Relacja lekarza z pacjentką a naruszenie etyki lekarskiej

Czy lekarz może umawiać się z pacjentką?

Polskie przepisy nie zawierają prostego zakazu, zgodnie z którym lekarz nigdy nie może spotkać się prywatnie z osobą, która była jego pacjentką. Nie oznacza to jednak, że każda taka sytuacja jest etycznie obojętna. Relacja lekarz–pacjent opiera się na zaufaniu, dostępie do informacji o zdrowiu, autorytecie zawodowym oraz często na realnej zależności pacjenta od lekarza.

Najważniejsze jest więc nie samo pytanie, czy doszło do prywatnego spotkania, ale w jakich okolicznościach do niego doszło. Inaczej ocenia się jednorazową, dobrowolną znajomość po zakończonym leczeniu, a inaczej zaproszenie pacjentki w trakcie leczenia, po badaniu intymnym, podczas hospitalizacji albo wtedy, gdy lekarz wie o jej szczególnej podatności psychicznej, chorobie lub zależności od dalszej terapii.

Aktualny Kodeks Etyki Lekarskiej obowiązujący od 1 stycznia 2025 r. zachowuje zasadę, że lekarz nie może wykorzystywać swojego wpływu na pacjenta w celu innym niż leczniczy. Dawny art. 14 KEL odpowiada obecnie art. 15 KEL. W praktyce oznacza to, że lekarz nie powinien wykorzystywać zaufania pacjentki, informacji uzyskanych w leczeniu ani przewagi wynikającej z wykonywania zawodu do budowania relacji osobistej, seksualnej lub towarzyskiej.

Jeżeli sprawa dotyczy nie tylko etyki lekarza, lecz także sposobu leczenia, dokumentacji medycznej, zgody na świadczenie lub poszanowania intymności, warto dodatkowo przeanalizować prawa pacjenta oraz obowiązki placówki medycznej.

Kiedy zachowanie lekarza może naruszać etykę lekarską?

Naruszenie etyki lekarskiej można rozważać zwłaszcza wtedy, gdy lekarz wykorzystuje szczególną pozycję wobec pacjentki. Nie zawsze musi to przybrać formę jawnego szantażu. Czasem wystarczy sytuacja, w której pacjentka rozsądnie obawia się, że odmowa wpłynie na dalsze leczenie, dostęp do wizyty, jakość kontaktu z lekarzem albo sposób traktowania jej w placówce.

Za szczególnie ryzykowne etycznie można uznać sytuacje, w których lekarz:

• proponuje spotkania prywatne w trakcie aktywnego leczenia, zwłaszcza gdy pacjentka jest od niego zależna diagnostycznie lub terapeutycznie,
• sugeruje, że odmowa spotkania może pogorszyć dalszą opiekę medyczną, dostęp do świadczeń albo atmosferę podczas wizyt,
• wykorzystuje informacje o stanie zdrowia, problemach rodzinnych, psychicznych lub intymnych pacjentki do nawiązania relacji osobistej,
• wysyła prywatne wiadomości mimo braku zgody pacjentki albo po jej wyraźnej odmowie,
• przenosi rozmowę medyczną na tematy intymne, seksualne lub towarzyskie bez związku z leczeniem,
• kontaktuje się z pacjentką pod pretekstem kontroli medycznej, choć faktycznym celem jest relacja prywatna.

Znaczenie ma również art. 1 KEL, zgodnie z którym lekarz powinien dbać o godność zawodu, a naruszeniem tej godności jest postępowanie podważające zaufanie do zawodu. Zachowanie lekarza może więc być oceniane nie tylko przez pryzmat konkretnej rozmowy z pacjentką, ale także przez to, czy narusza zaufanie do relacji lekarz–pacjent.

Dobrowolna relacja po leczeniu a nadużycie wpływu lekarza

Nie każde prywatne spotkanie lekarza z byłą pacjentką będzie przewinieniem zawodowym. Jeżeli leczenie zostało zakończone, nie ma zależności terapeutycznej, pacjentka jest osobą dorosłą, decyzja jest swobodna, a lekarz nie używa informacji medycznych ani autorytetu zawodowego, sama relacja osobista nie musi naruszać KEL.

Ocena zmienia się jednak, gdy kontakt osobisty wyrasta bezpośrednio z relacji leczniczej. Im bardziej wrażliwy był charakter świadczeń, im większa zależność pacjentki od lekarza i im krótszy czas od zakończenia leczenia, tym ostrożniej należy oceniać zachowanie lekarza. Szczególna ostrożność jest potrzebna przy leczeniu psychiatrycznym, terapii chorób przewlekłych, badaniach intymnych, opiece szpitalnej, leczeniu niepełnoletnich oraz pacjentów znajdujących się w kryzysie.

W takich sprawach pomocna bywa analiza szerszych zasad wykonywania zawodu lekarza, w tym odpowiedzialności zawodowej i zasad postępowania przed izbami lekarskimi. Zobacz również: zawód lekarza, pielęgniarki i położnej.

Jak złożyć skargę na lekarza do rzecznika odpowiedzialności zawodowej?

Jeżeli zachowanie lekarza mogło naruszyć etykę lekarską, pacjentka może złożyć skargę do okręgowego rzecznika odpowiedzialności zawodowej lekarzy działającego przy właściwej okręgowej izbie lekarskiej. Właściwość najczęściej ustala się według przynależności lekarza do danej izby, a w praktyce pomocny jest Centralny Rejestr Lekarzy prowadzony przez samorząd lekarski.

Skarga powinna być konkretna. Warto podać:

• imię i nazwisko lekarza oraz miejsce udzielania świadczeń,
• daty wizyt, rozmów i wiadomości,
• opis zachowania lekarza oraz to, dlaczego pacjentka czuła presję lub zależność,
• informację, czy leczenie nadal trwało,
• dowody, np. wiadomości SMS, e-maile, zrzuty ekranu, nagrania, dokumentację wizyt, dane świadków,
• informację, czy sprawa została zgłoszona placówce medycznej, Rzecznikowi Praw Pacjenta albo organom ścigania.

Rzecznik odpowiedzialności zawodowej może odmówić wszczęcia postępowania, wszcząć postępowanie wyjaśniające, przesłuchać strony i świadków, zażądać dokumentów, a następnie umorzyć sprawę albo skierować do sądu lekarskiego wniosek o ukaranie lekarza.

Jeżeli sprawa dotyczy równocześnie jakości świadczeń zdrowotnych, odpowiedzialności placówki albo szkody pacjenta, przydatne mogą być także materiały z działu prawo medyczne i farmaceutyczne.

Terminy w sprawach odpowiedzialności zawodowej lekarzy

W sprawach odpowiedzialności zawodowej lekarzy znaczenie mają terminy przedawnienia. Zgodnie z art. 64 ustawy o izbach lekarskich postępowania co do zasady nie można wszcząć, jeżeli od chwili popełnienia czynu upłynęły 3 lata. Bieg tego terminu przerywa każda czynność rzecznika odpowiedzialności zawodowej.

Karalność przewinienia zawodowego ustaje zasadniczo po 5 latach od popełnienia czynu. Jeżeli jednak zachowanie lekarza stanowi jednocześnie przestępstwo, ustanie karalności przewinienia zawodowego następuje nie wcześniej niż ustanie karalności przestępstwa. Dlatego w sprawach obejmujących nękanie, groźby, naruszenie nietykalności cielesnej, wykorzystanie bezradności lub inne zachowania o potencjalnym charakterze karnym nie należy zwlekać z konsultacją.

Jakie kary grożą lekarzowi za naruszenie etyki?

Podstawą odpowiedzialności zawodowej lekarza jest art. 53 ustawy o izbach lekarskich. Przepis ten wskazuje, że członkowie izb lekarskich podlegają odpowiedzialności zawodowej za naruszenie zasad etyki lekarskiej oraz przepisów związanych z wykonywaniem zawodu lekarza.

Jeżeli sąd lekarski uzna, że lekarz popełnił przewinienie zawodowe, może orzec kary wymienione w art. 83 ustawy o izbach lekarskich:

1. upomnienie,
2. naganę,
3. karę pieniężną,
4. zakaz pełnienia funkcji kierowniczych w jednostkach organizacyjnych ochrony zdrowia na okres od roku do pięciu lat,
5. ograniczenie zakresu czynności w wykonywaniu zawodu lekarza na okres od sześciu miesięcy do dwóch lat,
6. zawieszenie prawa wykonywania zawodu na okres od roku do pięciu lat,
7. pozbawienie prawa wykonywania zawodu.

Rodzaj kary zależy od okoliczności sprawy: stopnia presji, czasu trwania kontaktu, wieku i sytuacji pacjentki, rodzaju leczenia, skutków psychicznych, dowodów oraz wcześniejszej postawy lekarza.

Czy oprócz skargi do izby lekarskiej można podjąć inne działania?

Tak. Skarga do rzecznika odpowiedzialności zawodowej dotyczy przede wszystkim etyki i wykonywania zawodu lekarza. W zależności od sytuacji pacjentka może równolegle:

• złożyć skargę do kierownika placówki medycznej, jeżeli zachowanie lekarza miało miejsce w przychodni, szpitalu lub gabinecie,
• zwrócić się do Rzecznika Praw Pacjenta, jeżeli doszło do naruszenia prawa do intymności, godności, informacji, tajemnicy lub bezpiecznego udzielania świadczeń,
• rozważyć zawiadomienie organów ścigania, jeżeli zachowanie obejmowało groźby, uporczywe nękanie, przemoc, naruszenie nietykalności, wykorzystanie zależności lub inne czyny zabronione,
• rozważyć roszczenia cywilne, jeżeli powstała szkoda majątkowa, krzywda, naruszenie dóbr osobistych albo ujawnienie informacji medycznych.

W praktyce najbezpieczniej jest oddzielić trzy kwestie: ocenę etyczną lekarza, naruszenie praw pacjenta oraz ewentualną odpowiedzialność cywilną lub karną. Każda z nich może mieć inną procedurę, inne dowody i inne terminy.

FAQ

Czy lekarz może zaprosić pacjentkę na kawę?

Nie ma przepisu, który automatycznie zakazuje każdej takiej propozycji. Jeżeli jednak zaproszenie pojawia się w trakcie leczenia, w związku z badaniem, przy zależności pacjentki od lekarza albo w atmosferze presji, może stanowić naruszenie etyki lekarskiej.

Czy dobrowolna zgoda pacjentki wyklucza odpowiedzialność lekarza?

Nie zawsze. Dobrowolność trzeba oceniać realnie, a nie tylko formalnie. Jeżeli pacjentka zgodziła się ze strachu przed gorszym traktowaniem, utratą dostępu do leczenia albo pod wpływem autorytetu lekarza, zgoda może nie usuwać problemu etycznego.

Do kogo złożyć skargę na lekarza?

Skargę dotyczącą naruszenia etyki lekarskiej składa się do okręgowego rzecznika odpowiedzialności zawodowej lekarzy przy właściwej okręgowej izbie lekarskiej. W skardze trzeba opisać zdarzenia i dołączyć dowody, jeżeli pacjentka je posiada.

Czy można zgłosić sprawę po kilku latach?

Co do zasady postępowania nie można wszcząć, jeżeli od czynu upłynęły 3 lata, a karalność przewinienia zawodowego ustaje po 5 latach. Jeżeli czyn jest jednocześnie przestępstwem, termin może zależeć od przedawnienia karalności przestępstwa.

Czy skarga do izby lekarskiej daje odszkodowanie?

Nie. Postępowanie przed sądem lekarskim dotyczy odpowiedzialności zawodowej lekarza i ewentualnej kary dyscyplinarnej. Odszkodowania lub zadośćuczynienia dochodzi się zasadniczo w innym trybie, najczęściej cywilnym.

Czy prywatne wiadomości od lekarza są dowodem?

Tak, wiadomości SMS, e-maile, komunikatory, historia połączeń, notatki z datami zdarzeń i zeznania świadków mogą być istotnymi dowodami. Najlepiej zabezpieczyć je w pierwotnej formie i nie kasować korespondencji.

Podsumowanie

Relacja osobista lekarza z pacjentką nie jest automatycznie zakazana, ale zawsze wymaga ostrożnej oceny. Lekarz ma przewagę wynikającą z wiedzy, autorytetu i dostępu do informacji medycznych. Jeżeli wykorzystuje tę przewagę do celów towarzyskich, intymnych albo seksualnych, może naruszać art. 15 Kodeksu Etyki Lekarskiej i ponosić odpowiedzialność zawodową.

Najważniejsze jest ustalenie, czy pacjentka działała swobodnie, czy leczenie nadal trwało, czy lekarz sugerował zależność między relacją prywatną a opieką medyczną oraz czy zachowanie naruszało godność, intymność lub zaufanie do zawodu lekarza. W wątpliwych sprawach warto zebrać dowody i skonsultować możliwe ścieżki działania przed złożeniem skargi.

Źródła

• Kodeks Etyki Lekarskiej – Naczelna Izba Lekarska, w szczególności art. 1 i art. 15 KEL.
• Ustawa z dnia 2 grudnia 2009 r. o izbach lekarskich, w szczególności art. 53, art. 64 i art. 83.
• Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta, w szczególności art. 20.
• Ustawa z dnia 5 grudnia 1996 r. o zawodach lekarza i lekarza dentysty.