Spis inwentarza przed przyjęciem lub odrzuceniem spadku

Czy można zrobić spis inwentarza przed decyzją o spadku?

Tak. Komornik nie powinien uzależniać sporządzenia spisu inwentarza wyłącznie od wcześniejszego złożenia oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku. Przepisy Kodeksu postępowania cywilnego pozwalają wystąpić o spis osobie, która uprawdopodobni, że jest spadkobiercą, uprawnionym do zachowku albo zapisobiercą. Wniosek może złożyć także wykonawca testamentu, tymczasowy przedstawiciel oraz wierzyciel mający pisemny dowód należności przeciwko spadkodawcy.

W praktyce oznacza to, że jeżeli po śmierci mamy wie Pan o możliwych długach, może Pan najpierw dążyć do ustalenia składników majątku i zobowiązań, a dopiero potem podjąć decyzję, czy spadek przyjąć, przyjąć z dobrodziejstwem inwentarza albo odrzucić. Trzeba jednak pilnować terminu sześciu miesięcy na złożenie oświadczenia spadkowego.

Spis inwentarza a wykaz inwentarza - czym się różnią?

W sprawach spadkowych funkcjonują dwa podobne, ale nieidentyczne narzędzia: wykaz inwentarza oraz spis inwentarza. Wykaz inwentarza jest dokumentem składanym w sądzie albo przed notariuszem przez spadkobiercę, który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza, zapisobiercę windykacyjnego albo wykonawcę testamentu. Wykaz sporządza się według urzędowego wzoru, z należytą starannością, ujawniając aktywa spadku, przedmioty zapisów windykacyjnych oraz długi spadkowe.

Spis inwentarza jest natomiast czynnością urzędową wykonywaną przez komornika. Komornik zamieszcza w spisie przedmioty należące do spadku, przedmioty zapisów windykacyjnych, ich wartość oraz długi spadkowe. Wartości ustala się według stanu i cen z chwili otwarcia spadku, czyli co do zasady z dnia śmierci spadkodawcy.

Jeżeli spadkobierca nie podjął jeszcze decyzji, a zależy mu na obiektywnym ustaleniu sytuacji majątkowej, właściwym rozwiązaniem jest najczęściej wniosek o komorniczy spis inwentarza. Prywatny wykaz inwentarza jest prostszy i tańszy, ale wymaga szczególnej staranności i zwykle ma zastosowanie już po przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza albo po upływie terminu, gdy do takiego przyjęcia doszło z mocy prawa.

Jak złożyć wniosek o spis inwentarza do komornika?

Wniosek o sporządzenie spisu inwentarza można złożyć bezpośrednio komornikowi, który byłby właściwy do wykonania postanowienia sądu spadku. Komornik powinien niezwłocznie przystąpić do sporządzenia spisu i zawiadomić sąd spadku, który następnie wydaje postanowienie w przedmiocie sporządzenia spisu inwentarza. Jeżeli sąd oddali albo odrzuci wniosek lub umorzy postępowanie, spis sporządzony przez komornika wywołuje takie skutki jak złożenie wykazu inwentarza.

We wniosku warto wskazać:

• dane wnioskodawcy oraz jego relację ze spadkodawcą,
• dane spadkodawcy, w tym datę śmierci i ostatnie miejsce zwykłego pobytu,
• informację, z czego wynika uprawdopodobnienie dziedziczenia, np. z aktu urodzenia, aktu małżeństwa albo testamentu,
• znane składniki majątku, np. mieszkanie, samochód, rachunek bankowy, wyposażenie mieszkania,
• znane lub podejrzewane długi, np. kredyty, pożyczki, zaległości czynszowe, podatki, rachunki,
• żądanie sporządzenia spisu inwentarza oraz informację, czy sąd spadku wydał już postanowienie w tej sprawie.

Do wniosku dobrze dołączyć odpis aktu zgonu, dokumenty potwierdzające pokrewieństwo albo testament, a także wszelkie pisma od banków, wierzycieli, spółdzielni, wspólnoty mieszkaniowej czy urzędów. Im więcej konkretnych informacji otrzyma komornik, tym sprawniej może ustalić skład spadku.

Wniosek do sądu spadku czy bezpośrednio do komornika?

Obie drogi są dopuszczalne. Wniosek można skierować do sądu spadku, czyli co do zasady sądu rejonowego właściwego ze względu na ostatnie miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy. Można też złożyć wniosek bezpośrednio do właściwego komornika. Druga droga bywa praktycznie szybsza, ponieważ komornik nie czeka na wcześniejsze postanowienie sądu, tylko przystępuje do czynności i zawiadamia sąd spadku.

Jeżeli majątek znajduje się w kilku miejscach albo spadkodawca mieszkał za granicą, właściwość sądu i komornika może wymagać dokładniejszej analizy. W takich sprawach znaczenie może mieć położenie majątku w Polsce, ostatnie miejsce pobytu spadkodawcy oraz dokumenty potwierdzające, gdzie koncentrowały się jego sprawy majątkowe.

Termin na przyjęcie albo odrzucenie spadku

Oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku składa się w terminie sześciu miesięcy od dnia, w którym spadkobierca dowiedział się o tytule swojego powołania. W typowej sytuacji dziecka dziedziczącego po rodzicu termin często biegnie od dnia, w którym dowiedziało się ono o śmierci rodzica. Nie zawsze jednak jest to dzień śmierci. Przy testamencie, dalszej kolejności dziedziczenia albo wcześniejszym odrzuceniu spadku przez inne osoby termin może zacząć biec później.

Obecnie brak złożenia oświadczenia w terminie oznacza przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza. To ważna ochrona, bo odpowiedzialność za długi spadkowe jest co do zasady ograniczona do wartości stanu czynnego spadku ustalonego w wykazie albo spisie inwentarza. Nie oznacza to jednak, że sprawę można zostawić bez działania. Wierzyciele nadal mogą dochodzić zapłaty, a spadkobierca powinien umieć wykazać, jaka była wartość aktywów spadku.

Jeżeli spadek zostanie odrzucony, traktuje się spadkobiercę tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Wtedy do dziedziczenia mogą dojść kolejne osoby, np. dzieci odrzucającego. W przypadku małoletnich dzieci decyzja o odrzuceniu spadku wymaga zachowania dodatkowych wymogów, dlatego nie warto odkładać działań na ostatnie tygodnie terminu.

Ile kosztuje spis inwentarza?

Od wniosku do sądu o sporządzenie spisu inwentarza pobiera się opłatę stałą 100 zł. Jeżeli sprawę wykonuje komornik, opłata stała za sporządzenie spisu inwentarza wynosi 400 zł. To aktualna regulacja wynikająca z ustawy o kosztach komorniczych, która zastąpiła dawne zasady oparte na procentowym naliczaniu opłaty za każdą rozpoczętą godzinę pracy komornika.

Oprócz opłat mogą pojawić się wydatki, np. koszty korespondencji, uzyskania dokumentów, dojazdu poza miejscowość będącą siedzibą kancelarii albo wynagrodzenia biegłego, gdy potrzebna jest wycena nieruchomości, przedsiębiorstwa, wartościowych ruchomości lub udziałów. W prostych sprawach koszty są zwykle niższe, ale przy majątku rozproszonym albo trudnym do wyceny mogą znacząco wzrosnąć.

Co daje spis inwentarza przy długach spadkowych?

Spis inwentarza porządkuje sytuację spadkową, ponieważ wskazuje aktywa i pasywa spadku oraz ich wartość. Ma to znaczenie zwłaszcza przy przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza, gdzie granicą odpowiedzialności za długi jest wartość stanu czynnego spadku. Bez takiego ustalenia spadkobierca może mieć trudność w praktycznej obronie przed wierzycielami.

Trzeba pamiętać, że ochrona nie działa automatycznie w każdej sytuacji. Jeżeli spadkobierca podstępnie pominie składniki majątku, pominie przedmioty zapisów windykacyjnych albo poda nieistniejące długi, może utracić możliwość skutecznego powoływania się na ograniczenie odpowiedzialności. Dlatego zarówno wykaz, jak i spis inwentarza powinny być przygotowane rzetelnie, z dokumentami i z uwzględnieniem znanych wierzycieli.

Co zrobić w opisanej sytuacji?

Jeżeli po śmierci mamy istnieje realna obawa, że w spadku są długi, rozsądnym krokiem jest szybkie zebranie dokumentów i ustalenie, czy długi przewyższają majątek. Można wystąpić do komornika o spis inwentarza, wskazując, że wniosek składany jest przed podjęciem decyzji spadkowej i że celem jest ustalenie aktywów oraz pasywów spadku.

Równolegle należy pilnować terminu sześciu miesięcy na złożenie oświadczenia. Jeżeli z dokumentów wynika, że długi są wysokie, a w spadku nie ma wartościowego majątku, odrzucenie spadku może być uzasadnione. Jeżeli majątek istnieje, ale są również zobowiązania, przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza i rzetelne ustalenie wartości spadku może być bezpieczniejszym rozwiązaniem niż pochopne odrzucenie.

FAQ

Czy komornik może odmówić spisu, bo nie przyjąłem jeszcze spadku?

Sama okoliczność, że nie złożono jeszcze oświadczenia o przyjęciu albo odrzuceniu spadku, nie powinna przesądzać o odmowie. Wniosek może złożyć osoba, która uprawdopodobni, że jest spadkobiercą albo inną osobą uprawnioną. Komornik zawiadamia następnie sąd spadku.

Czy wykaz inwentarza i spis inwentarza dają taki sam efekt?

Oba dokumenty służą ustaleniu aktywów i długów spadku oraz mają znaczenie dla granic odpowiedzialności. Różnica polega na tym, że wykaz sporządza uprawniona osoba i składa go w sądzie albo u notariusza, a spis sporządza komornik jako czynność urzędową.

Czy zawsze trzeba robić spis inwentarza?

Nie zawsze. Jeżeli skład spadku i długi są znane, czasem wystarczy wykaz inwentarza albo samo złożenie oświadczenia spadkowego. Spis jest szczególnie przydatny wtedy, gdy istnieje spór, niepewność co do długów, majątek jest znaczny albo wierzyciele już zgłaszają roszczenia.

Czy odrzucenie spadku kończy problem długów?

Dla osoby, która skutecznie odrzuci spadek, co do zasady tak. Trzeba jednak pamiętać, że po odrzuceniu spadku do dziedziczenia mogą dojść kolejne osoby, w tym dzieci odrzucającego. Przy małoletnich potrzebne jest zachowanie dodatkowych wymogów i terminów.

Co jeśli po sporządzeniu wykazu albo spisu ujawni się nowy dług?

Wykaz inwentarza należy uzupełnić, gdy po jego złożeniu ujawnią się pominięte składniki majątku, przedmioty zapisów windykacyjnych albo długi. Przy spisie inwentarza również warto niezwłocznie przekazać nowe informacje komornikowi albo sądowi, aby dokument odzwierciedlał rzeczywistą sytuację.

Podsumowanie

Spis inwentarza przed decyzją o przyjęciu albo odrzuceniu spadku jest możliwy i w wielu sprawach bardzo praktyczny. Pozwala ustalić, czy w spadku są aktywa, jakie długi pozostawił spadkodawca i czy przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza jest bezpieczne. Nie wolno jednak zapominać o sześciomiesięcznym terminie na złożenie oświadczenia spadkowego oraz o tym, że termin ten biegnie od dnia dowiedzenia się o tytule powołania do spadku.

Jeżeli komornik twierdzi, że spis jest możliwy dopiero po przyjęciu spadku, warto powołać się na przepisy Kodeksu postępowania cywilnego dotyczące wniosku osoby, która uprawdopodobni swoje prawa do spadku, oraz na możliwość złożenia wniosku bezpośrednio do komornika. W razie wątpliwości najlepiej przygotować kompletny wniosek z dokumentami i jednocześnie zaplanować decyzję o przyjęciu albo odrzuceniu spadku przed upływem terminu.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296
3. Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz.U. 2005 nr 167 poz. 1398
4. Ustawa z dnia 28 lutego 2018 r. o kosztach komorniczych - Dz.U. 2018 poz. 770
5. Rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 17 grudnia 2015 r. w sprawie określenia wzoru wykazu inwentarza oraz sposobu udostępniania druków tego wzoru - Dz.U. 2015 poz. 2203