Wyjazd do Niemiec w ciąży a polski zasiłek macierzyński i S1

Zasiłek macierzyński a wyjazd za granicę – podstawowa zasada

Jeżeli jest Pani zatrudniona w Polsce na umowie o pracę, to podlega Pani obowiązkowo ubezpieczeniu chorobowemu na podstawie art. 11 ust. 1 w zw. z art. 6 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. To właśnie z tego ubezpieczenia wynikają uprawnienia do zasiłku chorobowego i zasiłku macierzyńskiego.

Prawo do zasiłku macierzyńskiego przysługuje ubezpieczonej, która w okresie ubezpieczenia chorobowego urodziła dziecko, co wynika z art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa. Dla samego prawa do świadczenia nie ma decydującego znaczenia to, czy poród nastąpi w Polsce, czy w Niemczech.

Decydujące jest więc nie miejsce pobytu, lecz to, czy w dniu porodu nadal istnieje tytuł do polskiego ubezpieczenia chorobowego. Jeśli stosunek pracy trwa, a składki są odprowadzane prawidłowo, sam czasowy pobyt u męża za granicą co do zasady nie przekreśla prawa do świadczeń z Polski.

Formularz S1 – do czego służy i czy wiąże na 12 miesięcy?

Formularz S1 nie jest świadczeniem pieniężnym, lecz dokumentem potwierdzającym prawo do rzeczowych świadczeń zdrowotnych w państwie zamieszkania lub pobytu, gdy koszty ponosi inne państwo właściwe. W relacjach Polska–Niemcy podstawę stanowią przepisy koordynacyjne UE, w szczególności art. 17, art. 19, art. 23 i art. 24 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 oraz przepisy wykonawcze rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009.

W praktyce, jeżeli pozostaje Pani ubezpieczona w Polsce, formularz S1 może umożliwić zarejestrowanie się w niemieckiej kasie chorych i korzystanie tam z opieki zdrowotnej na koszt polskiego systemu. Samo uzyskanie lub zarejestrowanie S1 nie tworzy obowiązku przebywania za granicą przez 12 miesięcy. Przepisy unijne nie wprowadzają takiego minimalnego okresu pobytu jako warunku ważności S1.

Jeżeli wróci Pani wcześniej do Polski, co do zasady nie rodzi to automatycznie sankcji finansowych ani obowiązku „odpracowania” jakiegoś okresu pobytu. Trzeba jednak zaktualizować sytuację u instytucji właściwej, czyli odpowiednio w NFZ lub za pośrednictwem właściwych organów obsługujących prawo do świadczeń zdrowotnych, a także wyrejestrować lub zamknąć korzystanie z S1, jeżeli przestaje być potrzebne. Konsekwencje mogą pojawić się dopiero wtedy, gdy dokument był używany mimo braku uprawnień albo gdy podane dane były nieaktualne.

Zobacz również:

L4 w ciąży przy umowie na czas określony – zasiłek i przedłużenie umowy

Co z ubezpieczeniem zdrowotnym po wyjeździe do Niemiec?

Trzeba odróżnić ubezpieczenie zdrowotne od ubezpieczenia chorobowego. Ubezpieczenie zdrowotne daje dostęp do leczenia, natomiast ubezpieczenie chorobowe jest podstawą do wypłaty zasiłku chorobowego i macierzyńskiego.

Jeżeli nadal pracuje Pani w Polsce i stosunek pracy trwa, co do zasady nadal podlega Pani polskiemu systemowi ubezpieczeń społecznych. Dostęp do leczenia w Niemczech może wynikać z Europejskiej Karty Ubezpieczenia Zdrowotnego przy pobycie czasowym albo z formularza S1, jeżeli stan faktyczny uzasadnia jego wydanie. To, który dokument będzie właściwy, zależy od tego, czy mówimy o pobycie czasowym, czy o faktycznym miejscu zamieszkania w rozumieniu przepisów o koordynacji zabezpieczenia społecznego.

Jeżeli planowany wyjazd ma charakter przejściowy, warto przed wyjazdem ustalić z NFZ lub właściwą jednostką, czy w Pani sytuacji właściwa będzie EKUZ, S1 czy oba rozwiązania w różnych zakresach. Ta część zależy od konkretnych okoliczności: długości pobytu, centrum interesów życiowych i sposobu korzystania z opieki zdrowotnej.

L4 w ciąży podczas pobytu za granicą

W czasie ciąży może Pani korzystać z zasiłku chorobowego, jeżeli jest Pani niezdolna do pracy. Zasiłek chorobowy przysługuje na zasadach określonych w art. 6 ust. 1, art. 8 i art. 11 ust. 1 ustawy zasiłkowej. W okresie ciąży wynosi co do zasady 100% podstawy wymiaru, zgodnie z art. 11 ust. 2 pkt 1 tej ustawy.

Tu trzeba jednak zachować ostrożność. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej ubezpieczony traci prawo do zasiłku chorobowego za cały okres zwolnienia, jeżeli w czasie orzeczonej niezdolności do pracy wykonuje pracę zarobkową albo wykorzystuje zwolnienie od pracy w sposób niezgodny z celem tego zwolnienia. Sam pobyt za granicą nie oznacza jeszcze nadużycia, ale jeśli podróż lub sposób pobytu byłby sprzeczny z celem L4, ZUS może zakwestionować świadczenie.

Ważny jest też obowiązek podania adresu pobytu. Zgodnie z praktyką kontrolną ZUS oraz zasadami obsługi e-ZLA, adres pobytu w czasie zwolnienia powinien być aktualny, aby możliwa była kontrola prawidłowości wykorzystywania zwolnienia. Jeżeli przebywa Pani w Niemczech, adres ten powinien być zgodny ze stanem faktycznym. Brak aktualizacji może skomplikować kontrolę i postępowanie dowodowe.

Czy trzeba zgłaszać wyjazd pracodawcy lub ZUS?

Nie ma ogólnego przepisu, który nakazywałby każdej ciężarnej pracownicy zgłaszać sam fakt czasowego wyjazdu za granicę tylko dlatego, że mieszka tam przez pewien okres. Inaczej jest jednak z okolicznościami, które wpływają na wykonywanie obowiązków pracowniczych, doręczenia, zwolnienie lekarskie czy wypłatę świadczeń.

W praktyce warto poinformować pracodawcę o zagranicznym adresie do korespondencji i pobytu, zwłaszcza gdy przebywa Pani na L4 lub gdy dokumenty mają być składane w związku z porodem. Jeżeli zasiłek wypłaca ZUS, znaczenie ma również możliwość skutecznego kontaktu i kontroli.

Jeśli chodzi o sam zasiłek macierzyński, kluczowe jest prawidłowe złożenie dokumentów po porodzie, a nie wcześniejsze zgłoszenie samego wyjazdu. Natomiast w przypadku zwolnienia lekarskiego aktualny adres pobytu jest już kwestią praktycznie bardzo istotną.

Jakie dokumenty są potrzebne po porodzie za granicą?

Po porodzie za granicą nadal można uzyskać polski zasiłek macierzyński, ale trzeba prawidłowo udokumentować narodziny dziecka. Podstawą prawną jest art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy zasiłkowej oraz przepisy rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 27 lipca 1999 r. w sprawie określenia dowodów stanowiących podstawę przyznania i wypłaty zasiłków z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa.

W praktyce najczęściej potrzebne będą:

W aktualnej praktyce ZUS może zaakceptować dokument zagraniczny bez tłumaczenia w przypadkach przewidzianych w rozporządzeniu, ale jeśli dokument jest nieczytelny albo budzi wątpliwości, organ może wezwać do uzupełnienia braków. Dlatego z praktycznego punktu widzenia dobrze wcześniej przygotować dokument w formie umożliwiającej szybkie rozpoznanie sprawy.

Jeżeli płatnikiem zasiłku jest pracodawca, dokumenty składa się pracodawcy. Jeżeli płatnikiem jest ZUS, dokumenty składa się do ZUS. To, kto wypłaca zasiłek, zależy od statusu płatnika składek i liczby osób zgłoszonych do ubezpieczenia chorobowego.

Zobacz również:

Odwołanie od decyzji ZUS w ciąży – ubezpieczenie, JDG i zasiłki

Czy zmiana adresu zamieszkania na zagraniczny wpływa na świadczenia z Polski?

Sama zmiana adresu zamieszkania lub pobytu na zagraniczny nie powoduje automatycznej utraty prawa do polskiego urlopu macierzyńskiego ani zasiłku macierzyńskiego. Urlop macierzyński jako uprawnienie pracownicze wynika z art. 180 i nast. Kodeksu pracy, a zasiłek macierzyński – z art. 29 i nast. ustawy zasiłkowej.

Znaczenie może mieć natomiast to, czy nadal trwa Pani stosunek pracy w Polsce oraz czy nie nastąpiła zmiana ustawodawstwa właściwego w rozumieniu rozporządzenia nr 883/2004. W typowej sytuacji, gdy nadal pozostaje Pani pracownikiem polskiego pracodawcy, a wyjazd ma charakter czasowy, ustawodawstwo polskie zwykle pozostaje właściwe. Jednak przy bardziej złożonych stanach faktycznych, np. podjęciu pracy w Niemczech albo zmianie centrum aktywności zawodowej, konieczna bywa odrębna analiza koordynacyjna.

Jeżeli więc wyjazd jest tylko tymczasowy, a Pani nie podejmuje zatrudnienia w Niemczech i nie traci polskiego tytułu ubezpieczeniowego, świadczenia pieniężne co do zasady nadal będą wypłacane z Polski.

Czy wcześniejszy powrót do Polski rodzi konsekwencje?

Co do zasady wcześniejszy powrót do Polski nie rodzi negatywnych konsekwencji tylko dlatego, że pobyt zagraniczny okazał się krótszy od planowanego. Nie istnieje ogólny przepis, który nakazywałby utrzymać pobyt przez określony minimalny czas po zarejestrowaniu S1.

Konsekwencje mogą się pojawić dopiero w szczególnych sytuacjach, na przykład gdy:

• świadczenia zdrowotne były pobierane na podstawie nieaktualnych danych,
• nastąpił zbieg tytułów ubezpieczeniowych i nie zgłoszono tego właściwym instytucjom,
• w okresie L4 sposób pobytu był sprzeczny z celem zwolnienia,
• w dokumentach dla ZUS lub NFZ podano dane niezgodne ze stanem faktycznym.

Sama zmiana planów życiowych i wcześniejszy powrót nie jest jednak naruszeniem prawa. Trzeba po prostu uporządkować formalności i zaktualizować dane tam, gdzie były zgłaszane.

Praktyczne wnioski w Pani sytuacji

Jeżeli pracuje Pani w Polsce na umowie o pracę i zamierza jedynie czasowo zamieszkać z mężem w Niemczech do porodu, najczęściej możliwy jest następujący model:

1. pozostaje Pani objęta polskim ubezpieczeniem chorobowym,
2. korzysta Pani w Niemczech z opieki zdrowotnej na podstawie właściwego dokumentu koordynacyjnego, jeśli zostanie wydany,
3. w razie niezdolności do pracy otrzymuje Pani zasiłek chorobowy z Polski, o ile zwolnienie jest wykorzystywane prawidłowo,
4. po porodzie składa Pani dokumenty do wypłaty zasiłku macierzyńskiego w Polsce.

W praktyce największe ryzyka dotyczą nie samego wyjazdu, lecz formalności: właściwego dokumentu do leczenia za granicą, aktualnego adresu pobytu przy L4 oraz poprawnych dokumentów po porodzie.

FAQ

Czy formularz S1 wymaga pobytu za granicą przez minimum 12 miesięcy?

Nie. Przepisy unijne o koordynacji zabezpieczenia społecznego nie przewidują ogólnego obowiązku pozostawania za granicą przez 12 miesięcy po uzyskaniu S1.

Czy poród w Niemczech pozbawia prawa do zasiłku macierzyńskiego z Polski?

Nie, jeżeli w dniu porodu nadal podlega Pani polskiemu ubezpieczeniu chorobowemu. Wynika to z art. 29 ust. 1 pkt 1 ustawy zasiłkowej.

Czy muszę zgłosić pracodawcy, że czasowo mieszkam w Niemczech?

Nie ma ogólnego obowiązku zgłoszenia samego wyjazdu, ale w praktyce warto przekazać aktualny adres pobytu, zwłaszcza przy L4, korespondencji i dokumentach do zasiłku.

Czy L4 w ciąży można wykorzystywać podczas pobytu za granicą?

Tak, ale tylko wtedy, gdy pobyt nie jest sprzeczny z celem zwolnienia. Zgodnie z art. 17 ust. 1 ustawy zasiłkowej niewłaściwe wykorzystywanie zwolnienia może skutkować utratą prawa do zasiłku.

Czy po wcześniejszym powrocie do Polski trzeba zwracać świadczenia?

Co do zasady nie. Sam wcześniejszy powrót nie oznacza obowiązku zwrotu świadczeń, o ile uprawnienia istniały i dane zgłoszone do instytucji były prawidłowe.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy – Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141

2. Ustawa z dnia 25 czerwca 1999 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa – Dz.U. 1999 nr 60 poz. 636

3. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych – Dz.U. 1998 nr 137 poz. 887

4. Rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 27 lipca 1999 r. w sprawie określenia dowodów stanowiących podstawę przyznania i wypłaty zasiłków z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa – Dz.U. 1999 nr 65 poz. 742

5. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 883/2004 z dnia 29 kwietnia 2004 r. w sprawie koordynacji systemów zabezpieczenia społecznego.

6. Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 987/2009 z dnia 16 września 2009 r. dotyczące wykonywania rozporządzenia (WE) nr 883/2004.