Samochód jako współwłasność narzeczonych

Czy narzeczeni mogą mieć samochód na współwłasność?

Tak. Polskie prawo dopuszcza, aby własność tej samej rzeczy, w tym samochodu, przysługiwała niepodzielnie kilku osobom. Wynika to z art. 195 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny. Jeżeli więc kupuje Pani samochód i chce, aby narzeczony był współwłaścicielem, można to zrobić.

W przypadku narzeczonych albo partnerów nie powstaje wspólność majątkowa taka jak między małżonkami. Jest to zwykła współwłasność w częściach ułamkowych. Oznacza to, że każdemu współwłaścicielowi przysługuje określony udział, np. 1/2, 1/3, 95/100 albo 5/100.

Jeżeli udziały nie zostaną wyraźnie oznaczone, działa domniemanie z art. 197 Kodeksu cywilnego: udziały współwłaścicieli są równe. Dlatego przy zakupie auta warto zadbać, aby w umowie sprzedaży, fakturze albo umowie darowizny udziału znalazło się jednoznaczne oznaczenie udziałów.

Nierówne udziały w samochodzie, np. 95% i 5%

Ustalenie nierównych udziałów jest dopuszczalne. Kodeks cywilny nie wymaga, aby współwłaściciele mieli równe udziały. Jeżeli chce Pani zachować 95% udziału w samochodzie, a narzeczonemu przekazać 5%, trzeba to wyraźnie zapisać w dokumencie, z którego wynika nabycie własności albo przeniesienie udziału.

Dla samochodu nie jest wymagana forma aktu notarialnego. Akt notarialny jest potrzebny przede wszystkim przy przeniesieniu własności nieruchomości, co wynika z art. 158 Kodeksu cywilnego. Samochód jest rzeczą ruchomą, więc do sprzedaży albo darowizny udziału w samochodzie co do zasady wystarcza zwykła forma pisemna. Forma pisemna jest w praktyce konieczna także dla celów dowodowych, rejestracyjnych i podatkowych.

Jeżeli samochód kupujecie od razu jako dwie osoby, najlepiej wpisać w umowie sprzedaży albo na fakturze dane obu nabywców oraz udziały, np. Pani 95/100, narzeczony 5/100. Jeżeli najpierw Pani kupi auto sama, a dopiero później dopisuje narzeczonego, najczęściej mamy do czynienia z darowizną udziału albo sprzedażą udziału.

Przy relacji rodzic–dziecko podobne zasady współwłasności trzeba zestawić ze skutkami podatkowymi. Przykładem jest zakup samochodu we współwłasności z synem, gdy część ceny finansuje rodzic albo udziały w pojeździe nie odpowiadają faktycznym wpłatom.

Czy dopisanie narzeczonego wymaga aktu notarialnego?

Nie. Ustanowienie współwłasności samochodu nie wymaga aktu notarialnego. Jeżeli przekazuje Pani narzeczonemu udział bez zapłaty, jest to darowizna. Zgodnie z art. 890 § 1 Kodeksu cywilnego oświadczenie darczyńcy powinno być złożone w formie aktu notarialnego, ale umowa darowizny zawarta bez tej formy staje się ważna, jeżeli przyrzeczone świadczenie zostało spełnione.

W przypadku samochodu spełnienie świadczenia polega na przeniesieniu udziału we własności. Dla rzeczy oznaczonej co do tożsamości, takiej jak konkretny samochód o określonym numerze VIN, skutek przeniesienia własności następuje co do zasady z chwilą zawarcia umowy, jeżeli strony inaczej nie postanowiły. Wynika to z art. 155 § 1 Kodeksu cywilnego.

W praktyce w umowie darowizny udziału warto zapisać, że darczyńca przenosi na obdarowanego udział, np. 5/100 we własności samochodu, a obdarowany darowiznę przyjmuje. Należy wskazać markę, model, numer VIN, numer rejestracyjny, rok produkcji, wartość pojazdu i wartość przekazywanego udziału.

Rejestracja samochodu na współwłaścicieli

Zgodnie z art. 73 ust. 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym rejestracji pojazdu dokonuje starosta właściwy ze względu na miejsce zamieszkania właściciela, na wniosek właściciela pojazdu. Jeżeli właścicieli jest kilku, w praktyce urząd wymaga wykazania prawa własności wszystkich współwłaścicieli oraz podpisu wszystkich współwłaścicieli na wniosku albo działania przez pełnomocnika.

Jeżeli narzeczony zostanie wpisany jako współwłaściciel, jego dane mogą znaleźć się w dowodzie rejestracyjnym i w dokumentach ubezpieczeniowych. Warto wcześniej upewnić się w wydziale komunikacji, jakie dokumenty będą wymagane w konkretnym przypadku, ponieważ praktyka techniczna może różnić się w zależności od tego, czy współwłasność powstała już przy zakupie, czy dopiero później na podstawie umowy darowizny albo sprzedaży udziału.

Jakie czynności wymagają zgody współwłaściciela?

Przy współwłasności trzeba odróżnić zwykły zarząd od czynności przekraczających zwykły zarząd. Zgodnie z art. 201 Kodeksu cywilnego do czynności zwykłego zarządu rzeczą wspólną potrzebna jest zgoda większości współwłaścicieli. Większość oblicza się według wielkości udziałów, co wynika z art. 204 Kodeksu cywilnego.

Jeżeli więc Pani udział wynosi 95%, w sprawach zwykłego zarządu co do zasady będzie Pani miała większość. Do takich spraw można zwykle zaliczyć bieżącą eksploatację auta, zwykłe naprawy, przegląd techniczny, wymianę opon, zakup obowiązkowego ubezpieczenia OC albo inne działania potrzebne do utrzymania pojazdu w normalnym stanie.

Inaczej wygląda rozporządzenie rzeczą wspólną. Zgodnie z art. 199 Kodeksu cywilnego do rozporządzania rzeczą wspólną oraz do innych czynności przekraczających zwykły zarząd potrzebna jest zgoda wszystkich współwłaścicieli. Do takich czynności należy zwłaszcza sprzedaż całego samochodu, darowizna całego samochodu, ustanowienie zabezpieczenia na całym aucie albo oddanie pojazdu do długotrwałego korzystania w sposób istotnie ograniczający prawa drugiego współwłaściciela.

Jeżeli zgody nie ma, współwłaściciele, których udziały wynoszą co najmniej połowę, mogą żądać rozstrzygnięcia przez sąd. Taką możliwość przewiduje art. 199 zdanie drugie Kodeksu cywilnego. Sąd bierze pod uwagę cel zamierzonej czynności oraz interesy wszystkich współwłaścicieli.

Czy współwłaściciel z małym udziałem może zablokować sprzedaż auta?

Tak, jeżeli chodzi o sprzedaż całego samochodu. Sprzedaż rzeczy wspólnej jest czynnością rozporządzającą rzeczą wspólną, dlatego wymaga zgody wszystkich współwłaścicieli na podstawie art. 199 Kodeksu cywilnego. Nie ma tu znaczenia, że jeden ze współwłaścicieli ma 95%, a drugi tylko 5% udziału.

Brak wymaganej zgody może powodować nieważność czynności. W orzecznictwie wskazano, że czynności prawne dokonane bez zgody wymaganej przez art. 199 albo art. 201 Kodeksu cywilnego są bezwzględnie nieważne i nie mogą być później potwierdzone przez pozostałych współwłaścicieli. Tak wypowiedział się Sąd Apelacyjny w Poznaniu w wyroku z 27 lutego 2006 r., sygn. akt I ACa 829/05.

Współwłaściciel może jednak samodzielnie rozporządzić swoim udziałem. Zgodnie z art. 198 Kodeksu cywilnego każdy współwłaściciel może rozporządzać swoim udziałem bez zgody pozostałych współwłaścicieli. Oznacza to, że narzeczony mający 5% udziału może ten udział sprzedać albo darować innej osobie, chyba że strony wcześniej zawarły skuteczne dodatkowe porozumienia obligacyjne, które ograniczają takie działania między nimi.

Użytkowanie samochodu i koszty utrzymania

Zgodnie z art. 206 Kodeksu cywilnego każdy ze współwłaścicieli jest uprawniony do współposiadania rzeczy wspólnej oraz korzystania z niej w takim zakresie, jaki daje się pogodzić ze współposiadaniem i korzystaniem z rzeczy przez pozostałych współwłaścicieli. W praktyce oznacza to, że samo posiadanie większego udziału nie zawsze daje prawo do całkowitego wyłączenia drugiej osoby od korzystania z auta.

Współwłaściciele mogą jednak zawrzeć porozumienie, że z samochodu korzysta tylko jedna osoba, a druga nie używa auta. Takie porozumienie warto sporządzić na piśmie. Można w nim określić, kto płaci za paliwo, naprawy, przeglądy, ubezpieczenie, mandat, miejsce parkowania, a także co stanie się po rozstaniu.

Koszty i pożytki związane z rzeczą wspólną rozlicza się według art. 207 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że pożytki i inne przychody z rzeczy wspólnej przypadają współwłaścicielom w stosunku do wielkości udziałów, a w takim samym stosunku współwłaściciele ponoszą wydatki i ciężary związane z rzeczą wspólną. Jeżeli więc udziały wynoszą 95% i 5%, co do zasady w takich proporcjach powinno się rozliczać typowe wydatki, chyba że strony umówią się inaczej.

Ubezpieczenie OC a współwłasność samochodu

Obowiązek zawarcia umowy obowiązkowego ubezpieczenia OC posiadaczy pojazdów mechanicznych wynika z art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych. Przy współwłasności trzeba dopilnować, aby pojazd miał ważne OC niezależnie od tego, który ze współwłaścicieli faktycznie go używa.

Dopisanie młodego albo mniej doświadczonego kierowcy jako współwłaściciela może wpłynąć na wysokość składki. Jest to kwestia taryf ubezpieczyciela, a nie przepisów o współwłasności. Przed przekazaniem udziału warto więc sprawdzić nie tylko skutki prawne, lecz także praktyczne koszty ubezpieczenia.

Podatek przy zakupie albo darowiźnie udziału w samochodzie

Jeżeli samochód jest kupowany od przedsiębiorcy i sprzedaż podlega VAT, podatek od czynności cywilnoprawnych zwykle nie wystąpi. Wynika to z art. 2 pkt 4 ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych, który wyłącza z PCC czynności opodatkowane VAT albo zwolnione z VAT, z wyjątkami wskazanymi w tym przepisie.

Jeżeli natomiast kupowany jest używany samochód od osoby prywatnej, umowa sprzedaży rzeczy ruchomej może podlegać PCC. Zgodnie z art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a ustawy o podatku od czynności cywilnoprawnych PCC obejmuje umowy sprzedaży rzeczy i praw majątkowych, a zgodnie z art. 7 ust. 1 pkt 1 lit. a tej ustawy stawka przy sprzedaży rzeczy ruchomych wynosi 2%. Deklarację PCC-3 i podatek składa się oraz płaci co do zasady w terminie 14 dni od powstania obowiązku podatkowego, zgodnie z art. 10 ust. 1 tej ustawy.

Jeżeli dopisanie narzeczonego ma formę darowizny udziału, może powstać obowiązek w podatku od spadków i darowizn. Narzeczony, który nie jest małżonkiem ani krewnym, należy zasadniczo do III grupy podatkowej. Zgodnie z art. 9 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn kwota wolna dla III grupy podatkowej wynosi 5733 zł. Jeżeli wartość darowizny od tej samej osoby przekroczy kwotę wolną według zasad z art. 9 tej ustawy, obdarowany powinien złożyć zeznanie SD-3. Termin miesięczny na złożenie zeznania wynika z art. 17a ust. 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Co dzieje się z udziałem w samochodzie po śmierci współwłaściciela?

Po śmierci współwłaściciela do spadku wchodzi tylko jego udział w samochodzie, a nie cały pojazd. Wynika to z art. 922 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą śmierci na jego spadkobierców, z wyjątkami przewidzianymi w ustawie.

Narzeczony nie należy do kręgu spadkobierców ustawowych. Krąg spadkobierców ustawowych określają art. 931-935 Kodeksu cywilnego i obejmuje on w szczególności dzieci, małżonka, rodziców, rodzeństwo oraz dalszych krewnych w kolejności przewidzianej ustawą. Partner albo narzeczony może dziedziczyć tylko wtedy, gdy zostanie powołany do spadku w testamencie.

Jeżeli więc umrze Pani, a nie sporządzi Pani testamentu na rzecz narzeczonego, Pani udział w samochodzie przypadnie spadkobiercom ustawowym. Narzeczony zachowa tylko swój udział, np. 5%, ale współwłaścicielami pozostałych 95% mogą stać się Pani spadkobiercy. Analogicznie, jeżeli umrze narzeczony, jego udział wejdzie do spadku po nim.

Jeżeli zależy Pani na tym, aby po śmierci udział w samochodzie przypadł konkretnie narzeczonemu, trzeba rozważyć testament. Testament może jednak rodzić dalsze skutki, np. w zakresie zachowku, jeżeli pominięte zostaną osoby uprawnione do zachowku na podstawie art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego.

Rozstanie partnerów a samochód na współwłasność

Rozstanie samo w sobie nie znosi współwłasności. Jeżeli samochód nadal jest wspólny, każdy współwłaściciel zachowuje swój udział i prawa wynikające z art. 198, art. 199, art. 201, art. 206 i art. 207 Kodeksu cywilnego. Najprostsze rozwiązanie to pisemna umowa, w której jedna osoba przejmuje udział drugiej za uzgodnioną spłatą albo oboje sprzedają samochód osobie trzeciej i dzielą cenę według udziałów.

Jeżeli nie da się porozumieć, każdy współwłaściciel może żądać zniesienia współwłasności. Uprawnienie to wynika z art. 210 § 1 Kodeksu cywilnego. Zniesienie współwłasności może nastąpić umownie albo sądownie. Przy samochodzie w praktyce sąd najczęściej przyznaje pojazd jednemu współwłaścicielowi ze spłatą drugiego albo zarządza sprzedaż i podział uzyskanej ceny, stosując odpowiednio art. 211 i art. 212 Kodeksu cywilnego.

Podobne zasady mają znaczenie przy innych wspólnych składnikach majątku partnerów. Jeżeli spór dotyczy większego majątku, pomocne mogą być omówienia dotyczące spraw takich jak zniesienie współwłasności partnerów albo podział nieruchomości partnerów.

Jak zabezpieczyć się przed problemami?

Jeżeli finansuje Pani zakup samochodu w całości albo prawie w całości, a narzeczony ma mieć tylko symboliczny udział, warto dobrze przemyśleć, czy współwłasność jest rzeczywiście potrzebna. Mały udział może ułatwić pewne sprawy, np. zniżki ubezpieczeniowe, ale jednocześnie daje drugiej osobie prawo współdecydowania o najważniejszych czynnościach dotyczących auta.

Praktycznie warto rozważyć:

• wpisanie dokładnych udziałów w umowie albo fakturze,
• sporządzenie pisemnej umowy darowizny albo sprzedaży udziału, jeżeli partner jest dopisywany później,
• ustalenie, kto korzysta z auta i kto ponosi koszty,
• ustalenie, co stanie się po rozstaniu, np. obowiązek odsprzedaży udziału za określoną metodą wyceny,
• rozważenie testamentu, jeżeli udział ma przypaść partnerowi po śmierci,
• sprawdzenie skutków podatkowych i ubezpieczeniowych przed podpisaniem dokumentów.

Nie każda klauzula będzie skuteczna w każdej sytuacji, dlatego przy większej wartości samochodu albo przy konflikcie między partnerami warto przygotować dokument indywidualnie, a nie korzystać z przypadkowego wzoru.

FAQ

Źródła

• art. 155 § 1, art. 195, art. 197, art. 198, art. 199, art. 201, art. 204, art. 206, art. 207, art. 210 § 1, art. 211, art. 212, art. 890 § 1, art. 922 § 1, art. 931-935 oraz art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny,
• art. 33 pkt 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy,
• art. 73 ust. 1 ustawy z dnia 20 czerwca 1997 r. Prawo o ruchu drogowym,
• art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 22 maja 2003 r. o ubezpieczeniach obowiązkowych, Ubezpieczeniowym Funduszu Gwarancyjnym i Polskim Biurze Ubezpieczycieli Komunikacyjnych,
• art. 1 ust. 1 pkt 1 lit. a, art. 2 pkt 4, art. 7 ust. 1 pkt 1 lit. a oraz art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 9 września 2000 r. o podatku od czynności cywilnoprawnych,
• art. 9 ust. 1 pkt 3 oraz art. 17a ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn,
• wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu z dnia 27 lutego 2006 r., sygn. akt I ACa 829/05.