Odszkodowanie za chorobę zawodową od ZUS i pracodawcy

Czy odszkodowanie za chorobę zawodową wypłaca pracodawca?

W pierwszej kolejności należy odróżnić dwa różne tryby dochodzenia pieniędzy po stwierdzeniu choroby zawodowej. Pierwszy to świadczenia z ubezpieczenia wypadkowego, wypłacane przez ZUS. Drugi to ewentualne roszczenia cywilne kierowane przeciwko pracodawcy, jeżeli można mu przypisać odpowiedzialność za powstanie choroby albo za pogorszenie stanu zdrowia pracownika.

Co do zasady jednorazowe odszkodowanie za stały lub długotrwały uszczerbek na zdrowiu spowodowany chorobą zawodową przysługuje z ZUS. Nie jest to świadczenie wypłacane bezpośrednio przez pracodawcę. Sam fakt, że chorobę zawodową stwierdzono po wielu latach pracy, nie oznacza jeszcze automatycznie, że pracodawca musi zapłacić zadośćuczynienie lub rentę z własnych środków.

Nie oznacza to jednak, że pracodawca nigdy nie ponosi odpowiedzialności. Jeżeli doszło do naruszenia obowiązków BHP, zaniechania ograniczenia narażenia zawodowego, braku badań, braku środków ochrony lub innych zaniedbań, pracownik może rozważyć pozew o roszczenia uzupełniające na podstawie Kodeksu cywilnego stosowanego w sprawach pracowniczych.

Kiedy można mówić o chorobie zawodowej?

Choroba zawodowa to nie każde schorzenie, które pojawiło się w czasie zatrudnienia. Musi być wymieniona w wykazie chorób zawodowych, a z oceny warunków pracy musi wynikać bezspornie albo z wysokim prawdopodobieństwem, że została spowodowana działaniem czynników szkodliwych dla zdrowia występujących w środowisku pracy albo sposobem wykonywania pracy.

Chorobę zawodową można stwierdzić także po zakończeniu pracy w narażeniu zawodowym. Trzeba jednak sprawdzić, czy objawy wystąpiły w okresie przewidzianym dla danej choroby w wykazie chorób zawodowych. Dla części chorób termin jest określony konkretnie, dla części zależy od okresu latencji choroby, a aktualny wykaz został zmieniony od 21 grudnia 2025 r.

Podejrzenie choroby zawodowej może zgłosić m.in. pracodawca, lekarz, lekarz dentysta, pracownik oraz były pracownik. Pracownik aktualnie zatrudniony zgłasza podejrzenie za pośrednictwem lekarza sprawującego nad nim profilaktyczną opiekę zdrowotną. W praktyce kluczowe znaczenie ma decyzja właściwego państwowego inspektora sanitarnego o stwierdzeniu choroby zawodowej albo o braku podstaw do jej stwierdzenia.

Jednorazowe odszkodowanie z ZUS za chorobę zawodową

Jeżeli choroba zawodowa została stwierdzona, a ubezpieczony doznał stałego albo długotrwałego uszczerbku na zdrowiu, może ubiegać się o jednorazowe odszkodowanie z ZUS. Stały uszczerbek oznacza naruszenie sprawności organizmu nierokujące poprawy, a długotrwały uszczerbek oznacza naruszenie sprawności organizmu trwające ponad 6 miesięcy, które może ulec poprawie.

Oceny procentowego uszczerbku oraz jego związku z chorobą zawodową dokonuje się po zakończeniu leczenia i rehabilitacji. W praktyce ZUS analizuje dokumentację medyczną, decyzję o stwierdzeniu choroby zawodowej oraz orzeczenie lekarza orzecznika albo komisji lekarskiej ZUS.

Od 1 kwietnia 2026 r. do 31 marca 2027 r. jednorazowe odszkodowanie wynosi 1781 zł za każdy procent stałego lub długotrwałego uszczerbku na zdrowiu. Jeżeli wskutek choroby zawodowej orzeczono całkowitą niezdolność do pracy oraz niezdolność do samodzielnej egzystencji, odszkodowanie ulega zwiększeniu o dodatkową kwotę przewidzianą w obwieszczeniu, która w tym okresie wynosi 31 162 zł.

ZUS wydaje decyzję po wyjaśnieniu ostatniej okoliczności potrzebnej do rozstrzygnięcia sprawy. Od decyzji ZUS przysługuje odwołanie za pośrednictwem jednostki ZUS, która wydała decyzję, zasadniczo w terminie miesiąca od dnia doręczenia decyzji. Postępowanie odwoławcze w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych jest wolne od opłat sądowych dla ubezpieczonego.

Kiedy można żądać pieniędzy od pracodawcy?

Roszczenia wobec pracodawcy mają inny charakter niż świadczenie z ZUS. Mogą obejmować przede wszystkim odszkodowanie za koszty leczenia, rehabilitacji, dojazdów, opieki lub utracone zarobki, rentę z tytułu utraty zdolności do pracy albo zwiększonych potrzeb oraz zadośćuczynienie za krzywdę, ból i cierpienie.

Podstawą takich żądań mogą być m.in. art. 415 Kodeksu cywilnego, jeżeli szkoda została wyrządzona z winy pracodawcy, oraz art. 444 i art. 445 Kodeksu cywilnego, które dotyczą szkody na osobie, renty i zadośćuczynienia. W niektórych branżach znaczenie może mieć także odpowiedzialność na zasadzie ryzyka, np. przy przedsiębiorstwie lub zakładzie wprawianym w ruch za pomocą sił przyrody.

W procesie przeciwko pracodawcy trzeba wykazać nie tylko fakt choroby zawodowej, lecz także podstawę odpowiedzialności pracodawcy, rozmiar szkody lub krzywdy oraz związek przyczynowy między zaniedbaniami pracodawcy a chorobą. Decyzja sanepidu stwierdzająca chorobę zawodową jest bardzo ważnym dowodem, ale sama w sobie nie zawsze wystarczy do zasądzenia wszystkich roszczeń cywilnych.

Jakie dowody są potrzebne w sprawie przeciwko pracodawcy?

Najważniejsze dowody to decyzja o stwierdzeniu choroby zawodowej, orzeczenia lekarskie, dokumentacja medyczna, historia zatrudnienia, zakres obowiązków, wyniki badań środowiska pracy, dokumenty BHP, informacje o środkach ochrony indywidualnej, protokoły kontroli, ewentualna korespondencja z pracodawcą oraz zeznania świadków.

Warto ustalić, jakie czynniki szkodliwe występowały na stanowisku pracy, jak długo trwało narażenie, czy pracodawca prowadził wymagane pomiary, czy zapewniał szkolenia i środki ochrony oraz czy reagował na zgłaszane dolegliwości. Im dłuższy czas od zakończenia pracy, tym większe znaczenie ma kompletność dokumentów.

Jeżeli pracownik otrzymał już świadczenia z ZUS, nie wyklucza to automatycznie roszczeń wobec pracodawcy. Sąd może jednak uwzględnić wypłacone świadczenia przy ocenie rozmiaru szkody i wysokości należnych kwot, aby nie doszło do podwójnego naprawienia tej samej szkody.

Przedawnienie roszczeń przeciwko pracodawcy

W sprawach cywilnych dotyczących choroby zawodowej szczególnie ważny jest art. 442¹ Kodeksu cywilnego. Roszczenie o naprawienie szkody wyrządzonej czynem niedozwolonym przedawnia się co do zasady z upływem 3 lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się albo przy zachowaniu należytej staranności mógł się dowiedzieć o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Termin ten nie może być dłuższy niż 10 lat od dnia zdarzenia wywołującego szkodę.

Przy szkodzie na osobie ustawodawca wprowadza istotną ochronę poszkodowanego: przedawnienie nie może skończyć się wcześniej niż z upływem 3 lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się o szkodzie i o osobie obowiązanej do jej naprawienia. Jeżeli szkoda wynika ze zbrodni lub występku, termin może wynosić 20 lat od dnia popełnienia przestępstwa.

W praktyce przy chorobach zawodowych sporne bywa to, od kiedy poszkodowany wiedział o szkodzie, jej rozmiarze i podmiocie odpowiedzialnym. Dlatego w sprawach stwierdzonych wiele lat temu trzeba indywidualnie ocenić daty decyzji sanepidu, orzeczeń lekarskich, zakończenia leczenia, pogorszenia stanu zdrowia oraz wiedzy o zaniedbaniach pracodawcy.

FAQ

Źródła

Stan prawny uwzględniony na 6 lipca 2026 r.:

• Ustawa z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych.
• Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. - Kodeks pracy, w szczególności art. 235 i art. 235¹.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 415, art. 435, art. 442¹, art. 444 i art. 445.
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 30 czerwca 2009 r. w sprawie chorób zawodowych oraz rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 12 listopada 2025 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie chorób zawodowych.
• Obwieszczenie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 10 marca 2026 r. w sprawie wysokości kwot jednorazowych odszkodowań z tytułu wypadku przy pracy lub choroby zawodowej w okresie od 1 kwietnia 2026 r. do 31 marca 2027 r.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 19 października 2018 r., sygn. akt III APa 56/17.
• Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 31 października 2018 r., sygn. akt III APa 30/18.