Obowiązki wobec chorego rodzica i niepełnosprawnego brata

Obowiązek wobec rodzica nie powstaje automatycznie

Sam fakt, że matka ma niską emeryturę albo choruje, nie oznacza jeszcze automatycznie, że dorosłe dziecko musi ją utrzymywać. Podstawą jest art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo, oraz art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, według którego uprawniony do alimentów może ich żądać wtedy, gdy znajduje się w niedostatku.

W relacji dziecko–rodzic znaczenie ma też art. 87 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który nakłada na rodziców i dzieci obowiązek wzajemnego szacunku i wspierania się. Przepis ten nie oznacza jednak samodzielnie obowiązku płacenia określonej kwoty. Roszczenie o alimenty wymaga wykazania przesłanek z przepisów o obowiązku alimentacyjnym.

W praktyce sąd bada jednocześnie trzy grupy okoliczności:

• czy rodzic rzeczywiście znajduje się w niedostatku,
• jakie są jego usprawiedliwione potrzeby,
• jakie są możliwości zarobkowe i majątkowe dziecka zobowiązanego do pomocy.

Kiedy rodzic jest w niedostatku

Kodeks rodzinny i opiekuńczy nie zawiera ustawowej definicji niedostatku, ale w praktyce przyjmuje się, że chodzi o sytuację, w której dana osoba nie jest w stanie własnymi siłami zaspokoić swoich usprawiedliwionych potrzeb życiowych w całości albo w części. Nie chodzi wyłącznie o całkowity brak środków. Niedostatek może wystąpić także wtedy, gdy emerytura lub renta nie wystarcza na mieszkanie, leki, żywność, rehabilitację czy opiekę.

Przy chorobie rodzica szczególne znaczenie mają koszty leczenia, opieki, zakupu leków, środków higienicznych i pomocy osób trzecich. Sąd zestawia te wydatki z dochodami rodzica, jego majątkiem oraz możliwością uzyskania wsparcia z systemu publicznego, np. z pomocy społecznej.

Jeżeli temat dotyczy codziennego wsparcia, a nie tylko pieniędzy, warto też zobaczyć opracowanie o obowiązku opieki nad rodzicami.

Jak sąd ocenia możliwości dziecka mieszkającego za granicą

Miejsce zamieszkania w Niemczech lub w innym państwie nie wyłącza obowiązku alimentacyjnego wobec rodzica. Sąd ocenia rzeczywiste możliwości majątkowe i zarobkowe zobowiązanego, a więc nie tylko aktualne dochody, lecz także kwalifikacje, stan zdrowia, koszty utrzymania, obowiązki wobec własnej rodziny, zadłużenie oraz posiadany majątek.

W sprawach transgranicznych zastosowanie mają m.in. przepisy rozporządzenia Rady (WE) nr 4/2009 z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych. W praktyce oznacza to, że alimenty zasądzone w Polsce mogą być dochodzone także w innym państwie UE według reguł tego rozporządzenia.

To, że ktoś mieszka za granicą od wielu lat, nie oznacza więc, że polski sąd nie może rozpoznać sprawy albo że wyrok będzie niewykonalny.

Czy po chorobie matki trzeba przejąć nad nią opiekę lub finansowanie

Nie ma przepisu, który nakazywałby jednemu dziecku osobiste przejęcie opieki nad chorym rodzicem tylko dlatego, że mieszka on sam lub z niepełnosprawnym członkiem rodziny. Jeżeli jednak rodzic popadnie w niedostatek, może dochodzić alimentów na podstawie art. 128 i art. 133 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Alimenty mogą przybrać formę świadczeń pieniężnych, a wyjątkowo także osobistych starań, jeżeli strony tak funkcjonują w praktyce.

Równocześnie trzeba pamiętać, że pomoc może być organizowana także poza procesem alimentacyjnym: przez usługi opiekuńcze z gminy, świadczenia z pomocy społecznej, dodatki pielęgnacyjne czy wsparcie medyczne. Zanim dojdzie do sporu sądowego, warto sprawdzić, czy matka korzysta z dostępnych form wsparcia publicznego.

Czy po śmierci matki powstaje obowiązek utrzymania niepełnosprawnego brata

Nie. Śmierć matki sama w sobie nie tworzy automatycznego obowiązku utrzymywania rodzeństwa. Ewentualna odpowiedzialność może wynikać dopiero z przepisów alimentacyjnych i wymaga odrębnej oceny konkretnego stanu faktycznego.

Podstawą jest ponownie art. 128 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który obejmuje także rodzeństwo. Jednak w odniesieniu do rodzeństwa obowiązek ma dalszy charakter i w praktyce jest oceniany znacznie ostrożniej niż obowiązek dzieci wobec rodziców.

Aby brat mógł skutecznie żądać alimentów, musiałby wykazać przede wszystkim, że:

• znajduje się w niedostatku,
• nie ma bliższych zobowiązanych, którzy mogliby wcześniej zaspokoić jego potrzeby,
• siostra lub brat mają realne możliwości świadczenia.

Jeżeli brat otrzymuje rentę, sąd oceni, czy to świadczenie pokrywa jego usprawiedliwione potrzeby. Sama niepełnosprawność nie przesądza jeszcze o niedostatku. Znaczenie mają konkretne wydatki, np. leczenie, rehabilitacja, opieka, mieszkanie, żywność i codzienne funkcjonowanie.

Kiedy można uchylić się od alimentów na rzecz rodzeństwa

Kluczowy jest art. 134 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem zobowiązany względem rodzeństwa może uchylić się od świadczeń alimentacyjnych, jeżeli są one połączone z nadmiernym uszczerbkiem dla niego lub dla jego najbliższej rodziny.

To bardzo istotna różnica. W sprawach rodzeństwa nie wystarczy więc samo stwierdzenie, że uprawniony potrzebuje pomocy. Sąd bada również, czy zasądzenie alimentów nie obniży w sposób dotkliwy poziomu życia osoby zobowiązanej, jej małżonka, dzieci albo innych osób, które faktycznie utrzymuje.

Przykładowo nadmierny uszczerbek może wystąpić wtedy, gdy zobowiązany:

• utrzymuje małoletnie dzieci,
• spłaca konieczne zobowiązania mieszkaniowe,
• sam choruje lub utrzymuje chorego członka rodziny,
• ma niskie dochody w relacji do kosztów życia za granicą.

Jeżeli problem dotyczy obowiązków finansowych wobec dalszej rodziny przez małżonka, zobacz także materiał o tym, kiedy mogą pojawić się koszty teściowej.

Czy wcześniejsze zaniedbania rodzica mają znaczenie

Tak. W sprawach o alimenty od dziecka na rzecz rodzica sąd może badać, czy dochodzenie roszczenia nie pozostaje w sprzeczności z zasadami współżycia społecznego, co wynika z art. 144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Jeżeli rodzic rażąco zaniedbywał dziecko, stosował przemoc, porzucił rodzinę albo uporczywie nie łożył na utrzymanie, może to prowadzić do oddalenia powództwa o alimenty.

Nie działa tu jednak prosty automat. Każda sprawa wymaga wykazania faktów: dokumentów, zeznań świadków, wyroków, historii egzekucji alimentów czy interwencji odpowiednich służb. Sam konflikt rodzinny zwykle nie wystarcza.

Co dzieje się, jeśli nikt nie wniesie sprawy do sądu

Jeżeli matka albo brat nie wystąpią z roszczeniem alimentacyjnym, nie powstaje od razu obowiązek płacenia konkretnej kwoty na podstawie samego przypuszczenia, że pomoc jest potrzebna. W praktyce najczęściej obowiązek jest ustalany dobrowolnie między członkami rodziny albo dopiero w wyroku sądu.

Oczywiście dobrowolna pomoc jest dopuszczalna i często najbezpieczniejsza organizacyjnie. Warto jednak jasno ustalić, czy ma to być jednorazowe wsparcie, stała dopłata do kosztów utrzymania, finansowanie opiekunki, czy np. opłacanie leków. To ogranicza późniejsze spory dowodowe.

Jakie dokumenty mają znaczenie w takiej sprawie

Przy ocenie roszczeń alimentacyjnych zwykle potrzebne są:

• decyzje o emeryturze, rencie lub innych świadczeniach,
• orzeczenie o niepełnosprawności lub dokumentacja medyczna,
• rachunki za leki, rehabilitację, opiekę i mieszkanie,
• dokumenty dochodowe zobowiązanego, w tym zagraniczne,
• informacje o kosztach utrzymania własnej rodziny zobowiązanego,
• dowody dotyczące wcześniejszych relacji rodzinnych, jeśli mają znaczenie dla art. 144¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Tabela: kto i kiedy może żądać alimentów

FAQ

Czy mieszkając w Niemczech mogę być pozwana w Polsce o alimenty dla matki?

Tak. Sam pobyt za granicą nie wyłącza możliwości dochodzenia alimentów. W sprawie znaczenie mają właściwość sądu i przepisy unijne dotyczące uznawania i wykonywania orzeczeń alimentacyjnych.

Czy niepełnosprawny brat po śmierci matki automatycznie przechodzi na moje utrzymanie?

Nie. Musi wykazać przesłanki obowiązku alimentacyjnego, w tym własny niedostatek i Pani/Pana możliwości finansowe. Samo pokrewieństwo i śmierć matki nie wystarczają.

Czy niska emerytura rodzica zawsze oznacza niedostatek?

Nie. Sąd bada nie tylko wysokość emerytury, ale też wszystkie koszty życia, leczenia, majątek rodzica i inne dostępne źródła wsparcia.

Czy mogę odmówić płacenia alimentów na brata, jeśli utrzymuję własne dzieci?

Może to mieć bardzo duże znaczenie. Na podstawie art. 134 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego można bronić się, gdy alimenty dla rodzeństwa powodowałyby nadmierny uszczerbek dla zobowiązanego lub jego najbliższej rodziny.

Czy pomoc dla matki musi mieć formę pieniędzy?

Najczęściej tak wygląda wykonanie obowiązku alimentacyjnego, ale w praktyce możliwe jest też finansowanie konkretnych potrzeb, np. leków, opiekunki albo rehabilitacji. Zależy to od sytuacji i od tego, czy sprawa trafi do sądu.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – ISAP, w szczególności art. 87, art. 128, art. 133 § 2, art. 134, art. 135 § 1 i art. 144¹.

2. Rozporządzenie Rady (WE) nr 4/2009 z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń oraz współpracy w zakresie zobowiązań alimentacyjnych.