Rozwód Polaków mieszkających za granicą

Czy Polacy mieszkający za granicą mogą rozwieść się w Polsce?

Tak, w wielu przypadkach Polacy mieszkający za granicą mogą uzyskać rozwód przed polskim sądem. W opisanej sytuacji znaczenie ma jednak to, że małżonkowie mieszkają w Irlandii, a więc w państwie członkowskim Unii Europejskiej. Dlatego przed zastosowaniem przepisów krajowych trzeba uwzględnić rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111, nazywane rozporządzeniem Bruksela II ter.

Rozporządzenie to przewiduje kilka podstaw jurysdykcji w sprawach o rozwód. W praktyce najważniejsze są: zwykły pobyt małżonków, ostatni wspólny zwykły pobyt, zwykły pobyt pozwanego, zwykły pobyt powoda przy spełnieniu określonych warunków czasowych oraz obywatelstwo obojga małżonków. Jeżeli oboje małżonkowie są obywatelami polskimi, polski sąd może rozpoznać sprawę o rozwód, nawet gdy małżonkowie mieszkają na stałe w Irlandii.

Nie oznacza to jednak, że tylko Polska może być właściwa. Jeżeli oboje małżonkowie zwykle mieszkają w Irlandii, w grę może wchodzić również jurysdykcja sądów irlandzkich. Wybór miejsca prowadzenia sprawy powinien więc uwzględniać nie tylko formalną możliwość złożenia pozwu, lecz także koszty, język postępowania, konieczność osobistego udziału, sprawy dzieci i późniejsze wykonanie orzeczenia.

Wymeldowanie z Polski a możliwość złożenia pozwu o rozwód

Wymeldowanie z miejsca pobytu w Polsce nie zamyka drogi do rozwodu w Polsce. Meldunek nie jest tym samym co obywatelstwo ani zwykły pobyt. Jeżeli podstawą jurysdykcji jest obywatelstwo obojga małżonków, brak aktualnego meldunku w Polsce nie przekreśla możliwości wystąpienia z pozwem do polskiego sądu.

Trzeba natomiast ustalić, który konkretnie sąd okręgowy w Polsce będzie właściwy miejscowo. Zgodnie z art. 41 Kodeksu postępowania cywilnego powództwo ze stosunku małżeństwa wytacza się wyłącznie przed sąd, w którego okręgu małżonkowie mieli ostatnie miejsce zamieszkania, jeżeli choć jedno z nich nadal ma w tym okręgu miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu. Jeżeli tej podstawy nie ma, właściwy jest sąd miejsca zamieszkania pozwanego, a gdy i tej podstawy brak – sąd miejsca zamieszkania powoda.

Jeżeli nie da się ustalić właściwości miejscowej na podstawie tych reguł, konieczne może być wystąpienie o oznaczenie sądu przez Sąd Najwyższy na podstawie art. 45 K.p.c. W praktyce dotyczy to właśnie takich sytuacji, gdy oboje małżonkowie od lat mieszkają poza Polską i żadne z nich nie ma w kraju miejsca zamieszkania ani zwykłego pobytu.

Rozwód w Polsce czy za granicą – co wybrać?

Jeżeli zarówno Polska, jak i Irlandia mogą być właściwe, decyzja o miejscu złożenia pozwu powinna być praktyczna. Polski sąd będzie stosował polskie przepisy o rozwodzie, w tym art. 56 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Sąd orzeknie rozwód, jeżeli między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia, a jednocześnie nie zachodzą negatywne przesłanki rozwodu, w szczególności sprzeczność rozwodu z dobrem wspólnych małoletnich dzieci.

Jeżeli małżonkowie zgadzają się na rozwód bez orzekania o winie, sąd – na zgodne żądanie małżonków – nie orzeka o winie rozkładu pożycia. Taki tryb zwykle jest szybszy, bo nie wymaga prowadzenia obszernego postępowania dowodowego dotyczącego zdrady, przemocy, porzucenia czy innych przyczyn rozpadu małżeństwa.

Trzeba jednak pamiętać, że wybór sądu ma znaczenie także dla spraw pobocznych. Rozporządzenie Bruksela II ter nie obejmuje przyczyn rozwodu ani majątkowych skutków małżeństwa. Podział majątku, zwłaszcza gdy w skład majątku wchodzi nieruchomość za granicą, wymaga odrębnej analizy i nie zawsze zostanie kompleksowo załatwiony w samym wyroku rozwodowym.

Co z dziećmi mieszkającymi w Irlandii?

W polskim prawie rodzinnym sąd rozwodowy co do zasady rozstrzyga w wyroku o władzy rodzicielskiej, kontaktach z dzieckiem i kosztach utrzymania dziecka. Wynika to z art. 58 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W sprawie transgranicznej trzeba jednak oddzielić jurysdykcję do samego rozwodu od jurysdykcji do spraw dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej.

Jeżeli dzieci od lat mieszkają w Irlandii, chodzą tam do szkoły i tam znajduje się centrum ich życia, ich zwykły pobyt najczęściej będzie w Irlandii. Zgodnie z rozporządzeniem Bruksela II ter sądami zasadniczo właściwymi w sprawach odpowiedzialności rodzicielskiej są sądy państwa zwykłego pobytu dziecka. Polski sąd może uzyskać jurysdykcję w sprawach dzieci w określonych sytuacjach, na przykład przy spełnieniu warunków wyboru sądu: dziecko ma istotny związek z Polską, strony zaakceptują jurysdykcję polskiego sądu, a sąd uzna, że jest to zgodne z dobrem dziecka.

Dlatego przy pozwie rozwodowym składanym w Polsce przez rodziców mieszkających w Irlandii trzeba bardzo starannie opisać sytuację dzieci. Należy wskazać, gdzie dzieci mieszkają, gdzie chodzą do szkoły, jaki jest ich kontakt z każdym z rodziców, czy rodzice mają pisemne porozumienie wychowawcze oraz czy drugi rodzic zgadza się na rozpoznanie spraw dzieci przez polski sąd.

Rozwód bez orzekania o winie i zgodne ustalenia małżonków

Jeżeli oboje małżonkowie chcą rozwodu bez orzekania o winie, powinni jasno wskazać to w pozwie i w odpowiedzi na pozew. Powód może wnieść o rozwiązanie małżeństwa przez rozwód bez orzekania o winie, a pozwany może poprzeć to żądanie w odpowiedzi na pozew. Warto także dołączyć zgodne stanowisko w sprawach dzieci, alimentów, kontaktów oraz sposobu korzystania ze wspólnego mieszkania, jeżeli taka kwestia występuje.

Zgodne stanowisko stron może znacząco uprościć sprawę. Sąd i tak musi jednak ustalić, czy rozkład pożycia jest zupełny i trwały oraz czy rozwód nie naruszy dobra małoletnich dzieci. W sprawach z dziećmi sąd może pytać o sytuację wychowawczą, szkolną i finansową, a przy wątpliwościach dopuścić dodatkowe dowody.

Rozwód na jednej rozprawie jest możliwy, ale nie można go zagwarantować. Zależy to od obciążenia sądu, prawidłowości pozwu, skutecznego doręczenia pism drugiej stronie, kompletności dokumentów, stanowiska pozwanego oraz tego, czy sąd uzna materiał dowodowy za wystarczający.

Czy trzeba przyjeżdżać do Polski na rozprawę?

W sprawie o rozwód można ustanowić pełnomocnika procesowego w Polsce. Pełnomocnik przygotuje pozew, złoży pisma, odbierze korespondencję sądową i będzie reprezentował stronę na rozprawach. Pełnomocnictwo w sprawie małżeńskiej powinno być udzielone do prowadzenia konkretnej sprawy, zgodnie z art. 426 K.p.c.

Pełnomocnik nie zawsze zastąpi jednak osobisty udział strony. W sprawach o rozwód sąd zasadniczo przeprowadza dowód z przesłuchania stron, o czym stanowi art. 432 K.p.c. Sąd może dopuścić przesłuchanie strony przebywającej za granicą w drodze pomocy prawnej, za pośrednictwem właściwych organów albo – jeżeli pozwalają na to przepisy i organizacja sądu – przy wykorzystaniu środków porozumiewania się na odległość. Nie jest to jednak automatyczne prawo strony, dlatego warto złożyć odpowiedni wniosek i dobrze go uzasadnić.

Jeżeli powód bez usprawiedliwienia nie stawi się na pierwsze posiedzenie wyznaczone w celu przeprowadzenia rozprawy, postępowanie może zostać zawieszone na podstawie art. 428 K.p.c. Właśnie dlatego osoba mieszkająca za granicą powinna jeszcze przed wniesieniem pozwu ustalić z pełnomocnikiem, czy sąd będzie wymagał osobistego udziału i jak najlepiej zabezpieczyć możliwość przesłuchania bez częstych przyjazdów do Polski.

Jakie dokumenty są potrzebne do pozwu o rozwód?

Do pozwu o rozwód zwykle należy dołączyć odpis aktu małżeństwa, odpisy aktów urodzenia małoletnich dzieci, potwierdzenie uiszczenia opłaty sądowej, dokumenty dotyczące dochodów i kosztów utrzymania dzieci oraz dowody potwierdzające twierdzenia pozwu. Jeżeli małżonkowie mieszkają za granicą, warto dołączyć także informacje o adresach do doręczeń i dokumenty potwierdzające sytuację dzieci, na przykład dane szkoły, koszty utrzymania, opieki, leczenia lub zajęć dodatkowych.

Jeżeli strony mają zgodne ustalenia, bardzo pomocne jest pisemne porozumienie rodzicielskie. Powinno ono regulować miejsce zamieszkania dzieci, władzę rodzicielską, kontakty, wakacje, święta, sposób podejmowania ważnych decyzji i alimenty. Sąd uwzględni takie porozumienie, jeżeli uzna, że jest zgodne z dobrem dzieci.

Koszty rozwodu w Polsce

Opłata sądowa od pozwu o rozwód wynosi 600 zł. Jeżeli małżonkowie zgodnie wnoszą o rozwód bez orzekania o winie i sąd taki rozwód orzeknie, co do zasady następuje zwrot połowy opłaty od pozwu. W praktyce oznacza to, że osoba wnosząca pozew może odzyskać 300 zł, a pozostała część kosztów może zostać rozliczona między stronami zgodnie z orzeczeniem sądu.

Do kosztów mogą dojść wydatki na pełnomocnika, tłumaczenia dokumentów, korespondencję zagraniczną, ewentualne odpisy aktów stanu cywilnego oraz koszty związane z udziałem w rozprawie. Osoba w trudnej sytuacji finansowej może złożyć wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych wraz z oświadczeniem o stanie rodzinnym, majątku, dochodach i źródłach utrzymania.

FAQ

Podsumowanie

Rozwód Polaków mieszkających za granicą można często przeprowadzić w Polsce, ale przy państwach Unii Europejskiej nie wystarczy odwołać się wyłącznie do Kodeksu postępowania cywilnego. W sprawach z Irlandią trzeba uwzględnić rozporządzenie Bruksela II ter, które osobno reguluje jurysdykcję w sprawach rozwodu i odpowiedzialności rodzicielskiej. Obywatelstwo obojga małżonków może uzasadniać rozwód w Polsce, lecz sprawy dzieci mieszkających stale za granicą wymagają dodatkowej oceny. Najbezpieczniej przed złożeniem pozwu ustalić właściwy sąd, zakres żądań i sposób przesłuchania strony mieszkającej poza Polską.

Źródła

• Rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z 25 czerwca 2019 r. dotyczące jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich oraz w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej – EUR-Lex.
• Ustawa z 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 41, art. 45, art. 426, art. 428, art. 432 oraz art. 1103¹ – ELI/Dziennik Ustaw.
• Ustawa z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 56, art. 57 i art. 58 – ELI/Dziennik Ustaw.
• Ustawa z 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych, w szczególności art. 26 i art. 79 – ELI/Dziennik Ustaw.