Czy służba wojskowa zalicza się do pracy w szczególnych warunkach?

Służba wojskowa a praca w szczególnych warunkach

W sprawach emerytalnych trzeba odróżnić potoczne określenie „praca w warunkach szkodliwych” od ustawowego pojęcia pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. ZUS i sąd badają nie samą uciążliwość pracy, lecz to, czy dana praca odpowiada wykazom prac szczególnych, była wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy oraz została prawidłowo udokumentowana.

Zasadnicza służba wojskowa nie była zatrudnieniem pracowniczym. Dlatego nie można przyjąć, że każdy dwuletni pobyt w wojsku automatycznie zastąpi brakujący okres pracy w szczególnych warunkach. W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjęto jednak, że w określonych sytuacjach taki okres może zostać doliczony do stażu potrzebnego do wcześniejszej emerytury, jeżeli służba była przerwą w zatrudnieniu szczególnym i pracownik po jej zakończeniu wrócił do pracy na warunkach przewidzianych w dawnych przepisach wojskowych.

Praktycznie oznacza to, że najważniejsze są daty służby, dokumenty z zakładu pracy, powód rozwiązania albo przerwania zatrudnienia oraz to, jak szybko pracownik podjął pracę po wyjściu z wojska.

Kiedy wojsko może zostać doliczone do stażu szczególnego?

Najczęściej przywoływana jest uchwała składu 7 sędziów Sądu Najwyższego z 16 października 2013 r., sygn. II UZP 6/13. Sąd Najwyższy uznał, że czas zasadniczej służby wojskowej odbytej w okresie obowiązywania art. 108 ust. 1 ustawy z 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony, w brzmieniu obowiązującym do 31 grudnia 1974 r., zalicza się na warunkach wynikających z tego przepisu do okresu pracy wymaganego do nabycia prawa do emerytury w niższym wieku emerytalnym.

W późniejszym orzecznictwie wskazywano również na znaczenie kolejnych regulacji tej ustawy, w tym art. 120 ust. 1, jeżeli dawały żołnierzowi wracającemu z zasadniczej lub okresowej służby wojskowej prawo do wliczenia służby do zatrudnienia u pracodawcy, u którego podjął pracę po zwolnieniu z wojska. Z tego powodu w sprawach dotyczących późniejszych roczników nie wystarczy ogólne stwierdzenie, że ktoś był w wojsku. Trzeba ustalić dokładny okres służby i brzmienie przepisów obowiązujących w tym czasie.

W typowej sprawie o doliczenie wojska do pracy szczególnej trzeba wykazać przede wszystkim, że:

• przed powołaniem do wojska pracownik wykonywał pracę w szczególnych warunkach albo w szczególnym charakterze;
• praca ta odpowiadała właściwemu wykazowi prac i była wykonywana stale oraz w pełnym wymiarze czasu pracy;
• po zakończeniu służby pracownik zgłosił powrót do pracy i podjął zatrudnienie u dotychczasowego pracodawcy w wymaganym terminie, najczęściej ocenianym jako 30 dni;
• po powrocie wykonywał pracę szczególną, a nie zupełnie inny rodzaj pracy;
• z dokumentów albo innych dowodów wynika ciągłość sytuacji zawodowej: praca szczególna – wojsko – powrót do pracy szczególnej.

Jeżeli któryś z tych elementów nie występuje, ZUS może odmówić doliczenia służby wojskowej do 15-letniego stażu. Nie zawsze oznacza to definitywną przegraną, bo w postępowaniu sądowym można wykazywać okoliczności sprawy szerzej niż tylko jednym świadectwem pracy.

Czy brak 15 lat pracy szczególnej daje prawo do dodatku?

Nie ma osobnego dodatku do emerytury tylko dlatego, że ktoś pracował w warunkach szkodliwych albo szczególnych, ale nie osiągnął wymaganego 15-letniego stażu. Dawne przepisy dawały przede wszystkim możliwość przejścia na wcześniejszą emeryturę po spełnieniu wszystkich warunków, w tym odpowiedniego wieku, stażu ogólnego oraz stażu pracy szczególnej.

Obecnie w praktyce często pojawia się jeszcze rekompensata za pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Nie jest ona wypłacana jako samodzielne miesięczne świadczenie. ZUS dolicza ją do kapitału początkowego, co może zwiększyć podstawę obliczenia emerytury powszechnej. Warunkiem jest jednak co do zasady co najmniej 15 lat pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze wykonywanej przed 1 stycznia 2009 r., stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, oraz brak ustalonego prawa do wcześniejszej emerytury lub emerytury pomostowej.

Jeżeli po ewentualnym doliczeniu służby wojskowej nadal brakuje 15 lat pracy szczególnej, samo wykonywanie pracy w trudnych lub szkodliwych warunkach nie tworzy prawa do osobnego dodatku. W takiej sytuacji pozostaje emerytura na zasadach ogólnych, chyba że dana osoba spełnia warunki innego świadczenia wynikającego z odrębnych przepisów.

Jak udowodnić pracę w szczególnych warunkach i okres wojska?

Podstawowym dokumentem jest świadectwo wykonywania pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze. Powinno ono wskazywać okres pracy, rodzaj pracy zgodny z wykazem oraz informację, że praca była wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. ZUS może jednak kwestionować takie świadectwo, jeżeli jest zbyt ogólne, zawiera błędny wykaz albo wskazuje stanowisko, które nie odpowiada faktycznie wykonywanej pracy.

Przy służbie wojskowej znaczenie mogą mieć także:

• książeczka wojskowa albo zaświadczenie z wojskowego centrum rekrutacji lub archiwum wojskowego;
• świadectwa pracy sprzed powołania i po powrocie z wojska;
• akta osobowe, angaże, zakresy obowiązków, karty wynagrodzeń i zaświadczenia następców prawnych zakładu;
• dokumenty potwierdzające datę zgłoszenia powrotu do pracy po zwolnieniu z wojska;
• zeznania świadków, zwłaszcza współpracowników, jeżeli sprawa trafi do sądu.

W postępowaniu przed ZUS najważniejsze są dokumenty. W sądzie można natomiast szerzej wykazywać rzeczywisty charakter pracy, w tym za pomocą zeznań świadków. Dlatego decyzja odmowna ZUS nie zawsze kończy sprawę.

Emerytura cywilna a emerytura mundurowa

Zasady opisane wyżej dotyczą przede wszystkim emerytur z powszechnego systemu ubezpieczeń społecznych, czyli spraw rozpoznawanych przez ZUS na podstawie ustawy o emeryturach i rentach z FUS oraz przepisów dotyczących pracy w szczególnych warunkach. Nie należy ich automatycznie przenosić na emerytury mundurowe, np. emeryturę policyjną, wojskową, funkcjonariusza Służby Więziennej czy innych służb.

W systemach mundurowych znaczenie mają odrębne przepisy o wysłudze emerytalnej. Dlatego inaczej ocenia się doliczenie służby wojskowej do wysługi policyjnej, a inaczej wcześniejszą emeryturę z ZUS z tytułu pracy w szczególnych warunkach. Osobno analizuje się też przypadki takie jak nadterminowa służba wojskowa w stażu mundurowym, np. u funkcjonariusza więziennictwa lub w służbach celnych.

Co zrobić, gdy ZUS nie doliczy wojska?

Jeżeli ZUS wyda decyzję odmowną, można wnieść odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych za pośrednictwem ZUS. Co do zasady termin wynosi miesiąc od doręczenia decyzji. W odwołaniu należy wskazać, dlaczego decyzja jest błędna, jakich okresów ZUS nie uwzględnił oraz jakie dowody potwierdzają pracę szczególną i powrót do zatrudnienia po wojsku.

Warto również sprawdzić, czy problem dotyczy samej służby wojskowej, czy może ZUS zakwestionował podstawowy okres pracy szczególnej, np. z powodu błędnego świadectwa, pracy na niepełnym etacie, okresów chorobowych albo niezgodności stanowiska z wykazem. Od tego zależy strategia odwołania.

FAQ

Czy każdy pobyt w wojsku zalicza się do pracy w szczególnych warunkach?

Nie. Zasadnicza służba wojskowa może zostać doliczona tylko w określonych przypadkach, przede wszystkim gdy była przerwą w zatrudnieniu przy pracy szczególnej, a po zwolnieniu z wojska pracownik wrócił do dotychczasowego pracodawcy i do pracy tego rodzaju.

Czy wystarczy, że przed wojskiem pracowałem w szkodliwych warunkach?

Nie zawsze. Trzeba wykazać, że była to praca w szczególnych warunkach w rozumieniu przepisów emerytalnych, wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy. Potoczne określenie „szkodliwe warunki” nie wystarcza, jeżeli praca nie odpowiada właściwemu wykazowi.

Czy po wojsku trzeba było wrócić do tego samego zakładu?

Co do zasady tak. W sprawach opartych na dawnych przepisach o powszechnym obowiązku obrony i orzecznictwie Sądu Najwyższego istotne jest podjęcie pracy u pracodawcy, u którego pracownik był zatrudniony w chwili powołania, oraz zachowanie ustawowego terminu powrotu.

Czy służba wojskowa może uzupełnić brakujące miesiące do 15 lat?

Może, ale tylko wtedy, gdy spełnione są warunki wynikające z przepisów i orzecznictwa. Jeżeli służba nie była związana z wcześniejszą i późniejszą pracą szczególną u tego samego pracodawcy, ZUS może odmówić jej doliczenia.

Czy za pracę w warunkach szkodliwych przysługuje osobny dodatek?

Nie ma odrębnego dodatku wypłacanego tylko dlatego, że ktoś pracował w szkodliwych warunkach. Istnieje rekompensata za pracę w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze, ale wymaga ona spełnienia ustawowych warunków, w tym co najmniej 15 lat takiej pracy przed 1 stycznia 2009 r.

Czy można odwołać się od decyzji ZUS?

Tak. Od decyzji ZUS można wnieść odwołanie do sądu pracy i ubezpieczeń społecznych za pośrednictwem ZUS. Zasadniczo termin wynosi miesiąc od doręczenia decyzji. W sądzie można powoływać dokumenty i świadków potwierdzających rzeczywisty charakter pracy.

Czy te same zasady dotyczą emerytury policyjnej lub wojskowej?

Nie automatycznie. Emerytury mundurowe są regulowane odrębnymi ustawami, dlatego służbę wojskową, nadterminową służbę wojskową i wysługę emerytalną funkcjonariusza trzeba oceniać według przepisów właściwych dla danej formacji.

Źródła

• Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, w szczególności art. 32 i art. 184.
• Ustawa z dnia 19 grudnia 2008 r. o emeryturach pomostowych, w szczególności przepisy o rekompensacie.
• Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.
• Uchwała Sądu Najwyższego z 16 października 2013 r., II UZP 6/13.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z 16 listopada 2022 r., III USK 207/21.
• Informacja ZUS o rekompensacie z tytułu pracy w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze.