Odprawa emerytalna po śmierci pracownika

Na czym polega problem z odprawą emerytalną po śmierci pracownika?

Opisany stan faktyczny wymaga rozdzielenia dwóch odrębnych świadczeń: odprawy pośmiertnej oraz odprawy emerytalnej. Odprawa pośmiertna przysługuje rodzinie pracownika na podstawie art. 93 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy, jeżeli pracownik zmarł w czasie trwania stosunku pracy albo w czasie pobierania po jego rozwiązaniu zasiłku z tytułu niezdolności do pracy wskutek choroby. Osobnym, ale powiązanym problemem jest odprawa pośmiertna po samobójstwie pracownika. Jeżeli stosunek pracy podlega prawu niemieckiemu, zasady świadczeń po śmierci pracownika trzeba ocenić odrębnie; zobacz odprawę po śmierci pracownika w Niemczech.

Odprawa emerytalna jest natomiast świadczeniem należnym pracownikowi na podstawie art. 92¹ § 1 Kodeksu pracy. Przysługuje pracownikowi spełniającemu warunki uprawniające do emerytury albo renty z tytułu niezdolności do pracy, jeżeli jego stosunek pracy ustał w związku z przejściem na emeryturę albo rentę.

Kluczowe jest więc nie samo uzyskanie decyzji ZUS o emeryturze, ale to, czy doszło do ustania stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę. Jeżeli pracownik zmarł podczas zatrudnienia, stosunek pracy wygasł z powodu śmierci na podstawie art. 63¹ § 1 Kodeksu pracy, a nie z powodu przejścia na emeryturę.

W jakiej sytuacji przysługuje odprawa emerytalna?

Zgodnie z art. 92¹ § 1 Kodeksu pracy odprawa emerytalna przysługuje w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia, chyba że układ zbiorowy pracy, regulamin wynagradzania, umowa o pracę albo przepisy szczególne przewidują wyższą odprawę. Możliwość stosowania korzystniejszych warunków zatrudnienia wynika z art. 9 § 1 Kodeksu pracy oraz art. 18 § 1 i § 2 Kodeksu pracy.

Do nabycia prawa do odprawy emerytalnej muszą wystąpić łącznie trzy elementy:

• pracownik spełnia warunki do emerytury albo renty z tytułu niezdolności do pracy,
• stosunek pracy ustaje, czyli dochodzi do rozwiązania albo wygaśnięcia zatrudnienia,
• ustanie stosunku pracy pozostaje w związku z przejściem na emeryturę albo rentę.

Jeżeli pracownik najpierw rozwiązał umowę o pracę i rzeczywiście przeszedł na emeryturę, a następnie po pewnym czasie zawiesił świadczenie i ponownie podjął zatrudnienie, prawo do odprawy mogło powstać już przy pierwszym odejściu z pracy. W takim przypadku trzeba ustalić, czy odprawa została wtedy wypłacona oraz czy roszczenie nie uległo przedawnieniu.

W praktyce istotna jest także zasada, że jest to odprawa raz w życiu. Wynika ona wprost z art. 92¹ § 2 Kodeksu pracy, zgodnie z którym pracownik, który otrzymał odprawę, nie może ponownie nabyć do niej prawa.

Śmierć pracownika a prawo rodziny do odprawy emerytalnej

Jeżeli pracownik zmarł w czasie trwania stosunku pracy, zatrudnienie wygasa z dniem śmierci na podstawie art. 63¹ § 1 Kodeksu pracy. W takim przypadku rodzinie przysługuje przede wszystkim odprawa pośmiertna, jeżeli spełnione są warunki z art. 93 § 1 Kodeksu pracy.

Sama śmierć pracownika nie tworzy jednak nowego prawa do odprawy emerytalnej. Jeżeli w dniu śmierci pracownik pozostawał w zatrudnieniu i nie doszło do ustania stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę, to nie jest spełniona przesłanka z art. 92¹ § 1 Kodeksu pracy.

Inaczej należy ocenić sytuację, w której odprawa emerytalna stała się wymagalna wcześniej, na przykład przy poprzednim rozwiązaniu umowy o pracę w związku z przejściem na emeryturę, ale pracodawca jej nie wypłacił. Wtedy jest to niewypłacone prawo majątkowe ze stosunku pracy.

Art. 63¹ § 2 Kodeksu pracy stanowi, że prawa majątkowe ze stosunku pracy przechodzą po śmierci pracownika, w równych częściach, na małżonka oraz inne osoby spełniające warunki wymagane do uzyskania renty rodzinnej w myśl przepisów o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Dopiero w razie braku takich osób prawa te wchodzą do spadku.

Odprawa pośmiertna i odprawa emerytalna to dwa różne świadczenia

Odprawa pośmiertna z art. 93 Kodeksu pracy nie zastępuje automatycznie odprawy emerytalnej, ale też nie powoduje, że rodzina zawsze może żądać obu świadczeń. Każde z nich ma odrębne przesłanki.

Wysokość odprawy pośmiertnej zależy od okresu zatrudnienia pracownika u danego pracodawcy. Zgodnie z art. 93 § 2 Kodeksu pracy wynosi ona jednomiesięczne wynagrodzenie, jeżeli pracownik był zatrudniony krócej niż 10 lat, trzymiesięczne wynagrodzenie po co najmniej 10 latach zatrudnienia oraz sześciomiesięczne wynagrodzenie po co najmniej 15 latach zatrudnienia. Art. 93 § 6 Kodeksu pracy przewiduje, że odprawę dzieli się w częściach równych między uprawnionych członków rodziny, a jeżeli uprawniona jest tylko jedna osoba, otrzymuje ona połowę odpowiedniej kwoty.

Art. 93 § 7 Kodeksu pracy ogranicza obowiązek pracodawcy, jeżeli ubezpieczył pracownika na życie i odszkodowanie z tego tytułu jest nie niższe niż odprawa pośmiertna. Jeżeli odszkodowanie jest niższe, pracodawca wypłaca różnicę.

Przedawnienie roszczenia o odprawę emerytalną

Jeżeli prawo do odprawy emerytalnej powstało przy wcześniejszym rozwiązaniu stosunku pracy, roszczenie stało się wymagalne w dniu ustania stosunku pracy, o ile pracownik spełniał wtedy warunki emerytalne albo rentowe. Termin przedawnienia wynosi 3 lata od dnia, w którym roszczenie stało się wymagalne, co wynika z art. 291 § 1 Kodeksu pracy.

W praktyce oznacza to, że rodzina zmarłego pracownika może dochodzić niewypłaconej odprawy emerytalnej tylko wtedy, gdy prawo do niej powstało przed śmiercią i roszczenie nie jest przedawnione albo pracodawca nie podniesie skutecznie zarzutu przedawnienia.

Jak oblicza się odprawę emerytalną?

Minimalna wysokość odprawy emerytalnej wynosi jednomiesięczne wynagrodzenie na podstawie art. 92¹ § 1 Kodeksu pracy. Sposób ustalania podstawy odprawy wynika z § 2 ust. 1 pkt 7 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w Kodeksie pracy. Przepis ten odsyła do zasad obowiązujących przy obliczaniu ekwiwalentu pieniężnego za urlop.

Pracodawca powinien więc sprawdzić składniki wynagrodzenia pracownika i ustalić należność według zasad właściwych dla ekwiwalentu urlopowego, chyba że wewnętrzne przepisy płacowe przewidują korzystniejsze rozwiązanie.

Co powinna zrobić rodzina zmarłego pracownika?

Przed skierowaniem żądania do pracodawcy warto zgromadzić dokumenty potwierdzające przebieg zatrudnienia i świadczenia emerytalne. Szczególnie ważne są: decyzja ZUS o przyznaniu emerytury, świadectwa pracy, porozumienia lub wypowiedzenia umów, paski płacowe, przelewy od pracodawcy oraz informacja, czy odprawa emerytalna była kiedykolwiek wypłacona.

Następnie należy ustalić, czy w przeszłości nastąpiło rozwiązanie stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę. Jeżeli tak, rodzina może wystąpić do pracodawcy o wypłatę zaległej odprawy jako prawa majątkowego ze stosunku pracy. Jeżeli nie było takiego rozwiązania, żądanie odprawy emerytalnej będzie co do zasady bezzasadne, choć nadal należy ocenić prawo do odprawy pośmiertnej.

FAQ

Czy sama decyzja ZUS o emeryturze daje prawo do odprawy emerytalnej?

Nie. Art. 92¹ § 1 Kodeksu pracy wymaga, aby stosunek pracy ustał w związku z przejściem na emeryturę albo rentę. Sama decyzja ZUS nie wystarcza, jeżeli pracownik nadal pracuje i nie kończy zatrudnienia z tego powodu.

Czy rodzina może otrzymać odprawę emerytalną po zmarłym pracowniku?

Tak, ale tylko wtedy, gdy roszczenie o odprawę powstało przed śmiercią pracownika, na przykład przy wcześniejszym rozwiązaniu umowy o pracę w związku z przejściem na emeryturę. Wtedy stosuje się art. 63¹ § 2 Kodeksu pracy dotyczący praw majątkowych ze stosunku pracy.

Czy odprawa pośmiertna wyklucza odprawę emerytalną?

Nie ma automatycznego wykluczenia, ponieważ są to różne świadczenia. Jeżeli jednak pracownik zmarł w czasie zatrudnienia i wcześniej nie nabył prawa do odprawy emerytalnej, to rodzina może otrzymać odprawę pośmiertną, ale nie odprawę emerytalną.

Czy pracownik może dostać odprawę emerytalną drugi raz po powrocie do pracy?

Nie. Art. 92¹ § 2 Kodeksu pracy stanowi, że pracownik, który otrzymał odprawę emerytalną albo rentową, nie może ponownie nabyć do niej prawa.

Ile czasu jest na dochodzenie zaległej odprawy emerytalnej?

Roszczenie ze stosunku pracy przedawnia się z upływem 3 lat od dnia wymagalności, zgodnie z art. 291 § 1 Kodeksu pracy. Przy odprawie emerytalnej co do zasady będzie to dzień ustania stosunku pracy w związku z przejściem na emeryturę albo rentę.

Podsumowanie

Jeżeli pracownik zmarł w czasie zatrudnienia, jego stosunek pracy wygasa na podstawie art. 63¹ § 1 Kodeksu pracy. Taka śmierć nie jest przejściem na emeryturę w rozumieniu art. 92¹ § 1 Kodeksu pracy, dlatego rodzina co do zasady nie nabywa nowego prawa do odprawy emerytalnej.

Rodzina może jednak dochodzić odprawy, jeżeli pracownik nabył do niej prawo wcześniej, przy rozwiązaniu zatrudnienia w związku z przejściem na emeryturę, a pracodawca nie wypłacił należności. Wtedy trzeba ustalić krąg osób uprawnionych według art. 63¹ § 2 Kodeksu pracy oraz sprawdzić przedawnienie z art. 291 § 1 Kodeksu pracy.

Źródła

• Art. 63¹ § 1 i § 2, art. 92¹ § 1 i § 2, art. 93 § 1, § 2, § 6 i § 7, art. 291 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy.
• Art. 9 § 1 oraz art. 18 § 1 i § 2 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy.
• § 2 ust. 1 pkt 7 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wynagrodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego podstawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia oraz innych należności przewidzianych w Kodeksie pracy.
• Stan prawny: 20 lipca 2026 r.