Ugoda o podział majątku i alimenty po rozwodzie

Czy w ugodzie o podział majątku można zrzec się alimentów?

Nie. Jeżeli w wyroku rozwodowym sąd zasądził alimenty od byłego męża na rzecz byłej żony, strony nie mogą skutecznie postanowić, że uprawniona zrzeka się alimentów w zamian za przejęcie udziału byłego męża w mieszkaniu. Taka klauzula byłaby co najmniej bezskuteczna, a w praktyce może zostać oceniona jako nieważna na podstawie art. 58 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny, ponieważ zmierzałaby do obejścia bezwzględnie obowiązujących przepisów alimentacyjnych.

Podstawą alimentów między rozwiedzionymi małżonkami jest art. 60 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Jeżeli jeden z małżonków został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia, art. 60 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego pozwala sądowi zasądzić alimenty na rzecz małżonka niewinnego, jeżeli rozwód pociąga za sobą istotne pogorszenie jego sytuacji materialnej. W takim przypadku uprawniony małżonek nie musi wykazywać niedostatku.

Prawo do alimentów jest ściśle związane z osobą uprawnionego. Wynika to z konstrukcji obowiązku alimentacyjnego określonej w art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz z zasad ustalania alimentów z art. 135 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dlatego uprawniony nie może swobodnie sprzedać, przenieść ani definitywnie zrzec się przyszłych alimentów. Sąd Najwyższy podkreślał osobisty charakter alimentów m.in. w uchwale z dnia 25 listopada 1975 r., sygn. III CZP 76/75.

Kiedy wygasa obowiązek alimentacyjny po rozwodzie?

Obowiązek alimentacyjny między byłymi małżonkami nie wygasa automatycznie z chwilą rozwodu. W przypadku alimentów zasądzonych na podstawie art. 60 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, czyli od małżonka wyłącznie winnego na rzecz małżonka niewinnego, obowiązek nie jest ograniczony pięcioletnim terminem. Pięcioletnie ograniczenie z art. 60 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego dotyczy sytuacji, gdy zobowiązanym jest małżonek, który nie został uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia.

Zgodnie z art. 60 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny wygasa w razie zawarcia nowego małżeństwa przez osobę uprawnioną. Może też ustać albo zostać zmieniony na podstawie art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli nastąpi zmiana stosunków, np. istotna poprawa sytuacji uprawnionej osoby albo pogorszenie sytuacji zobowiązanego.

Zmiana wysokości alimentów, ich uchylenie albo ograniczenie wymagają wyroku sądu albo skutecznej ugody, która nie narusza prawa i nie prowadzi do obejścia przepisów alimentacyjnych. Jeżeli alimenty zostały zasądzone prawomocnym wyrokiem, samo prywatne porozumienie stron nie usuwa tytułu wykonawczego i nie chroni zobowiązanego przed egzekucją.

Ugoda alimentacyjna a granice swobody umów

Strony mogą zawrzeć ugodę dotyczącą alimentów, ale tylko w granicach prawa. Art. 917 Kodeksu cywilnego określa ugodę jako umowę, w której strony czynią sobie wzajemne ustępstwa w celu uchylenia niepewności, zakończenia sporu albo zapewnienia wykonania roszczenia. Swoboda takiego porozumienia jest jednak ograniczona art. 353¹ Kodeksu cywilnego, ponieważ treść czynności prawnej nie może sprzeciwiać się ustawie, właściwości stosunku prawnego ani zasadom współżycia społecznego.

W sprawie alimentacyjnej sąd również kontroluje treść ugody. Jeżeli ugoda sądowa jest zawierana w postępowaniu cywilnym, art. 223 § 2 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego odsyła odpowiednio do art. 203 § 4 Kodeksu postępowania cywilnego. Sąd może więc uznać ugodę za niedopuszczalną, jeżeli jest sprzeczna z prawem, zasadami współżycia społecznego albo zmierza do obejścia prawa.

W praktyce dopuszczalne jest np. ustalenie konkretnego sposobu zapłaty zaległych alimentów, terminów płatności lub czasowe obniżenie świadczeń, jeżeli odpowiada to aktualnym potrzebom uprawnionego i możliwościom zobowiązanego. Niedopuszczalne jest natomiast postanowienie, że uprawniony definitywnie zrzeka się alimentów na przyszłość w zamian za określony składnik majątku.

Podział majątku po rozwodzie: notariusz czy sąd?

Podział majątku wspólnego po rozwodzie może zostać przeprowadzony umownie albo sądownie. Art. 46 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przewiduje, że od chwili ustania wspólności ustawowej do majątku objętego wcześniej wspólnością stosuje się odpowiednio przepisy o wspólności majątku spadkowego i o dziale spadku. Na tej podstawie stosuje się m.in. art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego, który dopuszcza dział przez umowę albo przez orzeczenie sądu.

Jeżeli w skład majątku wchodzi spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu, umowa przenosząca to prawo wymaga formy aktu notarialnego. Wynika to z art. 17^2 ust. 4 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych. Z tego powodu zgodny podział majątku obejmujący takie prawo najczęściej powinien zostać dokonany u notariusza.

Notariusz nie powinien jednak obejmować aktem notarialnym czynności sprzecznej z prawem. Zgodnie z art. 81 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie notariusz odmawia dokonania czynności notarialnej sprzecznej z prawem. Dlatego bezpieczna konstrukcja aktu powinna rozdzielać podział majątku od kwestii alimentów i nie zawierać zrzeczenia się alimentów na przyszłość.

Spłata byłego małżonka przy podziale mieszkania

Możliwe jest ustalenie, że spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu przypadnie jednemu z byłych małżonków, a drugi otrzyma spłatę. Jeżeli sprawa trafi do sądu, zastosowanie może mieć art. 212 § 3 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym w razie ustalenia dopłat lub spłat sąd oznacza termin i sposób ich uiszczenia, wysokość i termin odsetek, a w razie potrzeby także sposób zabezpieczenia. W przypadku rozłożenia spłat na raty terminy ich uiszczenia nie mogą łącznie przekraczać 10 lat.

W umowie notarialnej strony mogą ukształtować terminy spłaty zgodnie z własnymi ustaleniami, ale treść umowy nie powinna zmierzać do obejścia przepisów o alimentach. Bezpieczniej jest wskazać konkretną kwotę spłaty, harmonogram rat, termin płatności, odsetki za opóźnienie oraz ewentualne zabezpieczenie, np. dobrowolne poddanie się egzekucji w akcie notarialnym na podstawie art. 777 § 1 pkt 4 albo pkt 5 Kodeksu postępowania cywilnego, jeżeli strony chcą wzmocnić wykonalność obowiązku zapłaty.

Jeżeli jedna ze stron nie wykona ugody, znaczenie ma dokładna treść aktu notarialnego albo orzeczenia sądu. Praktyczne omówienie skutków można znaleźć w materiale o tym, czym grozi niewywiązanie z ugody.

Czy można zaliczać alimenty na poczet spłaty za mieszkanie?

Nie można tego zrobić przez potrącenie. Art. 505 pkt 2 Kodeksu cywilnego stanowi, że nie mogą być umorzone przez potrącenie wierzytelności o dostarczenie środków utrzymania. Alimenty są właśnie świadczeniem służącym utrzymaniu uprawnionej osoby, dlatego zobowiązany nie może powiedzieć, że nie zapłaci alimentów, ponieważ zalicza je na poczet swojej wierzytelności o spłatę mieszkania.

Nie działa również automatyczny mechanizm polegający na tym, że alimenty przelewane przez byłego męża od razu traktuje się jako spłatę należną jemu z tytułu podziału majątku. Taka konstrukcja prowadziłaby w praktyce do pozbawienia uprawnionej osoby środków utrzymania i mogłaby zostać uznana za obejście prawa.

Co innego, jeżeli uprawniona otrzyma alimenty, a następnie z własnych środków zapłaci ratę spłaty wynikającą z podziału majątku. Formalnie są to wtedy dwie odrębne płatności: alimenty z wyroku oraz rata spłaty z umowy lub orzeczenia o podziale majątku. Trzeba jednak uważać, aby harmonogram rat nie był fikcyjny i nie prowadził do realnego wyzerowania alimentów.

Jak bezpiecznie sformułować porozumienie?

Najbezpieczniej przygotować dwa odrębne elementy rozliczeń. Pierwszy to podział majątku: wskazanie, że mieszkanie albo spółdzielcze własnościowe prawo do lokalu przypada jednej osobie, z określeniem wysokości spłaty, terminów rat i zabezpieczeń. Drugi to alimenty: pozostawienie w mocy wyroku alimentacyjnego albo wystąpienie do sądu z żądaniem zmiany alimentów na podstawie art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli rzeczywiście nastąpiła zmiana stosunków.

Jeżeli były mąż chce przejąć albo oddać udział w mieszkaniu w zamian za rezygnację z alimentów, należy przeredagować porozumienie. Zamiast zapisu o zrzeczeniu się alimentów można ustalić ratalną spłatę z tytułu podziału majątku. Natomiast alimenty powinny być regulowane niezależnie, zgodnie z wyrokiem albo nowym orzeczeniem sądu.

FAQ

Czy notariusz może sporządzić akt, w którym zrzekam się alimentów?

Notariusz może sporządzić akt dotyczący podziału majątku, ale nie powinien obejmować czynności sprzecznej z prawem. Zrzeczenie się alimentów na przyszłość w zamian za przejęcie mieszkania jest ryzykowne i może zostać uznane za nieważne na podstawie art. 58 § 1 Kodeksu cywilnego.

Czy mogę przestać pobierać alimenty, jeśli tak uzgodnię z byłym mężem?

Możesz faktycznie nie dochodzić zapłaty, ale nie oznacza to uchylenia obowiązku alimentacyjnego wynikającego z wyroku. Dopóki wyrok nie zostanie zmieniony albo uchylony, zobowiązany naraża się na zaległość i egzekucję.

Czy alimenty po rozwodzie z winy męża zawsze trwają bezterminowo?

Nie zawsze. Przy alimentach z art. 60 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie obowiązuje automatyczny termin 5 lat, ale obowiązek może wygasnąć po zawarciu nowego małżeństwa przez uprawnionego albo zostać zmieniony na podstawie art. 138 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy sąd zatwierdzi ugodę, w której alimenty są bardzo niskie?

Sąd może zakwestionować ugodę, jeżeli jest sprzeczna z prawem, zasadami współżycia społecznego albo zmierza do obejścia prawa. Wynika to z art. 223 § 2 w związku z art. 203 § 4 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy spłata za mieszkanie może być rozłożona na 15 lat?

W sądowym podziale majątku art. 212 § 3 Kodeksu cywilnego ogranicza łączny okres rat do 10 lat. W umowie strony mają większą swobodę, ale zbyt długi lub fikcyjny harmonogram może rodzić spory, zwłaszcza gdy ma zastępować alimenty.

Źródła

• Art. 46, art. 60 § 1-3, art. 128, art. 135 § 1, art. 138 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 58 § 1, art. 212 § 3, art. 353¹, art. 505 pkt 2, art. 917, art. 1037 § 1-2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 184, art. 203 § 4, art. 223 § 2, art. 567, art. 777 § 1 pkt 4-5 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 17^2 ust. 4 ustawy z dnia 15 grudnia 2000 r. o spółdzielniach mieszkaniowych.
• Art. 81 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie.
• Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 25 listopada 1975 r., sygn. III CZP 76/75.