Sprzedawca omyłkowo zwrócił za dużo pieniędzy – czy trzeba oddać?

Czy trzeba oddać za duży zwrot od sprzedawcy?

Tak, co do zasady trzeba oddać kwotę otrzymaną ponad należny zwrot. W opisanej sytuacji sprzedawca miał obowiązek zwrócić tylko cenę albo jej część wynikającą z rozwiązanej umowy, odstąpienia od umowy lub uznanego zwrotu towaru. Nadwyżka, która trafiła na konto przez pomyłkę, nie ma podstawy prawnej.

Podstawą jest art. 405 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym kto bez podstawy prawnej uzyskał korzyść majątkową kosztem innej osoby, obowiązany jest do wydania korzyści w naturze, a gdy to nie jest możliwe – do zwrotu jej wartości. Dodatkowo art. 410 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego stanowi, że przepisy o bezpodstawnym wzbogaceniu stosuje się w szczególności do świadczenia nienależnego, a świadczenie jest nienależne m.in. wtedy, gdy ten, kto je spełnił, nie był zobowiązany albo podstawa świadczenia odpadła.

W praktyce oznacza to, że jeżeli należny zwrot wynosił np. 199 zł, a na rachunek wpłynęło 19 900 zł, to różnica 19 701 zł stanowi świadczenie nienależne.

Dlaczego jest to bezpodstawne wzbogacenie?

Do powstania obowiązku zwrotu nie ma znaczenia, kto zawinił błąd techniczny lub księgowy. Roszczenie z art. 405 Kodeksu cywilnego powstaje dlatego, że jedna osoba została zubożona, a druga bez podstawy prawnej uzyskała korzyść majątkową. Odbiorca przelewu nie musi niczego aktywnie wyłudzać, aby powstał obowiązek zwrotu.

Właśnie dlatego błędny przelew od kontrahenta, pracodawcy, banku czy sprzedawcy jest co do zasady odzyskiwalny. Jeżeli temat dotyczy także płatności pomyłkowych między osobami prywatnymi lub firmami, warto porównać go z problematyką egzekwowania niewykonanych zobowiązań po ugodzie, bo praktycznie liczą się przede wszystkim dowody i prawidłowe wezwanie do zapłaty.

Kiedy obowiązek zwrotu może wygasnąć?

Najważniejszy wyjątek wynika z art. 409 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że obowiązek wydania korzyści lub zwrotu jej wartości wygasa, jeżeli ten, kto korzyść uzyskał, zużył ją lub utracił w taki sposób, że nie jest już wzbogacony, chyba że wyzbywając się korzyści lub zużywając ją powinien był liczyć się z obowiązkiem zwrotu. Osobnym, ale powiązanym problemem jest zwrot odszkodowania po podwójnej wypłacie.

Ten wyjątek bardzo rzadko pomoże osobie, która widzi oczywistą pomyłkę w przelewie. Jeżeli bowiem z okoliczności wynika, że odbiorca powinien był liczyć się z koniecznością oddania pieniędzy, to samo wydanie środków nie usuwa obowiązku zwrotu. W opisanym stanie faktycznym nadpłata „100 razy większa” jest tak wyraźna, że trudno byłoby skutecznie twierdzić, iż odbiorca nie zauważył błędu.

Znaczenie ma więc nie samo to, czy pieniądze zostały wydane, ale to, czy odbiorca mógł racjonalnie uważać, że kwota mu się należała. Jeżeli błąd jest ewidentny, art. 409 Kodeksu cywilnego zwykle nie chroni wzbogaconego.

Czy można bronić się tym, że sprzedawca sam wiedział o błędzie?

Co do zasady nie daje to bezpiecznej podstawy do zatrzymania pieniędzy. Art. 411 pkt 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że nie można żądać zwrotu świadczenia, jeżeli świadczący wiedział, że nie był do świadczenia zobowiązany, chyba że spełnienie świadczenia nastąpiło z zastrzeżeniem zwrotu albo w celu uniknięcia przymusu, lub w wykonaniu nieważnej czynności prawnej.

Przepis ten jest interpretowany ściśle. Chodzi o sytuację, gdy osoba spełniająca świadczenie ma pełną świadomość braku obowiązku, a mimo to świadomie płaci. Nie dotyczy to zwykłej pomyłki księgowej, omyłki systemowej czy błędnego wpisania kwoty. W takim przypadku sprzedawca nie „chce” zapłacić za dużo, lecz mylnie wykonuje istniejący obowiązek w złej wysokości.

Dlatego w typowej sprawie z błędnym przelewem art. 411 pkt 1 Kodeksu cywilnego nie wyłącza roszczenia o zwrot nadwyżki.

Czy trzeba samemu zawiadamiać sprzedawcę o omyłkowym przelewie?

Nie ma przepisu, który wprost nakładałby na odbiorcę ogólny obowiązek samodzielnego zawiadomienia sprzedawcy o każdym błędnym przelewie. Sam brak takiego zawiadomienia nie oznacza jednak, że pieniądze można zatrzymać.

Z punktu widzenia bezpieczeństwa prawnego najlepiej nie korzystać z nadwyżki i zachować ją do czasu wyjaśnienia sprawy. Najrozsądniejsze rozwiązanie to poinformowanie sprzedawcy i uzgodnienie sposobu zwrotu, najlepiej z potwierdzeniem mailowym lub pisemnym. Pozwala to uniknąć późniejszego zarzutu, że odbiorca świadomie zatrzymał cudze środki.

W praktyce przy samodzielnym zwrocie warto upewnić się, że zwrot następuje na prawidłowy rachunek sprzedawcy i z dokładnym tytułem, np. „zwrot nienależnie otrzymanej nadwyżki przelewu z dnia …”. Nie należy odsyłać pieniędzy na rachunek wskazany wyłącznie w podejrzanej wiadomości e-mail bez weryfikacji, bo zdarzają się próby podszywania pod wierzyciela.

Co grozi za wydanie albo zatrzymanie tych pieniędzy?

Jeżeli sprzedawca wystąpi o zwrot, może najpierw wysłać wezwanie do zapłaty, a następnie pozew cywilny o zapłatę. Podstawą roszczenia będą art. 405 i art. 410 Kodeksu cywilnego. W razie przegrania sprawy dochodzi zwykle obowiązek zapłaty kwoty głównej, odsetek ustawowych za opóźnienie oraz kosztów procesu.

Odsetki ustawowe za opóźnienie wynikają z art. 481 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego i należą się wtedy, gdy dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego. Najczęściej termin zaczyna biec od dnia wskazanego w wezwaniu do zapłaty, chyba że wcześniej doszło już do wymagalności roszczenia w konkretnych okolicznościach sprawy.

Jeżeli sprawa dotyczy przedsiębiorcy, spór może też szybciej przejść do etapu windykacji formalnej. Wtedy pomocne bywa uporządkowanie dokumentów podobnie jak przy sprawach z działu windykacji należności.

Przedawnienie roszczenia o zwrot nienależnego świadczenia

Roszczenie o zwrot nienależnego świadczenia przedawnia się według zasad ogólnych z art. 118 Kodeksu cywilnego. Obecnie termin przedawnienia wynosi co do zasady 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej – 3 lata.

W wielu sprawach dotyczących błędnych przelewów od sprzedawcy będącego przedsiębiorcą sąd może uznać, że roszczenie pozostaje w związku z działalnością gospodarczą, co oznacza termin 3-letni. Ocena zależy jednak od konkretnego stanu faktycznego, w tym od charakteru transakcji i statusu stron. Koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin jest krótszy niż 2 lata – tak stanowi art. 118 zdanie drugie Kodeksu cywilnego.

Jak zachować się w praktyce?

W podobnych sprawach warto zachować:

• potwierdzenie pierwotnej płatności,
• potwierdzenie zwrotu towaru lub odstąpienia od umowy,
• historię rachunku bankowego,
• całą korespondencję ze sprzedawcą,
• potwierdzenie zwrotu nadwyżki, jeśli został dokonany.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak te same przepisy działają w różnych, praktycznych sytuacjach.

FAQ

Czy mogę poczekać, aż sprzedawca sam się odezwie?

Może Pan czekać, ale nie powinien Pan korzystać z nadwyżki. Sam brak kontaktu ze strony sprzedawcy nie zamienia omyłkowej wpłaty w pieniądze należne.

Czy brak reakcji z mojej strony jest karalny?

Sama bierność nie przesądza automatycznie o odpowiedzialności karnej, ale wykorzystanie oczywiście nienależnych środków może prowadzić do poważnego sporu prawnego. W pierwszej kolejności sprawa ma zwykle charakter cywilny i dotyczy zwrotu nienależnego świadczenia.

Czy sprzedawca może doliczyć odsetki?

Tak, jeżeli wezwie Pana do zapłaty, a zwrot nie nastąpi w terminie, może dochodzić odsetek ustawowych za opóźnienie na podstawie art. 481 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego.

Czy ma znaczenie, że to był sklep internetowy?

Nie dla samej zasady zwrotu nadwyżki. Znaczenie ma przede wszystkim to, że wypłacona kwota przekraczała należne świadczenie i nie miała podstawy prawnej.

Po jakim czasie roszczenie się przedawni?

Najczęściej po 6 latach, a gdy roszczenie jest związane z działalnością gospodarczą – po 3 latach, zgodnie z art. 118 Kodeksu cywilnego. W konkretnej sprawie trzeba jednak ocenić charakter roszczenia i status stron.

Źródła

• art. 405, art. 409, art. 410 § 1 i § 2, art. 411 pkt 1, art. 118, art. 481 § 1 i § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• wyrok Sądu Najwyższego z 20 czerwca 2012 r., I CNP 76/11
• wyrok Sądu Najwyższego z 12 grudnia 1997 r., III CKN 236/97
• wyrok Sądu Najwyższego z 10 czerwca 2003 r., I CKN 390/01