Zwrot nadpłaconych alimentów po zabezpieczeniu

Na czym polega zabezpieczenie alimentów?

W sprawach o alimenty sąd może jeszcze przed wyrokiem kończącym sprawę nakazać jednej stronie płacenie określonej kwoty na rzecz osoby uprawnionej. Podstawą jest postępowanie zabezpieczające uregulowane w Kodeksie postępowania cywilnego. Co do zasady zabezpieczenia można żądać przed wszczęciem postępowania albo w jego toku, a w sprawach o alimenty podstawą zabezpieczenia jest uprawdopodobnienie istnienia roszczenia.

W praktyce oznacza to, że w sprawie o podwyższenie alimentów sąd może na czas procesu zobowiązać rodzica do płacenia wyższej kwoty niż ta wynikająca z dotychczasowego wyroku. Taka kwota ma zabezpieczyć bieżące potrzeby uprawnionego do czasu prawomocnego zakończenia sprawy. Postanowienie o zabezpieczeniu nie jest więc jedynie sugestią sądu, lecz orzeczeniem, które może być wykonywane, a w razie braku zapłaty może stać się podstawą działań egzekucyjnych.

Jeżeli strona nie zgadza się z wysokością zabezpieczenia, powinna reagować od razu. Na postanowienie w przedmiocie zabezpieczenia przysługuje zażalenie, a w razie późniejszej zmiany okoliczności można żądać uchylenia albo zmiany zabezpieczenia. Zwlekanie z reakcją i płacenie kwoty z zabezpieczenia przez wiele miesięcy może później utrudnić dochodzenie zwrotu.

Czy alimenty zapłacone z zabezpieczenia są nadpłatą?

Potoczne określenie „nadpłacone alimenty” bywa mylące. Jeżeli rodzic płacił 800 zł miesięcznie dlatego, że tak nakazywało prawomocne albo wykonalne postanowienie o zabezpieczeniu, to w czasie obowiązywania tego postanowienia świadczenie miało podstawę prawną. Nie jest to taka sama sytuacja jak omyłkowy przelew na cudzy rachunek albo zapłata alimentów po całkowitym wygaśnięciu obowiązku alimentacyjnego.

Podstawą ewentualnego żądania zwrotu bywa art. 410 § 2 Kodeksu cywilnego dotyczący świadczenia nienależnego. Przepis ten obejmuje m.in. sytuację, w której osoba spełniająca świadczenie nie była zobowiązana albo podstawa świadczenia odpadła. W sprawach alimentacyjnych sądy podchodzą jednak do takiego żądania ostrożnie, ponieważ alimenty służą zaspokojeniu bieżących potrzeb osoby uprawnionej.

Ważne znaczenie ma uchwała Sądu Najwyższego z 20 października 2010 r., sygn. III CZP 59/10. Sąd Najwyższy przyjął, że świadczenie uiszczone na podstawie postanowienia o zabezpieczeniu zobowiązującego do łożenia na rzecz małżonka kosztów utrzymania rodziny nie podlega zwrotowi jako świadczenie nienależne w razie prawomocnego oddalenia żądania alimentów. Choć uchwała dotyczyła określonego stanu faktycznego, jej argumentacja jest często przywoływana również przy ocenie zwrotu świadczeń o charakterze alimentacyjnym.

Nie można więc zakładać, że po oddaleniu powództwa o podwyższenie alimentów różnica między zabezpieczeniem a dotychczasowym wyrokiem automatycznie wraca do zobowiązanego. Możliwość dochodzenia zwrotu zależy od konkretnych okoliczności, w tym od treści orzeczeń, okresu objętego zabezpieczeniem, tego, czy środki zostały zużyte na bieżące potrzeby, oraz od tego, czy żądanie zwrotu nie narusza zasad współżycia społecznego.

Dlaczego nie warto samodzielnie wstrzymywać kolejnych alimentów?

Największy praktyczny błąd polega na tym, że zobowiązany uznaje, iż skoro wcześniej płacił więcej, to może przez kilka miesięcy nie płacić bieżących alimentów. Takie działanie może prowadzić do zaległości alimentacyjnej, egzekucji komorniczej, kosztów egzekucyjnych, a w skrajnych sytuacjach także do zarzutów dotyczących uchylania się od obowiązku alimentacyjnego.

Trzeba pamiętać o art. 505 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem nie mogą być umorzone przez potrącenie m.in. wierzytelności o dostarczenie środków utrzymania. Alimenty są właśnie świadczeniami służącymi utrzymaniu osoby uprawnionej. Dlatego jednostronne oświadczenie rodzica, że potrąca sobie wcześniejszą nadpłatę z przyszłych alimentów, może zostać zakwestionowane.

Inaczej można oceniać sytuację, w której strony zawrą wyraźne pisemne porozumienie, a uprawniony do alimentów dobrowolnie zgodzi się na rozliczenie określonej kwoty. Przy małoletnich dzieciach trzeba jednak zachować szczególną ostrożność, ponieważ porozumienie nie może naruszać dobra dziecka ani pozbawiać go środków utrzymania.

Co zrobić, gdy sprawa trafiła do komornika?

Jeżeli komornik prowadzi egzekucję, należy najpierw ustalić, jakiego okresu i jakiej kwoty dotyczy egzekucja. Inne działania będą właściwe, gdy egzekwowane są alimenty rzeczywiście niezapłacone po zakończeniu sprawy, a inne, gdy wierzyciel próbuje egzekwować raty już faktycznie zapłacone.

Jeżeli alimenty za dany miesiąc zostały zapłacone, trzeba zebrać dowody przelewów, potwierdzenia wpłat, tytuły przelewów oraz korespondencję z wierzycielem. Następnie można wezwać wierzyciela do ograniczenia albo cofnięcia egzekucji w odpowiedniej części. Jeżeli wierzyciel tego nie zrobi, możliwe jest rozważenie powództwa przeciwegzekucyjnego na podstawie art. 840 § 1 pkt 2 K.p.c.

Powództwo przeciwegzekucyjne służy pozbawieniu tytułu wykonawczego wykonalności w całości albo w części, jeżeli po powstaniu tytułu egzekucyjnego nastąpiło zdarzenie powodujące wygaśnięcie zobowiązania albo niemożność jego egzekwowania. Typowym przykładem jest spełnienie świadczenia, czyli faktyczna zapłata alimentów, które wierzyciel mimo to próbuje egzekwować.

Trzeba jednak odróżnić dwie sytuacje. Jeżeli zobowiązany zapłacił alimenty za konkretny miesiąc i ten sam miesiąc jest egzekwowany ponownie, zarzut zapłaty może być zasadny. Jeżeli natomiast zobowiązany nie zapłacił bieżącej raty, bo uważał, że wcześniej nadpłacił zabezpieczenie, sąd może uznać, że bieżąca rata nadal była należna.

Pozew o zwrot nadpłaconych alimentów

Jeżeli zobowiązany chce odzyskać kwoty zapłacone ponad ostatecznie zasądzoną wysokość alimentów, może rozważyć odrębne powództwo o zapłatę. Najczęściej podstawą takiego żądania jest bezpodstawne wzbogacenie albo świadczenie nienależne, czyli art. 405 i art. 410 Kodeksu cywilnego.

Nie jest to jednak roszczenie pewne. Pozwany może bronić się tym, że środki zostały zapłacone na podstawie wykonalnego postanowienia sądu, zostały przeznaczone na bieżące utrzymanie, a żądanie ich zwrotu byłoby sprzeczne z zasadami współżycia społecznego. Znaczenie może mieć również art. 409 K.c., zgodnie z którym obowiązek wydania korzyści albo zwrotu jej wartości odpada, jeżeli wzbogacony zużył korzyść lub ją utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu.

W sprawach dotyczących pełnoletnich dzieci sąd będzie badał m.in. czy dziecko nadal było uprawnione do alimentów, czy kontynuowało naukę, jakie miało usprawiedliwione potrzeby i czy otrzymane pieniądze zostały zużyte na utrzymanie. Sam fakt, że powództwo o podwyższenie alimentów nie zostało uwzględnione, nie przesądza jeszcze, że zwrot różnicy jest należny.

Roszczenie odszkodowawcze z art. 746 K.p.c.

Osobnym zagadnieniem jest roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej wykonaniem zabezpieczenia. Zgodnie z art. 746 § 1 K.p.c., jeżeli uprawniony nie wniósł pisma wszczynającego postępowanie w wyznaczonym terminie, cofnął pozew lub wniosek, pozew lub wniosek zwrócono albo odrzucono, powództwo lub wniosek oddalono albo postępowanie umorzono, obowiązanemu może przysługiwać przeciwko uprawnionemu roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej wykonaniem zabezpieczenia.

To roszczenie nie jest tym samym co żądanie zwrotu alimentów. Trzeba wykazać szkodę, związek przyczynowy z wykonaniem zabezpieczenia oraz wysokość szkody. Roszczenie wygasa, jeżeli nie będzie dochodzone w ciągu roku od dnia jego powstania. W przypadku wniesienia skargi kasacyjnej szczególna regulacja przesuwa rozpoczęcie biegu terminu do prawomocnego zakończenia postępowania wywołanego jej wniesieniem.

W praktyce art. 746 K.p.c. może mieć znaczenie np. wtedy, gdy wykonanie zabezpieczenia spowodowało dodatkowe koszty, utratę określonych środków albo inną wymierną szkodę. Nie należy jednak automatycznie utożsamiać szkody z każdą kwotą zapłaconą tytułem zabezpieczenia alimentów.

Depozyt sądowy zajęty przez komornika

Jeżeli środki znajdujące się w depozycie sądowym zostały zajęte przez komornika, samo złożenie wniosku o ich wypłatę może okazać się niewystarczające. Sąd depozytowy będzie brał pod uwagę istniejące zajęcie, a komornik będzie działał w granicach prowadzonej egzekucji.

W takiej sytuacji trzeba równolegle przeanalizować podstawę zajęcia, wysokość egzekwowanej należności i to, czy egzekucja obejmuje kwoty rzeczywiście należne. Jeżeli egzekucja jest bezzasadna w całości albo części, należy rozważyć działania przeciwko wierzycielowi, w tym powództwo przeciwegzekucyjne, a w pilnych przypadkach także wniosek o zabezpieczenie roszczenia przez zawieszenie egzekucji.

Jeżeli natomiast egzekucja dotyczy bieżących alimentów, których zobowiązany nie zapłacił, bo samodzielnie uznał, że ma wcześniejszą nadpłatę, odzyskanie środków z depozytu może wymagać najpierw zakończenia lub ograniczenia egzekucji. Warto wtedy jak najszybciej uporządkować płatności bieżące i oddzielnie dochodzić ewentualnego roszczenia o zwrot lub odszkodowanie.

FAQ

Czy po oddaleniu pozwu o podwyższenie alimentów mogę żądać zwrotu różnicy?

Można rozważyć takie roszczenie, ale nie jest ono automatyczne. Jeżeli wyższa kwota była płacona na podstawie postanowienia o zabezpieczeniu, sąd może uznać, że w okresie obowiązywania zabezpieczenia świadczenie miało podstawę prawną.

Czy mogę przestać płacić alimenty, bo wcześniej zapłaciłem za dużo?

Co do zasady nie należy tego robić jednostronnie. Alimenty są świadczeniami służącymi utrzymaniu, a ich potrącanie jest prawnie ograniczone. Wstrzymanie bieżących rat może doprowadzić do egzekucji.

Czy komornik powinien sam uwzględnić moją nadpłatę?

Komornik nie rozstrzyga sporu co do zasadności potrącenia albo zwrotu nadpłaty. Jeżeli wierzyciel dysponuje tytułem wykonawczym i żąda egzekucji, komornik zwykle będzie prowadził postępowanie, dopóki wierzyciel go nie ograniczy albo sąd nie wyda odpowiedniego rozstrzygnięcia.

Kiedy powództwo przeciwegzekucyjne ma sens?

Ma sens zwłaszcza wtedy, gdy egzekwowane są świadczenia już zapłacone albo gdy po powstaniu tytułu wykonawczego nastąpiło zdarzenie powodujące wygaśnięcie zobowiązania. Nie jest to jednak prosty środek do odzyskania każdej kwoty zapłaconej wcześniej z zabezpieczenia.

Czy można odzyskać pieniądze z depozytu sądowego zajęte przez komornika?

To zależy od przyczyny zajęcia i stanu egzekucji. Jeżeli depozyt jest zajęty, trzeba najpierw doprowadzić do ograniczenia albo zakończenia egzekucji w spornej części. Sam wniosek o wypłatę depozytu może nie wystarczyć.

Czy roszczenie z art. 746 K.p.c. ma termin?

Tak. Roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej wykonaniem zabezpieczenia wygasa, jeżeli nie będzie dochodzone w ciągu roku od dnia jego powstania. Dlatego po prawomocnym zakończeniu sprawy trzeba szybko ocenić, czy takie roszczenie w ogóle przysługuje.

Podsumowanie

Zwrot nadpłaconych alimentów po zabezpieczeniu jest sprawą trudną i silnie zależną od konkretnych okoliczności. Jeżeli alimenty były płacone na podstawie wykonalnego postanowienia sądu, nie można automatycznie traktować ich jako świadczenia nienależnego. Szczególnie ryzykowne jest samodzielne potrącanie rzekomej nadpłaty z przyszłych alimentów, ponieważ może to doprowadzić do powstania zaległości i egzekucji komorniczej.

Właśnie dlatego ewentualny zwrot trzeba oddzielić od bieżącego obowiązku alimentacyjnego; szerzej omawiamy nadpłatę alimentów i potrącanie jej z bieżących wpłat.

Najbezpieczniej oddzielić trzy kwestie: bieżące płacenie alimentów, obronę przed egzekucją świadczeń już zapłaconych oraz ewentualne osobne roszczenie o zwrot lub odszkodowanie. Każda z tych dróg ma inne przesłanki, inne dowody i inne ryzyka procesowe.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, w szczególności art. 405, art. 409, art. 410, art. 411 i art. 505.
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296, w szczególności art. 730, art. 730¹, art. 732, art. 741, art. 742, art. 744, art. 746, art. 753 i art. 840.
3. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59, w szczególności art. 133 i art. 135.
4. Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 października 2010 r., sygn. III CZP 59/10.
5. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 23 listopada 1998 r., sygn. II CKN 58/98.
6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 2003 r., sygn. II CKN 121/01.
7. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 25 lutego 2010 r., sygn. V CSK 293/09.