Mieszkanie od matki a odrzucenie spadku i długi

Najpierw sprawdź akt notarialny: darowizna, służebność czy dożywocie?

W opisanej sytuacji kluczowe jest to, co dokładnie zostało wpisane w akcie notarialnym. W praktyce często mówi się potocznie o mieszkaniu „za dożywocie”, choć akt notarialny zawiera darowiznę lokalu z ustanowieniem na rzecz matki służebności osobistej mieszkania. To nie jest to samo co umowa dożywocia.

Jeżeli akt notarialny przeniósł własność mieszkania na męża, to mąż jest właścicielem mieszkania od chwili wskazanej w akcie i ujawnionej następnie w księdze wieczystej. Matka nie będzie już właścicielką lokalu w chwili śmierci, dlatego lokal nie będzie wchodził do masy spadkowej po niej na podstawie art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli natomiast w księdze wieczystej nadal widnieje matka jako właścicielka albo akt nie przenosił własności, lecz dotyczył tylko przyszłych rozporządzeń, ocena może być inna. W takiej sytuacji trzeba zbadać dokumenty, a nie opierać się wyłącznie na potocznej nazwie umowy.

Czy mieszkanie będzie wliczone do spadku po matce?

Co do zasady nie. Zgodnie z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego spadek obejmuje prawa i obowiązki majątkowe zmarłego istniejące w chwili jego śmierci. Jeżeli matka za życia skutecznie przeniosła własność mieszkania na syna, to w chwili śmierci nie będzie już miała prawa własności do tego mieszkania. W konsekwencji mieszkanie nie będzie dziedziczone po matce i nie stanie się majątkiem, z którego spadkobiercy mają obowiązek spłacać jej zwykłe długi spadkowe.

Jeżeli w akcie notarialnym ustanowiono na rzecz matki służebność osobistą mieszkania, trzeba pamiętać, że zgodnie z art. 299 Kodeksu cywilnego służebność osobista wygasa najpóźniej ze śmiercią uprawnionego. Po śmierci matki służebność nie przejdzie na spadkobierców.

Inaczej należy oceniać sytuację, gdy lokal jest obciążony hipoteką. Zgodnie z art. 65 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece wierzyciel hipoteczny może dochodzić zaspokojenia z nieruchomości bez względu na to, czyją stała się własnością, z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela. Oznacza to, że hipoteka obciążająca mieszkanie jest ryzykiem związanym z nieruchomością, a nie z samym przyjęciem albo odrzuceniem spadku.

Odrzucenie spadku po matce a odpowiedzialność za długi

Spadkobierca ma trzy podstawowe możliwości wskazane w art. 1012 Kodeksu cywilnego: może przyjąć spadek bez ograniczenia odpowiedzialności za długi, przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza albo spadek odrzucić.

Oświadczenie o odrzuceniu spadku składa się przed sądem albo przed notariuszem. Termin wynosi 6 miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania, zgodnie z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego. Najczęściej dla dziecka spadkodawcy termin biegnie od dnia, w którym dowiedziało się o śmierci rodzica, ale w konkretnych sprawach data ta może zależeć od okoliczności, na przykład od ujawnienia testamentu.

Skutek odrzucenia spadku określa art. 1020 Kodeksu cywilnego: spadkobierca, który odrzucił spadek, jest wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. W praktyce oznacza to, że po odrzuceniu spadku przez syna do dziedziczenia mogą dojść jego dzieci. Jeżeli są małoletnie, trzeba ocenić, czy odrzucenie spadku w ich imieniu wymaga zgody sądu opiekuńczego. Zgodnie z art. 101 § 3 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego rodzice nie mogą bez zezwolenia sądu opiekuńczego dokonywać czynności przekraczających zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka, a odrzucenie spadku zasadniczo ma taki charakter. Aktualne przepisy przewidują jednak wyjątki, dlatego w sprawach dzieci trzeba każdorazowo sprawdzić układ rodzinny i podstawę powołania do spadku.

Jeżeli spadkobierca nie złoży żadnego oświadczenia w terminie, od 18 października 2015 r. działa zasada z art. 1015 § 2 Kodeksu cywilnego: brak oświadczenia oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Nie jest to jednak to samo co odrzucenie spadku, bo spadkobierca nadal dziedziczy, tylko jego odpowiedzialność za długi spadkowe jest ograniczona co do zasady do wartości stanu czynnego spadku.

Darowizna mieszkania a zachowek i dział spadku

Darowizna mieszkania nie oznacza, że obdarowany automatycznie dziedziczy długi darczyńcy. Może jednak mieć znaczenie w rozliczeniach spadkowych między członkami rodziny.

Przy dziale spadku zastosowanie może mieć art. 1039 § 1 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że przy dziedziczeniu ustawowym, jeżeli dział spadku następuje między zstępnymi albo między zstępnymi i małżonkiem, spadkobiercy są wzajemnie zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową darowizn otrzymanych od spadkodawcy, chyba że z oświadczenia spadkodawcy albo z okoliczności wynika zwolnienie z takiego obowiązku. Jeżeli syn skutecznie odrzuci spadek, nie będzie uczestniczył w dziale spadku jako spadkobierca po matce.

Oddzielną kwestią jest zachowek. Zgodnie z art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, może przysługiwać roszczenie o zachowek. Przy obliczaniu zachowku dolicza się darowizny na zasadach określonych w art. 993 i art. 994 Kodeksu cywilnego. Jeżeli uprawniony nie może otrzymać zachowku od spadkobierców, może w określonych granicach kierować roszczenie do osoby, która otrzymała darowiznę, na podstawie art. 1000 § 1 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli jednak akt notarialny był rzeczywistą umową dożywocia w rozumieniu art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego, a nie darowizną, sytuacja przy zachowku jest inna. Umowa dożywocia jest umową odpłatną, dlatego co do zasady nie traktuje się jej tak jak darowizny doliczanej do substratu zachowku. W praktyce trzeba jednak analizować treść umowy i rzeczywiste świadczenia stron.

Czy wierzyciele matki mogą sięgnąć do mieszkania?

Samo odrzucenie spadku chroni przed odpowiedzialnością za długi spadkowe, ale nie zawsze zamyka wszystkie ryzyka związane z wcześniejszym przeniesieniem majątku przez dłużnika. Jeżeli matka była zadłużona już w chwili darowizny albo darowizna doprowadziła do jej niewypłacalności, wierzyciele mogą rozważać skargę pauliańską.

Zgodnie z art. 527 § 1 Kodeksu cywilnego, gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, wierzyciel może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną względem niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała albo przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć. Przy darowiźnie sytuacja wierzyciela jest łatwiejsza, ponieważ art. 528 Kodeksu cywilnego pozwala żądać uznania czynności za bezskuteczną także wtedy, gdy obdarowany nie wiedział i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mógł się dowiedzieć o pokrzywdzeniu wierzycieli.

Termin na takie powództwo jest ograniczony. Art. 534 Kodeksu cywilnego stanowi, że uznania czynności za bezskuteczną nie można żądać po upływie 5 lat od daty tej czynności. Jeżeli więc darowizna była dokonana wiele lat wcześniej, trzeba sprawdzić datę aktu notarialnego.

Co powinien zrobić obdarowany syn?

W praktyce warto wykonać kilka kroków jeszcze przed śmiercią matki albo od razu po jej śmierci:

• sprawdzić akt notarialny i ustalić, czy była to darowizna ze służebnością, czy umowa dożywocia z art. 908 § 1 Kodeksu cywilnego,
• pobrać aktualny odpis księgi wieczystej i sprawdzić dział II oraz dział IV, czyli właściciela i hipoteki,
• po śmierci matki pilnować 6-miesięcznego terminu z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego na odrzucenie spadku,
• ustalić, czy po odrzuceniu spadku do dziedziczenia wejdą dzieci albo wnuki,
• sprawdzić, czy w rodzinie mogą pojawić się roszczenia o zachowek z art. 991 i nast. Kodeksu cywilnego,
• ocenić ryzyko skargi pauliańskiej z art. 527 i nast. Kodeksu cywilnego, zwłaszcza gdy darowizna była dokonana już przy istniejących długach.

FAQ

Podsumowanie

Jeżeli mąż otrzymał mieszkanie od matki na podstawie aktu notarialnego przenoszącego własność, mieszkanie jest już jego własnością i co do zasady nie będzie wchodziło do spadku po matce. Odrzucenie spadku po matce oznacza, że mąż nie będzie dziedziczył jej długów, ale powinien dopilnować terminu z art. 1015 § 1 Kodeksu cywilnego oraz sprawdzić skutki dla swoich dzieci.

Największe praktyczne ryzyka to: hipoteka wpisana na mieszkaniu, ewentualne roszczenia o zachowek oraz możliwość skargi pauliańskiej, jeżeli darowizna została dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli. Dlatego przed podjęciem decyzji warto przeanalizować akt notarialny, księgę wieczystą i znane zadłużenie matki.

Źródła

• art. 888 § 1, art. 908 § 1, art. 922 § 1-3, art. 991 § 1, art. 993, art. 994, art. 1000 § 1, art. 1012, art. 1015 § 1-2, art. 1020, art. 1039 § 1-3, art. 527, art. 528 i art. 534 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny,
• art. 296, art. 297, art. 299 i art. 302 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny,
• art. 101 § 3 i § 4 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy,
• art. 65 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece.