Pożyczka od osoby, która zmarła – czy trzeba oddać pieniądze?

Czy pożyczka wygasa po śmierci pożyczkodawcy?

Nie. Sama śmierć osoby, która udzieliła pożyczki, nie powoduje wygaśnięcia długu. Zgodnie z art. 922 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na spadkobierców. Roszczenie o zwrot pożyczonych pieniędzy jest prawem majątkowym, więc co do zasady wchodzi do spadku.

Moment otwarcia spadku następuje z chwilą śmierci spadkodawcy na podstawie art. 924 Kodeksu cywilnego, a spadkobierca nabywa spadek z tą samą chwilą zgodnie z art. 925 Kodeksu cywilnego. Nie oznacza to jednak, że każda osoba z rodziny zmarłego może bez wykazania swoich praw skutecznie żądać zapłaty.

Kto może żądać zwrotu pożyczki po zmarłej osobie?

Zwrotu pożyczki może dochodzić spadkobierca zmarłego pożyczkodawcy albo osoba, która nabyła wierzytelność w inny zgodny z prawem sposób, na przykład przez przelew wierzytelności. Jeżeli żądanie zgłasza mąż zmarłej, powinien wykazać, że jest spadkobiercą i w jakim zakresie.

Ma to praktyczne znaczenie, ponieważ art. 1027 Kodeksu cywilnego stanowi, że względem osoby trzeciej, która nie rości sobie praw do spadku z tytułu dziedziczenia, spadkobierca może udowodnić swoje prawa wynikające z dziedziczenia tylko stwierdzeniem nabycia spadku albo zarejestrowanym aktem poświadczenia dziedziczenia. Dłużnik może więc żądać okazania jednego z tych dokumentów, zanim zapłaci pieniądze.

Jeżeli spadkobierców jest kilku, trzeba ustalić, czy mąż zmarłej jest jedynym spadkobiercą, czy tylko jednym z nich. Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności dziedziczą dzieci spadkodawcy oraz małżonek, przy czym udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku. Jeżeli nie ma zstępnych, zastosowanie mogą mieć art. 932 i następne Kodeksu cywilnego. Do chwili działu spadku wspólność majątku spadkowego ocenia się z uwzględnieniem art. 1035 Kodeksu cywilnego.

Czy brak pisemnej umowy pożyczki oznacza, że nie trzeba oddawać pieniędzy?

Nie zawsze. Zgodnie z art. 720 § 1 Kodeksu cywilnego przez umowę pożyczki dający pożyczkę zobowiązuje się przenieść na własność biorącego określoną ilość pieniędzy albo rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku, a biorący zobowiązuje się zwrócić tę samą ilość pieniędzy albo rzeczy tego samego gatunku i tej samej jakości.

Aktualnie art. 720 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje, że umowa pożyczki, której wartość przekracza 1000 zł, wymaga zachowania formy dokumentowej. Dokumentem w rozumieniu art. 77³ Kodeksu cywilnego jest nośnik informacji umożliwiający zapoznanie się z jej treścią. Może to być nie tylko klasyczna umowa podpisana na papierze, ale także na przykład e-mail, SMS, potwierdzenie przelewu, korespondencja z komunikatora albo inne utrwalone oświadczenie.

Brak formy dokumentowej przy pożyczce powyżej 1000 zł nie powoduje nieważności umowy. Skutek jest przede wszystkim dowodowy. Z art. 74 § 1 Kodeksu cywilnego wynika, że zastrzeżenie formy dokumentowej bez rygoru nieważności ogranicza możliwość prowadzenia dowodu z zeznań świadków lub przesłuchania stron na fakt dokonania czynności. Ograniczenie to nie jest jednak bezwzględne.

Na podstawie art. 74 § 2 Kodeksu cywilnego dowód ze świadków albo z przesłuchania stron jest dopuszczalny mimo niezachowania formy dokumentowej, jeżeli obie strony wyrażą na to zgodę, żąda tego konsument w sporze z przedsiębiorcą albo fakt dokonania czynności prawnej został uprawdopodobniony za pomocą dokumentu. Z kolei art. 74 § 4 Kodeksu cywilnego wyłącza te ograniczenia w stosunkach między przedsiębiorcami.

Jakie znaczenie ma oświadczenie podpisane przez zmarłą?

Jeżeli zmarła pożyczkodawczyni podpisała przed śmiercią dokument, w którym wskazała, że określona osoba jest jej winna pieniądze, taki dokument może mieć znaczenie dowodowe. Może on uprawdopodobnić zawarcie pożyczki w rozumieniu art. 74 § 2 Kodeksu cywilnego, a wtedy sąd może dopuścić również dowody osobowe, na przykład zeznania świadków.

Nie oznacza to jednak, że samo oświadczenie automatycznie przesądza sprawę. Jeżeli dokument ma formę aktu notarialnego albo podpis został notarialnie poświadczony, trzeba odróżnić moc dowodową dokumentu od prawdziwości twierdzeń w nim zawartych. Art. 244 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego określa moc dokumentów urzędowych w zakresie tego, co zostało w nich urzędowo zaświadczone. Natomiast art. 245 Kodeksu postępowania cywilnego stanowi, że dokument prywatny jest dowodem tego, że osoba, która go podpisała, złożyła oświadczenie zawarte w dokumencie.

Sąd ocenia wiarygodność dokumentu wraz z innymi dowodami na podstawie art. 233 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Jeżeli oświadczenie zostało podpisane przez osobę ciężko chorą, pod wpływem silnych leków, nacisku albo w stanie ograniczającym świadomość, można podnosić zarzuty dotyczące jego wiarygodności. Jeżeli dokument zawierał oświadczenie woli, a nie tylko opis faktów, znaczenie może mieć także art. 82 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę znajdującą się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.

Co musi udowodnić spadkobierca w sądzie?

Ciężar dowodu spoczywa na osobie, która wywodzi skutki prawne z określonych faktów. Wynika to z art. 6 Kodeksu cywilnego. W procesie cywilnym art. 232 Kodeksu postępowania cywilnego nakłada na strony obowiązek wskazywania dowodów dla stwierdzenia faktów, z których wywodzą skutki prawne.

Jeżeli pożyczka była udzielona gotówką, nie było umowy, nie ma potwierdzeń przelewów ani korespondencji, dochodzenie roszczenia jest trudniejsze. Nie oznacza to jednak automatycznej przegranej osoby dochodzącej zapłaty, ponieważ każdy stan faktyczny wymaga oceny całego materiału dowodowego.

Czy pożyczka mogła należeć tylko do majątku osobistego zmarłej?

Jeżeli pożyczka została udzielona przed zawarciem małżeństwa, pieniądze użyte do jej udzielenia co do zasady mogły należeć do majątku osobistego pożyczkodawczyni. Zgodnie z art. 33 pkt 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy do majątku osobistego każdego z małżonków należą przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej.

W praktyce oznacza to, że sam fakt późniejszego zawarcia małżeństwa nie powoduje, że mąż staje się automatycznie wyłącznym wierzycielem z tytułu wcześniejszej pożyczki. Roszczenie zmarłej wchodzi do spadku, a zakres praw męża zależy od dziedziczenia, testamentu, ewentualnego działu spadku oraz tego, czy występują inni spadkobiercy.

Inaczej trzeba byłoby analizować sytuację, w której pieniądze pochodziły z majątku wspólnego małżonków albo pożyczka została udzielona już w czasie małżeństwa. Wtedy konieczna jest odrębna ocena źródła środków, ustroju majątkowego małżonków i treści dokumentów.

Przedawnienie roszczenia o zwrot pożyczki

Przedawnienie trzeba badać odrębnie dla konkretnego terminu zwrotu. Zgodnie z art. 120 § 1 Kodeksu cywilnego bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne. Jeżeli strony ustaliły, że pożyczka ma być zwrócona do końca 2013 r., roszczenie stało się wymagalne zasadniczo po upływie tego terminu.

Aktualnie ogólny termin przedawnienia wynosi 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej 3 lata. Wynika to z art. 118 Kodeksu cywilnego. Koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż 2 lata.

Dla roszczeń istniejących przed zmianą przepisów w 2018 r. znaczenie mają przepisy przejściowe, w szczególności art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw. Jeżeli termin zwrotu pożyczki upłynął z końcem 2013 r. i nie doszło do przerwania albo zawieszenia biegu przedawnienia, roszczenie jest obecnie co do zasady przedawnione.

Przedawnienie nie oznacza, że dług znika. Z art. 117 § 2 Kodeksu cywilnego wynika, że po upływie terminu przedawnienia osoba, przeciwko której przysługuje roszczenie, może uchylić się od jego zaspokojenia. Jeżeli pozwanym jest konsument, art. 117 § 2¹ Kodeksu cywilnego przewiduje, że po upływie terminu przedawnienia nie można domagać się zaspokojenia roszczenia przeciwko konsumentowi, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w ustawie.

Trzeba jednak sprawdzić, czy bieg przedawnienia nie został przerwany. Zgodnie z art. 123 § 1 Kodeksu cywilnego bieg przedawnienia przerywa się między innymi przez każdą czynność przed sądem albo innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń, przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia, a także przez uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której roszczenie przysługuje. Po przerwaniu przedawnienia biegnie ono na nowo na podstawie art. 124 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jak bronić się przed żądaniem zapłaty?

Jeżeli mąż zmarłej grozi pozwem, warto odpowiedzieć rzeczowo, bez uznawania długu, jeżeli nie ma pewności co do zasadności żądania. Można zażądać dokumentów potwierdzających jego prawa do spadku, podstawę roszczenia, kwotę, termin zwrotu oraz dowody przekazania pieniędzy.

Nie należy pochopnie podpisywać ugody, oświadczenia o uznaniu długu ani harmonogramu spłat. Takie działania mogą mieć wpływ na ocenę przedawnienia i przerwanie jego biegu, zwłaszcza w świetle art. 123 § 1 pkt 2 Kodeksu cywilnego, który dotyczy uznania roszczenia.

Jeżeli sprawa trafi do sądu, trzeba pilnować terminów. W nakazie zapłaty sąd wskazuje termin na zapłatę albo wniesienie środka zaskarżenia, co wynika z art. 480² § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. W praktyce często jest to termin 2 tygodni od doręczenia nakazu. Brak reakcji może doprowadzić do uprawomocnienia się nakazu i egzekucji.

W odpowiedzi na pozew albo sprzeciwie można podnosić w szczególności:

• brak wykazania, że powód jest spadkobiercą lub jedynym uprawnionym do żądania całej kwoty,
• brak dowodów zawarcia pożyczki, jej wysokości albo terminu zwrotu,
• spłatę całości albo części długu, jeżeli miała miejsce,
• przedawnienie roszczenia,
• niewiarygodność dokumentu podpisanego przez zmarłą, jeżeli stan zdrowia, okoliczności podpisania albo treść dokumentu budzą wątpliwości.

Odsetki od pożyczki po terminie zwrotu

Jeżeli pożyczka była wymagalna, a dłużnik jej nie zwrócił, wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie. Podstawą jest art. 481 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli stopa odsetek za opóźnienie nie była oznaczona, należą się odsetki ustawowe za opóźnienie określone według art. 481 § 2 Kodeksu cywilnego.

Odsetki także mogą ulegać przedawnieniu. Roszczenia o odsetki są świadczeniami okresowymi, dlatego co do zasady przedawniają się z upływem 3 lat na podstawie art. 118 Kodeksu cywilnego. W konkretnej sprawie trzeba jednak sprawdzić daty wymagalności, ewentualne czynności sądowe i treść żądania pozwu.

FAQ

Podsumowanie

Pożyczka udzielona przez osobę, która później zmarła, co do zasady przechodzi na jej spadkobierców jako wierzytelność spadkowa. Nie oznacza to jednak, że każdemu żądaniu zapłaty trzeba od razu ulec. Osoba domagająca się pieniędzy powinna wykazać zarówno swoje prawa do spadku, jak i samo istnienie pożyczki, jej wysokość oraz termin zwrotu.

W opisanym stanie faktycznym kluczowe są cztery kwestie: czy mąż zmarłej jest uprawniony do dochodzenia całej kwoty, jakie dowody potwierdzają pożyczkę, czy dokument podpisany przez zmarłą jest wiarygodny oraz czy roszczenie nie uległo przedawnieniu. Przy pożyczce wymagalnej z końcem 2013 r. przedawnienie może być obecnie najważniejszym zarzutem, o ile nie doszło do jego przerwania lub uznania długu.

Źródła

• Art. 6, art. 74, art. 77³, art. 82, art. 117, art. 118, art. 120, art. 123, art. 124, art. 481, art. 720, art. 922, art. 924, art. 925, art. 931, art. 932, art. 1027 i art. 1035 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny.
• Art. 33 pkt 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 232, art. 233 § 1, art. 244 § 1, art. 245 i art. 480² § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 5 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy – Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw.