Zachowek po babci po odrzuceniu spadku po ojcu

W opisanej sytuacji kluczowe jest rozróżnienie dwóch spadków: spadku po ojcu oraz spadku po babci. Każdy spadek otwiera się osobno z chwilą śmierci spadkodawcy, co wynika z art. 924 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Spadkobierca nabywa spadek z chwilą jego otwarcia na podstawie art. 925 Kodeksu cywilnego, ale może go następnie przyjąć albo odrzucić zgodnie z art. 1012 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli po śmierci ojca złożył Pan oświadczenie o odrzuceniu spadku po nim, to skutek tego oświadczenia dotyczy spadku po ojcu. Zgodnie z art. 1020 Kodeksu cywilnego spadkobierca, który spadek odrzucił, jest traktowany tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Chodzi jednak o otwarcie tego konkretnego spadku, czyli spadku po ojcu, a nie o późniejszy spadek po babci.

Odrzucenie spadku po ojcu a zrzeczenie się dziedziczenia

W praktyce często używa się potocznie sformułowania „zrzekłem się spadku”, choć po śmierci spadkodawcy chodzi najczęściej o odrzucenie spadku. Ma to duże znaczenie prawne.

Odrzucenie spadku następuje po śmierci spadkodawcy i jest oświadczeniem składanym przed sądem albo notariuszem. Termin wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania, co wynika z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. Brak oświadczenia w terminie oznacza obecnie przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza, zgodnie z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego.

Zrzeczenie się dziedziczenia to zupełnie inna instytucja. Zgodnie z art. 1048 § 1 Kodeksu cywilnego spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka musi być zawarta w formie aktu notarialnego. Z kolei art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje także zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej.

Dlatego w sprawie o zachowek po babci trzeba ustalić, czy doszło wyłącznie do odrzucenia spadku po ojcu, czy istniała również notarialna umowa zrzeczenia się dziedziczenia po babci albo inna czynność wpływająca na prawa po niej. Samo odrzucenie spadku po ojcu nie wyłącza prawa do zachowku po babci.

Czy wnuk wchodzi w miejsce zmarłego ojca przy spadku po babci?

Tak, jeżeli ojciec zmarł przed swoją matką, czyli przed babcią, jego dziecko może wejść w jego miejsce przy dziedziczeniu ustawowym po babci. Wynika to z art. 931 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 931 § 1 Kodeksu cywilnego w pierwszej kolejności do spadku z ustawy powołane są dzieci spadkodawcy oraz jego małżonek. Natomiast art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego stanowi, że jeżeli dziecko spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, udział spadkowy, który by mu przypadał, przypada jego dzieciom w częściach równych.

W praktyce oznacza to, że gdy babcia miała kilkoro dzieci, a jedno z nich, czyli Pana ojciec, zmarło przed nią, to udział tego zmarłego dziecka przy dziedziczeniu ustawowym przechodzi na jego zstępnych. Jeżeli był Pan jedynym dzieckiem ojca, to przy dziedziczeniu ustawowym po babci wszedłby Pan w całość udziału, który przypadłby ojcu.

Żona Pana ojca nie dziedziczy po Pana babci tylko dlatego, że była żoną jej syna. Krąg spadkobierców ustawowych po babci ustala się według przepisów art. 931 i następnych Kodeksu cywilnego, a synowa nie należy do ustawowych spadkobierców teściowej. Jej śmierć nie ma więc zasadniczego znaczenia dla Pana prawa do zachowku po babci.

Testament babci i pominięcie wnuka

Jeżeli babcia pozostawiła testament i powołała do spadku rodzeństwo Pana ojca oraz ich dzieci, dziedziczenie następuje na podstawie testamentu. Testament może skutecznie pominąć osobę, która dziedziczyłaby z ustawy. Samo pominięcie w testamencie nie zawsze oznacza jednak utratę ochrony majątkowej.

Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Wnuk jest zstępnym spadkodawcy. Jeżeli zatem przy dziedziczeniu ustawowym po babci byłby Pan powołany do spadku w miejsce zmarłego ojca, a testament Pana pominął, może powstać roszczenie o zachowek.

Roszczenie to nie jest roszczeniem odziedziczonym po ojcu. Jest to Pana własne roszczenie wobec osób zobowiązanych do zapłaty zachowku po babci. Art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje, że jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego zachowku w postaci darowizny, powołania do spadku, zapisu albo świadczenia od fundacji rodzinnej lub mienia w związku z rozwiązaniem fundacji rodzinnej, przysługuje mu roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia albo uzupełnienia zachowku.

Kiedy zachowek po babci nie będzie przysługiwał?

Prawo do zachowku zależy od konkretnego stanu faktycznego. W szczególności trzeba sprawdzić, czy nie wystąpiła jedna z ustawowych przeszkód.

Ile wynosi zachowek po babci?

Wysokość zachowku ustala się w kilku krokach. Najpierw trzeba obliczyć udział, który przypadłby Panu przy dziedziczeniu ustawowym po babci. Następnie stosuje się ułamek z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli uprawniony jest małoletni albo trwale niezdolny do pracy, zachowek wynosi 2/3 wartości udziału spadkowego. W pozostałych przypadkach zachowek wynosi 1/2 wartości tego udziału.

Przykładowo, jeżeli babcia miała troje dzieci, z czego Pana ojciec zmarł przed nią, a Pan jest jedynym dzieckiem ojca, to przy dziedziczeniu ustawowym wchodziłby Pan w udział ojca. Udział ten wynosiłby 1/3 spadku. Jeżeli jest Pan osobą pełnoletnią i zdolną do pracy, zachowek wynosiłby 1/2 z 1/3, czyli 1/6 wartości substratu zachowku.

Do obliczeń nie wystarcza jednak sama wartość majątku ujawniona w testamencie. Art. 993 Kodeksu cywilnego przewiduje doliczanie do spadku określonych darowizn oraz zapisów windykacyjnych. Art. 994 Kodeksu cywilnego określa, których darowizn nie dolicza się do spadku, w tym drobnych darowizn zwyczajowo przyjętych oraz, co do zasady, darowizn dokonanych dawniej niż 10 lat przed otwarciem spadku na rzecz osób niebędących spadkobiercami albo uprawnionymi do zachowku. Jeżeli uprawniony otrzymał od babci darowiznę, podlega ona zaliczeniu na należny mu zachowek zgodnie z art. 996 Kodeksu cywilnego.

Kogo pozwać o zachowek?

W pierwszej kolejności roszczenie o zachowek kieruje się do spadkobierców, którzy otrzymali spadek po babci. W opisanej sytuacji będą to osoby powołane w testamencie, czyli rodzeństwo ojca oraz ich dzieci, o ile rzeczywiście nabyły spadek. Podstawą żądania zapłaty jest art. 991 § 2 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli spadkobiercy nie są w stanie pokryć zachowku albo majątek został rozdysponowany wcześniej przez darowizny lub zapisy windykacyjne, odpowiedzialność może przechodzić na dalsze osoby według zasad z art. 999–1001 Kodeksu cywilnego. Tę część trzeba ocenić indywidualnie, ponieważ zależy od tego, kto i co otrzymał od babci.

Termin przedawnienia roszczenia o zachowek

Roszczenie przeciwko spadkobiercom testamentowym przedawnia się z upływem 5 lat od ogłoszenia testamentu. Wynika to wprost z art. 1007 § 1 Kodeksu cywilnego. Nie należy liczyć tego terminu automatycznie od śmierci babci, jeżeli testament został ogłoszony później.

Jeżeli roszczenie jest kierowane przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej darowizny albo zapisu windykacyjnego, zastosowanie ma art. 1007 § 2 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym roszczenie przedawnia się z upływem 5 lat od otwarcia spadku.

Przedawnienie nie powoduje automatycznego wygaśnięcia długu, ale pozwany może podnieść zarzut przedawnienia. Wtedy sąd co do zasady oddali powództwo w przedawnionej części. Dlatego przed upływem terminu warto co najmniej wezwać zobowiązanych do zapłaty, a w razie braku porozumienia wnieść pozew.

Jak dochodzić zachowku w praktyce?

Najpierw warto zgromadzić dokumenty: odpis aktu zgonu babci, odpis aktu zgonu ojca, akt urodzenia potwierdzający pokrewieństwo, testament albo postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku, ewentualnie akt poświadczenia dziedziczenia. Potrzebne będą także dokumenty dotyczące majątku babci, na przykład odpis księgi wieczystej, wyceny nieruchomości, informacje o rachunkach bankowych oraz dane o darowiznach.

Przed pozwem zwykle wysyła się pisemne wezwanie do zapłaty zachowku. Powinno ono wskazywać podstawę roszczenia, sposób obliczenia żądanej kwoty, termin zapłaty oraz numer rachunku bankowego. Jeżeli sprawa trafi do sądu, właściwość miejscową wyznacza art. 39 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego: powództwo z tytułu zachowku wytacza się wyłącznie przed sąd ostatniego miejsca zwykłego pobytu spadkodawcy, a jeżeli nie da się go ustalić w Polsce, przed sąd miejsca, w którym znajduje się majątek spadkowy lub jego część.

Właściwość rzeczową ustala się według wartości przedmiotu sporu. Zgodnie z art. 17 pkt 4 Kodeksu postępowania cywilnego sprawy o prawa majątkowe, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa 100 000 zł, należą do właściwości sądu okręgowego, poza wyjątkami przewidzianymi w tym przepisie. Sprawy o niższej wartości co do zasady rozpoznaje sąd rejonowy.

Czy sąd może rozłożyć zachowek na raty?

Od 22 maja 2023 r. Kodeks cywilny przewiduje szczególne narzędzia dla osoby zobowiązanej do zapłaty zachowku. Zgodnie z art. 997¹ § 1 Kodeksu cywilnego zobowiązany może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia świadczenia na raty, a w wyjątkowych przypadkach także obniżenia zachowku, przy uwzględnieniu sytuacji osobistej i majątkowej uprawnionego oraz zobowiązanego.

Art. 997¹ § 2 Kodeksu cywilnego stanowi, że w przypadku rozłożenia na raty terminy ich uiszczenia nie mogą łącznie przekraczać 5 lat, a w wypadkach zasługujących na szczególne uwzględnienie sąd może odroczyć termin zapłaty rat już wymagalnych albo przedłużyć termin spłaty, przy czym zmieniony termin nie może być dłuższy niż 10 lat.

Podatek od otrzymanego zachowku

Otrzymanie zachowku jest nabyciem podlegającym ustawie z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn. Wynika to z art. 1 ust. 1 pkt 5 tej ustawy. Obowiązek podatkowy przy nabyciu tytułem zachowku powstaje z chwilą zaspokojenia roszczenia albo jego części, zgodnie z art. 6 ust. 1 pkt 2a ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Wnuk należy do najbliższej rodziny spadkodawcy. Zwolnienie dla tzw. grupy zerowej może mieć zastosowanie na warunkach określonych w art. 4a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn, w szczególności po zgłoszeniu nabycia właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od powstania obowiązku podatkowego, o ile zachodzą ustawowe warunki zwolnienia.

FAQ

Źródła

• art. 924, art. 925, art. 928, art. 931 § 1–2, art. 991, art. 993–996, art. 997¹, art. 1007, art. 1008–1009, art. 1012, art. 1015, art. 1020, art. 1048–1049 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 17 pkt 4 oraz art. 39 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• art. 1 ust. 1 pkt 5, art. 4a ust. 1 oraz art. 6 ust. 1 pkt 2a ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn