do alimentów jest już dziecko pełnoletnie, pozew o obniżenie albo uchylenie alimentów składa się przeciwko pełnoletniemu dziecku. To, że przelewy były dotąd kierowane na konto matki, nie zmienia tego, kto jest uprawnionym z alimentów.

Właściwość sądu ustala się według zasad z art. 32 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, który pozwala wytoczyć powództwo o roszczenia alimentacyjne oraz o ustalenie istnienia albo nieistnienia obowiązku alimentacyjnego przed sąd miejsca zamieszkania osoby uprawnionej. W praktyce sprawy rozpoznaje sąd rejonowy, wydział rodzinny i nieletnich.

Jakie dowody warto dołączyć do pozwu?

Im bardziej konkretne dowody, tym większa szansa na skuteczne obniżenie lub uchylenie alimentów. W takiej sprawie warto dołączyć:

• decyzję ZUS o przyznaniu emerytury i odcinki świadczenia,
• dokumenty potwierdzające wcześniejsze zarobki i obecny spadek dochodu,
• rachunki za leki, leczenie, rehabilitację, czynsz, media i inne stałe wydatki,
• dokumentację medyczną, jeśli stan zdrowia wpływa na sytuację finansową,
• informacje o przebiegu nauki dziecka: świadectwa, zaświadczenia ze szkoły, powtarzanie klasy, niezdane egzaminy, skreślenie z listy uczniów lub studentów,
• dowody, że dziecko nie podejmuje pracy albo nie wykorzystuje swoich możliwości,
• wnioski o przesłuchanie stron i świadków.

Jeżeli chodzi o pełnoletnie dziecko, warto wprost wykazywać zarówno własny spadek możliwości finansowych, jak i brak należytych starań po stronie uprawnionego.

Obniżenie czy uchylenie alimentów — co wybrać?

To zależy od stanu faktycznego.

Jeżeli nie ma Pan pewności, można sformułować żądanie główne i ewentualne, np. w pierwszej kolejności uchylenie obowiązku, a gdyby sąd nie podzielił tej oceny — obniżenie alimentów do określonej kwoty.

Czy sąd bada tylko faktyczny dochód emeryta?

Nie zawsze. W sprawach alimentacyjnych sąd ocenia nie tylko aktualny dochód, ale również możliwości zarobkowe i majątkowe zobowiązanego, o których mowa w art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Oznacza to, że samo wykazanie niższej emerytury może nie wystarczyć, jeśli zobowiązany ma znaczny majątek, oszczędności albo realne możliwości dodatkowego zarobkowania.

Z drugiej strony w wypadku osoby starszej, chorej, z ograniczoną zdolnością do pracy, argument o niskiej emeryturze bywa znacznie silniejszy niż u osoby, która przeszła na emeryturę, ale nadal może bez przeszkód pracować.

Od kiedy może obowiązywać nowa wysokość alimentów?

Co do zasady sąd określa w wyroku, od kiedy zmienia obowiązek alimentacyjny. W praktyce często zmiana następuje od dnia wniesienia pozwu, ale nie jest to reguła bezwzględna — zależy to od okoliczności sprawy i treści rozstrzygnięcia. Dlatego warto złożyć pozew niezwłocznie po wystąpieniu istotnej zmiany sytuacji.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, kiedy przejście na emeryturę może prowadzić do obniżenia alimentów, a kiedy nawet do ich uchylenia.

FAQ

Czy samo osiągnięcie pełnoletności przez dziecko kończy alimenty?

Nie. Zgodnie z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego decyduje to, czy dziecko jest w stanie utrzymać się samodzielnie, a nie sam wiek.

Czy przejście na emeryturę wystarczy do obniżenia alimentów?

Nie zawsze. Emerytura może być ważnym argumentem, ale sąd bada całość sytuacji: wysokość świadczenia, majątek, koszty życia, zdrowie oraz potrzeby uprawnionego. Podstawą jest zwykle art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy można żądać całkowitego uchylenia alimentów na dorosłego syna, który nie zdaje matury?

Tak, ale trzeba wykazać, że syn nie dokłada starań do usamodzielnienia się albo że dalsze płacenie alimentów powoduje nadmierny uszczerbek po stronie rodzica. Wynika to z art. 133 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Komu płacić alimenty po osiągnięciu pełnoletności przez dziecko?

Co do zasady uprawnionym staje się pełnoletnie dziecko. Jeżeli jednak istnieje wcześniejsze orzeczenie i utrwalony sposób płatności, przed zmianą praktyki warto sprawdzić treść wyroku albo ugody oraz rozważyć uregulowanie tej kwestii formalnie.

Czy można przestać płacić alimenty od dnia złożenia pozwu?

Nie jest to bezpieczne. Do czasu wydania nowego orzeczenia nadal istnieje dotychczasowy tytuł alimentacyjny, więc mogą narastać zaległości i odsetki.

Źródła

• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy (t.j. Dz.U. z 2023 r. poz. 2809) — w szczególności art. 87, art. 133 § 1-3, art. 135 § 1, art. 138, art. 144¹.
• Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego (t.j. Dz.U. z 2024 r. poz. 1568 z późn. zm.) — art. 32.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny (t.j. Dz.U. z 2025 r. poz. 383) — art. 209 § 1.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 24 marca 2000 r., I CKN 1538/99.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 10 grudnia 1998 r., I CKN 1104/98, LEX nr 327909.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 14 maja 2002 r., V CKN 1032/00, LEX nr 55514.