Wycofanie się z zakupu samochodu po wpłacie zaliczki

Zaliczka a zadatek przy zakupie samochodu

W opisanej sytuacji kluczowe znaczenie ma to, że wpłacona kwota została określona jako zaliczka, a nie zadatek. Zgodnie z art. 394 Kodeksu cywilnego szczególne skutki w razie niewykonania umowy wywołuje zadatek: strona uprawniona może go zatrzymać albo żądać sumy dwukrotnie wyższej, jeżeli sama zadatek dała. Takiego automatycznego mechanizmu nie stosuje się do zwykłej zaliczki.

Zaliczka jest co do zasady częścią przyszłej ceny. Jeżeli do sprzedaży nie dochodzi, podstawowym punktem wyjścia jest jej zwrot. Nie oznacza to jednak, że kupujący zawsze odzyska całość pieniędzy natychmiast i bez sporu. Sprzedający może twierdzić, że poniósł szkodę przez rezygnację kupującego, ale powinien wykazać jej istnienie, wysokość i związek z niewykonaniem ustaleń.

W praktyce bardzo ważne są dowody: pisemne potwierdzenie wpłaty, wiadomości SMS lub e-mail, protokół przekazania samochodu, uzgodnienia co do terminu wykupu leasingu oraz informacja, czy strony wyraźnie użyły słowa „zaliczka”. Sąd nie ogranicza się wyłącznie do nazwy dokumentu, lecz bada zgodny zamiar stron i cel umowy, ale jasne oznaczenie kwoty jako zaliczki znacząco wzmacnia pozycję kupującego.

Umowa przedwstępna sprzedaży auta

Jeżeli strony uzgodniły, kto ma sprzedać samochód, komu, jaki konkretnie pojazd ma być przedmiotem sprzedaży oraz jaka ma być cena, najczęściej mamy do czynienia z umową przedwstępną sprzedaży. Umowę przedwstępną reguluje art. 389 Kodeksu cywilnego. Powinna ona określać istotne postanowienia umowy przyrzeczonej, czyli przy sprzedaży przede wszystkim strony, przedmiot i cenę.

Aktualne brzmienie art. 389 K.c. nie wymaga, aby w każdej umowie przedwstępnej był wskazany termin zawarcia umowy przyrzeczonej. Jeżeli terminu nie oznaczono, umowa przyrzeczona powinna być zawarta w odpowiednim terminie wyznaczonym przez stronę uprawnioną. Jeżeli obie strony wyznaczą różne terminy, wiążący jest termin wyznaczony przez stronę, która wcześniej złożyła stosowne oświadczenie.

Skutki uchylania się od zawarcia umowy przyrzeczonej określa art. 390 K.c. Druga strona może żądać naprawienia szkody, którą poniosła przez to, że liczyła na zawarcie umowy. Jeżeli umowa przedwstępna spełnia wymagania ważności umowy przyrzeczonej, strona uprawniona może w określonych przypadkach żądać także zawarcia umowy przyrzeczonej. Przy zwykłej sprzedaży samochodu, inaczej niż przy sprzedaży nieruchomości, nie jest wymagana forma aktu notarialnego, dlatego dobrze sporządzona pisemna umowa przedwstępna może mieć istotne skutki procesowe.

Czy sprzedający może zatrzymać zaliczkę?

Sprzedający nie ma automatycznego prawa zatrzymania zaliczki tylko dlatego, że kupujący zmienił zdanie. Jeżeli w dokumencie nie ma postanowienia o zadatku, karze umownej albo innym szczególnym rozliczeniu, zatrzymanie całej zaliczki wymaga podstawy prawnej lub umownej.

To, czy możliwy jest zwrot zaliczki po rezygnacji z zakupu samochodu, zależy m.in. od charakteru wpłaconej kwoty, treści uzgodnień stron i tego, czy była to zaliczka, zadatek czy opłata rezerwacyjna. Najczęściej sprzedający może próbować bronić się przez wskazanie szkody. Może twierdzić, że poniósł koszty, utracił inną realną ofertę, musiał ponownie wystawić samochód do sprzedaży, poniósł dodatkowe opłaty leasingowe albo inne wydatki wynikające bezpośrednio z rezygnacji kupującego. Nie wystarczy jednak samo ogólne stwierdzenie, że „zaliczka przepada”. Roszczenie odszkodowawcze wymaga wykazania konkretnych kwot.

Jeżeli sprzedający ma rzeczywistą i wymagalną wierzytelność wobec kupującego, może próbować potrącić ją z żądaniem zwrotu zaliczki. W sporze sądowym powinien jednak udowodnić podstawę i wysokość potrącenia. Jeżeli nie wykaże szkody albo jej wysokość jest niższa niż zaliczka, kupujący może domagać się zwrotu odpowiedniej części pieniędzy.

Samochód w leasingu a ryzyko kupującego

W opisanym stanie faktycznym szczególnie istotne jest to, że samochód był finansowany leasingiem. Dopóki pojazd nie zostanie wykupiony, jego właścicielem zazwyczaj pozostaje finansujący, czyli leasingodawca. Osoba korzystająca z auta na podstawie leasingu nie zawsze może swobodnie sprzedać pojazd albo przenieść prawa i obowiązki z umowy leasingu na inną osobę.

Jeżeli strony ustaliły, że sprzedający najpierw spłaci leasing, wykupi samochód, a dopiero potem przeniesie własność auta na kupującego, trzeba sprawdzić, czy było to realnie możliwe i w jakim terminie. Jeżeli natomiast miało dojść do cesji leasingu, zwykle potrzebna jest zgoda leasingodawcy oraz spełnienie warunków przewidzianych w umowie leasingu.

Sam fakt, że auto było w leasingu, nie przesądza jeszcze o nieważności całego porozumienia, ale może wpływać na ocenę odpowiedzialności stron. Jeżeli sprzedający nie mógł skutecznie doprowadzić do sprzedaży auta, kupujący zyskuje argument, że nie powinien ponosić pełnych konsekwencji niedojścia transakcji do skutku.

Jak skutecznie zrezygnować i oddać samochód?

Jeżeli kupujący nie chce zawrzeć umowy przyrzeczonej, nie powinien ograniczać się do rozmowy telefonicznej. Najbezpieczniej złożyć sprzedającemu pisemne oświadczenie, w którym jasno wskazuje, że rezygnuje z finalizacji transakcji, proponuje termin zwrotu pojazdu i żąda rozliczenia zaliczki. Pismo warto wysłać e-mailem, listem poleconym albo doręczyć za potwierdzeniem odbioru.

Trzeba odróżnić potoczne „odstąpienie od umowy” od prawniczego odstąpienia. Prawo odstąpienia musi wynikać z ustawy albo z umowy. Jeżeli takiego prawa nie ma, rezygnacja kupującego może być potraktowana jako uchylanie się od zawarcia umowy przyrzeczonej, co otwiera sprzedającemu drogę do roszczeń z art. 390 K.c. Dlatego treść pisma powinna być dobrana do konkretnej sytuacji.

Przy zwrocie auta należy sporządzić protokół zdania pojazdu. Powinien zawierać datę, godzinę, przebieg, stan karoserii, wyposażenie, liczbę kluczyków, dokumenty pojazdu, informację o paliwie, ewentualnych uszkodzeniach i załączone zdjęcia. To zabezpiecza kupującego przed późniejszymi zarzutami, że pojazd został uszkodzony lub zwrócony w gorszym stanie.

Przedawnienie roszczeń z umowy przedwstępnej

Roszczenia z umowy przedwstępnej przedawniają się z upływem roku od dnia, w którym umowa przyrzeczona miała być zawarta. Jeżeli sąd oddali żądanie zawarcia umowy przyrzeczonej, roczny termin biegnie od dnia, w którym orzeczenie stało się prawomocne. Wynika to z art. 390 § 3 K.c.

W sprawach o zwrot zaliczki trzeba jednak uważać na podstawę prawną roszczenia. Czasem spór będzie dotyczył roszczeń z umowy przedwstępnej, a czasem zwrotu świadczenia spełnionego na poczet umowy, która ostatecznie nie została zawarta. Od kwalifikacji prawnej zależy termin przedawnienia i sposób sformułowania wezwania do zapłaty oraz pozwu.

FAQ

Czy zaliczka za samochód przepada po rezygnacji?

Nie z mocy samego prawa. Zaliczka nie działa jak zadatek. Co do zasady powinna zostać zwrócona, jeżeli nie doszło do sprzedaży, ale sprzedający może żądać rozliczenia szkody, jeżeli ją wykaże.

Czy sprzedający może potrącić swoje koszty z zaliczki?

Może próbować to zrobić, ale tylko wtedy, gdy ma wobec kupującego rzeczywistą wierzytelność, np. o naprawienie szkody. Samo stwierdzenie, że kupujący się rozmyślił, zwykle nie wystarcza do zatrzymania całej zaliczki.

Czy rozmowa telefoniczna wystarczy do rezygnacji z zakupu auta?

Dla celów dowodowych nie jest to bezpieczne. Rezygnację, wezwanie do zwrotu zaliczki i termin oddania pojazdu najlepiej potwierdzić pisemnie albo co najmniej e-mailem lub SMS-em.

Czy sprzedający może zmusić kupującego do zawarcia umowy sprzedaży?

W określonych sytuacjach tak. Jeżeli umowa przedwstępna zawiera istotne postanowienia przyszłej sprzedaży i spełnia wymagania ważności umowy przyrzeczonej, art. 390 § 2 K.c. może dawać podstawę do dochodzenia zawarcia umowy. W praktyce zależy to od treści dokumentów.

Co zmienia fakt, że samochód jest w leasingu?

Leasing komplikuje sprawę, ponieważ korzystający z auta nie zawsze jest jego właścicielem i nie zawsze może przenieść prawa do pojazdu bez zgody leasingodawcy. Trzeba sprawdzić, czy sprzedający mógł realnie wykonać obietnicę sprzedaży.

Czy wada samochodu uzasadnia rezygnację i zwrot zaliczki?

Może uzasadniać, zwłaszcza jeżeli wada była istotna, zatajona albo sprzedający zapewniał o stanie pojazdu niezgodnie z rzeczywistością. Inaczej ocenia się sprzedaż między osobami prywatnymi, a inaczej sprzedaż przez przedsiębiorcę konsumentowi.

Ile czasu jest na dochodzenie roszczeń z umowy przedwstępnej?

Roszczenia z umowy przedwstępnej przedawniają się zasadniczo po roku od dnia, w którym umowa przyrzeczona miała być zawarta. Przy samym zwrocie zaliczki termin może zależeć od podstawy prawnej roszczenia, dlatego nie warto zwlekać z wezwaniem do zapłaty.

Podsumowanie

Wycofanie się z zakupu samochodu po wpłacie zaliczki nie oznacza automatycznej utraty pieniędzy. Jeżeli kwota była zaliczką, punktem wyjścia jest jej zwrot po niedojściu sprzedaży do skutku. Sprzedający może jednak dochodzić roszczeń wynikających z umowy przedwstępnej, w tym odszkodowania, jeżeli wykaże konkretną szkodę.

Najbezpieczniejsze działanie to pisemne uregulowanie rezygnacji, protokolarne oddanie pojazdu i wezwanie do rozliczenia zaliczki. Przy aucie w leasingu trzeba dodatkowo ustalić, czy sprzedający miał możliwość wykupu pojazdu albo przeniesienia praw z leasingu. Dopiero analiza dokumentów pozwala ocenić, czy żądać zwrotu całej kwoty, czy liczyć się z potrąceniem części kosztów.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93, tekst jednolity z późn. zm.

2. Ustawa z dnia 30 maja 2014 r. o prawach konsumenta - Dz.U. 2014 poz. 827, tekst jednolity z późn. zm.