Alimenty na pełnoletnie dziecko studiujące za granicą

Kiedy rodzic ma obowiązek płacić alimenty na pełnoletnie dziecko?

Podstawą prawną jest art. 133 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z tym przepisem rodzice są obowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania.

To oznacza, że po osiągnięciu pełnoletności obowiązek alimentacyjny nie wygasa automatycznie. Decydujące znaczenie ma nie wiek, lecz rzeczywista zdolność dziecka do samodzielnego utrzymania się.

Znaczenie ma też art. 96 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym rodzice wychowują dziecko pozostające pod ich władzą rodzicielską i kierują nim, a także są obowiązani troszczyć się o fizyczny i duchowy rozwój dziecka oraz przygotować je należycie do pracy dla dobra społeczeństwa odpowiednio do jego uzdolnień. W orzecznictwie przepis ten jest łączony z obowiązkiem umożliwienia dziecku zdobycia wykształcenia odpowiadającego jego zdolnościom.

Jeżeli więc pełnoletnie dziecko kontynuuje naukę w sposób rzeczywisty i celowy, alimenty mogą nadal być należne. Dotyczy to również studiów zagranicznych.

Czy studia za granicą dają automatycznie prawo do dalszych alimentów?

Nie. Samo przyjęcie na studia za granicą nie przesądza jeszcze o dalszym istnieniu obowiązku alimentacyjnego. Sąd bada całokształt okoliczności, w szczególności:

• czy dziecko rzeczywiście studiuje,
• czy robi postępy w nauce,
• czy kierunek i tryb kształcenia odpowiadają jego predyspozycjom,
• czy dziecko może częściowo albo całkowicie utrzymać się samodzielnie,
• jakie są usprawiedliwione potrzeby dziecka oraz możliwości zarobkowe i majątkowe rodzica.

Zakres świadczeń alimentacyjnych wyznacza art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z nim zakres świadczeń zależy od usprawiedliwionych potrzeb uprawnionego oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego.

Nie ma przepisu, który wymagałby, aby dziecko studiowało akurat w Polsce. Jeżeli studia zagraniczne są uzasadnione, a dziecko wykorzystuje tę szansę w sposób rzetelny, miejsce nauki samo w sobie nie pozbawia go prawa do alimentów.

Kiedy można domagać się uchylenia alimentów na pełnoletnie dziecko?

Najważniejszy jest art. 133 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem rodzice mogą uchylić się od świadczeń alimentacyjnych względem dziecka pełnoletniego, jeżeli są one połączone z nadmiernym dla nich uszczerbkiem albo jeżeli dziecko nie dokłada starań w celu uzyskania możności samodzielnego utrzymania się.

W praktyce sądowej najczęściej powołuje się na następujące okoliczności:

• dziecko formalnie jest studentem, ale nie zdaje egzaminów, powtarza lata i nie robi realnych postępów,
• dziecko rezygnuje z nauki albo traktuje studia pozornie,
• dziecko ma realną możliwość pracy i utrzymania się, ale nie podejmuje żadnych starań,
• sytuacja finansowa rodzica uległa istotnemu pogorszeniu i dalsze płacenie alimentów powoduje nadmierny uszczerbek.

Warto też pamiętać o art. 144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym zobowiązany może uchylić się od wykonania obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego, jeżeli żądanie alimentów jest sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Tego przepisu nie stosuje się jednak do obowiązku rodziców względem ich małoletniego dziecka. W przypadku dziecka pełnoletniego może on mieć znaczenie wyjątkowo, ale sądy stosują go ostrożnie i zawsze zależy to od konkretnych faktów.

Czy brak kontaktu z dzieckiem zwalnia z alimentów?

Co do zasady nie. Obowiązek alimentacyjny wobec dziecka wynika z przepisów ustawy, a nie z jakości relacji rodzinnych. Sam brak kontaktu, konflikt czy utrudnione relacje nie powodują automatycznego wygaśnięcia obowiązku płacenia.

Inaczej może być tylko wtedy, gdy poza konfliktem wystąpią szczególne okoliczności uzasadniające zastosowanie art. 144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, czyli sprzeczność żądania alimentów z zasadami współżycia społecznego. To jednak sytuacje wyjątkowe i wymagają mocnych dowodów.

Jeżeli problemem są również relacje rodzinne, pomocny może być materiał o dorosłym dziecku bez nauki i pracy.

Czy rodzic może kontrolować postępy dziecka studiującego za granicą?

Nie ma przepisu, który dawałby rodzicowi płacącemu alimenty stałe, pozasądowe prawo do bieżącego kontrolowania życia pełnoletniego dziecka, jego ocen, planu zajęć czy aktywności zawodowej. Pełnoletnie dziecko nie podlega już władzy rodzicielskiej.

Nie oznacza to jednak, że rodzic jest całkowicie pozbawiony możliwości obrony swoich praw. W sprawie o obniżenie albo uchylenie alimentów można wnosić o zobowiązanie dziecka do przedłożenia dokumentów potwierdzających:

• status studenta,
• zaliczenia semestrów i wyniki egzaminów,
• wysokość czesnego i kosztów nauki,
• uzyskiwane dochody, stypendia lub inne źródła utrzymania.

Podstawą procesową może być art. 187 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego w zw. z obowiązkiem wskazania dowodów na poparcie żądania, a w toku sprawy sąd może dopuścić odpowiednie dowody z dokumentów zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego o postępowaniu dowodowym.

Czy dziecko może pracować i jednocześnie pobierać alimenty?

Tak, ale nie zawsze w tym samym zakresie co wcześniej. Sama praca zarobkowa nie powoduje automatycznie wygaśnięcia alimentów. Trzeba ocenić, czy dochody dziecka są na tyle stabilne i wystarczające, że pozwalają mu utrzymać się samodzielnie.

Jeżeli praca ma charakter dorywczy, sezonowy albo służy jedynie częściowemu pokryciu kosztów nauki, alimenty mogą nadal być należne. Jeżeli jednak dziecko osiąga dochody pozwalające samodzielnie finansować swoje utrzymanie i naukę, rodzic może żądać obniżenia lub uchylenia alimentów.

Przydatne mogą być też materiały dotyczące sytuacji, gdy dziecko dorabia w czasie studiów: staż a alimenty.

Jak legalnie zakończyć albo zmniejszyć alimenty?

Jeżeli alimenty zostały ustalone wyrokiem sądu albo ugodą sądową, nie należy samodzielnie zaprzestawać płacenia tylko dlatego, że dziecko skończyło 18 lat, studiuje za granicą albo według rodzica powinno już pracować.

Podstawą zmiany jest art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym w razie zmiany stosunków można żądać zmiany orzeczenia lub umowy dotyczącej obowiązku alimentacyjnego. Zmianą stosunków może być na przykład:

• uzyskanie przez dziecko możliwości samodzielnego utrzymania się,
• podjęcie przez dziecko stałej pracy,
• brak postępów w nauce,
• pogorszenie sytuacji majątkowej lub zdrowotnej rodzica.

W praktyce trzeba wnieść do sądu pozew o uchylenie alimentów albo o obniżenie alimentów. Do czasu zmiany wyroku lub ugody istnieje ryzyko powstania zaległości, które mogą być egzekwowane.

Co sąd bierze pod uwagę przy ocenie studiów zagranicznych?

Nie ma zamkniętego katalogu kryteriów, ale zwykle znaczenie mają:

W sprawach o alimenty sąd zawsze ocenia konkretny stan faktyczny. To, że jedno dziecko zachowuje prawo do alimentów podczas studiów za granicą, nie oznacza automatycznie takiego samego rozstrzygnięcia w innej sprawie.

FAQ

Czy po maturze alimenty wygasają automatycznie?

Nie. Z art. 133 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wynika, że decydująca jest zdolność dziecka do samodzielnego utrzymania się, a nie sam moment ukończenia szkoły czy osiągnięcia pełnoletności.

Czy mogę przestać płacić alimenty, jeśli dziecko studiuje za granicą bez mojej zgody?

Nie automatycznie. Przepisy nie uzależniają prawa do alimentów od zgody rodzica na wybór uczelni lub kraju studiów. Jeśli chcesz zakończyć obowiązek, potrzebny jest wyrok lub ugoda zmieniająca dotychczasowe ustalenia.

Czy sąd może zobowiązać pełnoletnie dziecko do pokazania zaświadczeń z uczelni?

Tak, w toku sprawy o obniżenie lub uchylenie alimentów można wnosić o zobowiązanie dziecka do przedstawienia dokumentów dotyczących nauki i dochodów, jeżeli mają znaczenie dla rozstrzygnięcia.

Czy praca dorywcza dziecka wyklucza alimenty?

Nie zawsze. Jeżeli praca tylko częściowo pokrywa koszty utrzymania lub nauki, alimenty mogą nadal być należne. Inaczej jest wtedy, gdy dochody pozwalają dziecku utrzymać się samodzielnie.

Czy brak kontaktu z córką albo synem ma znaczenie dla alimentów?

Sam brak kontaktu zwykle nie wystarcza do uchylenia alimentów. Może mieć znaczenie tylko łącznie z innymi szczególnymi okolicznościami, ocenianymi na tle art. 144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Źródła

• art. 96 § 1, art. 133 § 1 i § 3, art. 135 § 1, art. 138, art. 144¹ ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 187 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
• uchwała Sądu Najwyższego z dnia 31 stycznia 1986 r., sygn. III CZP 76/85
• wyrok Sądu Najwyższego z dnia 14 listopada 1997 r., sygn. III CKN 217/97
• wyrok Sądu Najwyższego z dnia 8 sierpnia 1980 r., sygn. III CRN 144/80