Odpowiedzialność za wypadek nieletniego na zawodach sportowych

Wyjazd na zawody a wycieczka szkolna i wypoczynek dzieci

Wyjazd organizowany przez uczniowski klub sportowy nie jest co do zasady wycieczką szkolną, jeżeli organizatorem nie jest szkoła, lecz klub jako odrębny podmiot. Nie oznacza to jednak, że klub może działać bez procedur. Klub przejmuje na czas wyjazdu określony zakres pieczy organizacyjnej nad małoletnimi zawodnikami i powinien wykazać, że zapewnił im bezpieczne warunki przejazdu, pobytu, treningu, startu oraz czasu wolnego.

Trzeba też sprawdzić, czy dany wyjazd nie spełnia definicji wypoczynku z art. 92a ustawy o systemie oświaty. Wypoczynkiem jest wypoczynek organizowany dla dzieci i młodzieży w celach rekreacyjnych lub regeneracji sił fizycznych i psychicznych, połączony między innymi ze szkoleniem, rozwijaniem zainteresowań lub uzdolnień, trwający nieprzerwanie co najmniej 2 dni, w czasie ferii letnich i zimowych oraz wiosennej i zimowej przerwy świątecznej, w kraju albo za granicą, w szczególności w formie kolonii, półkolonii, zimowiska, obozu i biwaku.

Typowy jednodniowy wyjazd na zawody albo weekendowy turniej poza okresem ferii i przerw świątecznych zwykle nie będzie wypoczynkiem w rozumieniu tych przepisów. Inaczej może być przy obozie sportowym, zgrupowaniu lub kilkudniowym wyjeździe w ferie, zwłaszcza gdy oprócz startu w zawodach klub zapewnia noclegi, treningi, rekreację i opiekę całodobową. Wtedy mogą dojść dodatkowe obowiązki organizatora wypoczynku, w tym zgłoszenie wypoczynku i wymogi dotyczące kadry.

Kto odpowiada za bezpieczeństwo małoletniego zawodnika?

Rodzice albo opiekunowie prawni wykonują władzę rodzicielską i pieczę nad dzieckiem, ale na czas wyjazdu powierzają klubowi i wskazanym opiekunom określony zakres faktycznej opieki. Dlatego przed wyjazdem klub powinien uzyskać pisemną zgodę rodzica lub opiekuna prawnego. Zgoda powinna obejmować nie tylko sam udział w zawodach, lecz także przejazd, nocleg, podstawowe zasady opieki, ewentualną zgodę na pilną pomoc medyczną oraz kontakt alarmowy.

Opiekunem może być trener, pracownik klubu, członek klubu albo wolontariusz, ale sama pełnoletność nie wystarcza. Klub powinien powierzyć opiekę osobie odpowiedzialnej, zweryfikowanej i poinformowanej o zakresie obowiązków. W praktyce warto sporządzić pisemne upoważnienie lub porozumienie, w którym wskazuje się: datę i trasę wyjazdu, listę zawodników, zakres opieki, zasady nadzoru w czasie wolnym, zakaz samowolnego oddalania się uczestników, procedurę kontaktu z rodzicami oraz zasady reagowania na uraz, zaginięcie, konflikt lub inne zdarzenie.

Odpowiedzialność cywilna klubu, opiekuna i zarządu

W prawie cywilnym podstawą odpowiedzialności za szkodę jest najczęściej art. 415 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym ten, kto z własnej winy wyrządził drugiemu szkodę, ma obowiązek ją naprawić. W realiach wyjazdu sportowego oznacza to konieczność wykazania szkody, winy, bezprawnego albo nienależytego działania oraz związku przyczynowego między zaniedbaniem a szkodą.

Klub może odpowiadać, jeżeli szkoda wynikała z błędów organizacyjnych, na przykład z braku wystarczającej liczby opiekunów, dopuszczenia do opieki osoby nieodpowiedniej, braku instrukcji dla opiekuna, tolerowania samowolnych wyjść małoletnich, braku reakcji na sygnały zagrożenia, niezapewnienia bezpiecznego transportu albo zignorowania przeciwwskazań zdrowotnych zawodnika. W zależności od sytuacji znaczenie mogą mieć także art. 429 Kodeksu cywilnego, dotyczący winy w wyborze osoby, której powierzono wykonanie czynności, oraz art. 430 Kodeksu cywilnego, dotyczący odpowiedzialności za osobę wykonującą czynność pod kierownictwem powierzającego.

Opiekun może ponosić osobistą odpowiedzialność, jeżeli to jego konkretne zachowanie spowodowało szkodę, na przykład gdy pozostawił małoletnich bez nadzoru mimo realnego ryzyka, zezwolił na niebezpieczne zachowanie albo nie wezwał pomocy po urazie. Członkowie zarządu nie odpowiadają automatycznie za każdy wypadek tylko dlatego, że zasiadają w zarządzie klubu. Ich odpowiedzialność może jednak wchodzić w grę, gdy można im przypisać własne zawinione zaniechania, takie jak brak procedur, brak ubezpieczenia, dopuszczenie niewłaściwej osoby do opieki albo ignorowanie obowiązków wynikających z przepisów o ochronie małoletnich.

Odpowiedzialność karna opiekuna lub osoby organizującej wyjazd

Odpowiedzialność karna nie powstaje z samego faktu, że doszło do wypadku. Może jednak pojawić się wtedy, gdy osoba zobowiązana do opieki nad małoletnim swoim działaniem albo zaniechaniem stworzyła bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia lub ciężkiego uszczerbku na zdrowiu. W praktyce znaczenie może mieć art. 160 Kodeksu karnego:

„Art. 160 § 1. Kto naraża człowieka na bezpośrednie niebezpieczeństwo utraty życia albo ciężkiego uszczerbku na zdrowiu, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

§ 2. Jeżeli na sprawcy ciąży obowiązek opieki nad osobą narażoną na niebezpieczeństwo, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.

§ 3. Jeżeli sprawca czynu określonego w § 1 lub 2 działa nieumyślnie, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do roku.

§ 4. Nie podlega karze za przestępstwo określone w § 1–3 sprawca, który dobrowolnie uchylił grożące niebezpieczeństwo.

§ 5. Ściganie przestępstwa określonego w § 3 następuje na wniosek pokrzywdzonego”.

W skrajnych sytuacjach znaczenie może mieć także art. 210 Kodeksu karnego, dotyczący porzucenia małoletniego poniżej 15 lat albo osoby nieporadnej. Aktualnie za porzucenie grozi kara pozbawienia wolności od 3 miesięcy do 5 lat, a jeżeli następstwem czynu jest śmierć takiej osoby, kara pozbawienia wolności od 2 do 15 lat.

W orzecznictwie przyjmuje się, że porzucenie polega na opuszczeniu dziecka lub osoby nieporadnej połączonym z zaprzestaniem troszczenia się o nią, bez zapewnienia jej opieki ze strony innych osób. Tak wskazał Sąd Najwyższy w wyroku z 4 czerwca 2001 r., sygn. V KKN 94/99. Przykładem może być pozostawienie dziecka na stacji paliw w czasie podróży, jeżeli opiekun nie zapewni mu realnej i natychmiastowej pomocy.

Badania lekarskie i ubezpieczenie NNW zawodnika

Jeżeli małoletni zawodnik uczestniczy we współzawodnictwie sportowym organizowanym przez polski związek sportowy, zastosowanie mają art. 37 i art. 38 ustawy o sporcie. Zawodnik musi posiadać orzeczenie lekarskie o stanie zdrowia umożliwiającym bezpieczne uczestnictwo we współzawodnictwie, a zawodnik uczestniczący w takim współzawodnictwie oraz zawodnik kadry narodowej podlegają obowiązkowemu ubezpieczeniu od następstw nieszczęśliwych wypadków w uprawianym sporcie.

Obowiązek ubezpieczenia NNW spoczywa na klubie sportowym będącym członkiem polskiego związku sportowego, a w przypadku zawodnika kadry narodowej na polskim związku sportowym. Brak ubezpieczenia nie musi oznaczać, że klub odpowiada za samą kontuzję, ale może powodować odpowiedzialność za szkodę wynikającą z niedopełnienia tego obowiązku, na przykład za brak świadczenia, którego zawodnik mógłby oczekiwać przy prawidłowo zawartej polisie.

Warto, aby ubezpieczenie obejmowało nie tylko udział w zawodach, lecz także trening, przejazd, pobyt i rozsądnie opisany czas wolny podczas wyjazdu. Należy też sprawdzić wyłączenia odpowiedzialności ubezpieczyciela, wysokość sumy ubezpieczenia, zasady zgłaszania szkody oraz to, czy polisa obejmuje wszystkich uczestników wyjazdu.

Wolontariusz jako opiekun na wyjeździe

Brak pisemnej umowy z wolontariuszem nie oznacza automatycznie, że klub nie odpowiada, ani że opiekun nie ma obowiązków. Jeżeli wolontariusz faktycznie przyjmuje na siebie opiekę nad małoletnimi, powinien znać zakres zadań i zasady bezpieczeństwa. Zgodnie z art. 44 ustawy o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie świadczenia wolontariuszy są wykonywane w zakresie, w sposób i w czasie określonych w porozumieniu z korzystającym. Gdy świadczenie wolontariusza trwa dłużej niż 30 dni, porozumienie powinno być sporządzone na piśmie; przy krótszym okresie forma pisemna również jest bardzo zalecana.

Klub powinien także pamiętać o obowiązkach wobec wolontariusza, w tym o poinformowaniu go o ryzyku dla zdrowia i bezpieczeństwa związanym z wykonywanymi świadczeniami, o zasadach ochrony przed zagrożeniami oraz o zapewnieniu wymaganych świadczeń, w tym ubezpieczenia NNW w przypadkach przewidzianych ustawą. Z perspektywy bezpieczeństwa małoletnich najważniejsze jest jednak jasne określenie, kto, kiedy i za co odpowiada.

Standardy ochrony małoletnich i weryfikacja opiekunów

Aktualnie kluby i inne podmioty prowadzące działalność sportową, rekreacyjną lub związaną z rozwijaniem zainteresowań przez małoletnich muszą uwzględniać przepisy ustawy o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich. Dotyczy to przede wszystkim obowiązku weryfikacji osób dopuszczanych do działalności związanej z opieką nad małoletnimi oraz wdrożenia standardów ochrony małoletnich.

Przed dopuszczeniem trenera, opiekuna, wolontariusza albo innej osoby do działalności związanej z opieką nad dziećmi organizator powinien przeprowadzić weryfikację przewidzianą w art. 21 tej ustawy, w tym uzyskać wymagane informacje z Rejestru Sprawców Przestępstw na Tle Seksualnym i odebrać wymagane informacje lub oświadczenia dotyczące karalności, w zakresie wynikającym z ustawy. Dokumenty z weryfikacji należy przechowywać w dokumentacji osoby dopuszczonej do działalności.

Standardy ochrony małoletnich powinny określać między innymi zasady bezpiecznych relacji między personelem a dziećmi, procedury reagowania na podejrzenie krzywdzenia, osoby odpowiedzialne za zgłoszenia, sposób dokumentowania incydentów i zasady udostępniania standardów rodzicom oraz małoletnim. Standardy trzeba co najmniej raz na dwa lata oceniać i aktualizować, dokumentując wnioski z takiego przeglądu.

Jakie dokumenty przygotować przed wyjazdem?

Najlepszą ochroną dla klubu i zarządu jest nie samo podpisanie kilku formularzy, lecz realna organizacja bezpiecznego wyjazdu. Dokumenty powinny potwierdzać faktyczne działania: kto był opiekunem, ilu było uczestników, jakie były zasady, jak przebiegał przejazd i co zrobiono w razie incydentu.

Czy sportowe ryzyko wyłącza odpowiedzialność?

Sport wiąże się z podwyższonym ryzykiem urazów, zwłaszcza w dyscyplinach kontaktowych lub szybkościowych. Nie każdy uraz odniesiony podczas meczu, biegu albo walki oznacza odpowiedzialność klubu, trenera lub opiekuna. Jeżeli zawodnik był dopuszczony do startu zgodnie z przepisami, zawody odbywały się zgodnie z regulaminem, zapewniono właściwą opiekę, a uraz był typowym ryzykiem danej dyscypliny, podstawy do roszczeń mogą być ograniczone.

Inaczej należy ocenić sytuację, w której uraz wynika z niedopuszczalnych zaniedbań: braku zabezpieczenia sprzętu, dopuszczenia zawodnika bez badań, ignorowania kontuzji, braku opieki medycznej, nakłaniania do startu mimo przeciwwskazań albo pozostawienia małoletnich bez nadzoru w czasie wolnym. Wtedy odpowiedzialność może dotyczyć nie samego uprawiania sportu, ale wadliwej organizacji i naruszenia obowiązku opieki.

FAQ

Czy opiekun wolontariusz odpowiada za wypadek dziecka?

Może odpowiadać, ale nie automatycznie. Odpowiedzialność zależy od tego, czy przyjął obowiązek opieki i czy swoim działaniem albo zaniechaniem doprowadził do szkody lub bezpośredniego zagrożenia. Dlatego klub powinien jasno określić zakres obowiązków wolontariusza.

Czy klub odpowiada za każdą kontuzję na zawodach?

Nie. Kontuzja może być normalnym ryzykiem sportowym. Klub może odpowiadać wtedy, gdy szkoda wynika z zaniedbania, na przykład braku badań, braku NNW, niewłaściwej organizacji opieki, wadliwego sprzętu albo ignorowania zagrożenia.

Czy zarząd klubu odpowiada osobiście za wypadek nieletniego?

Nie za każdy wypadek. Odpowiedzialność osobista członków zarządu może pojawić się wtedy, gdy można im przypisać własne zawinione działanie lub zaniechanie, na przykład brak podstawowych procedur, brak wymaganej weryfikacji opiekunów albo świadome dopuszczenie do wyjazdu mimo istotnych braków organizacyjnych.

Czy zgoda rodzica wystarczy, aby klub uniknął odpowiedzialności?

Nie. Zgoda rodzica jest konieczna, ale nie zwalnia klubu i opiekunów z obowiązku zapewnienia należytej opieki. Rodzic nie może skutecznie z góry zwolnić organizatora z odpowiedzialności za rażące zaniedbania lub działania sprzeczne z prawem.

Czy każdy wyjazd na zawody trzeba zgłaszać jako wypoczynek?

Nie każdy. Zgłoszenie może być potrzebne, jeżeli wyjazd spełnia ustawową definicję wypoczynku, czyli między innymi trwa co najmniej 2 dni, odbywa się w czasie ferii lub przerw świątecznych i ma charakter rekreacyjny, regeneracyjny, szkoleniowy albo obozowy. Każdy przypadek trzeba ocenić według konkretnego programu wyjazdu.

Czy klub musi mieć standardy ochrony małoletnich?

Tak, jeżeli prowadzi działalność sportową, rekreacyjną lub związaną z rozwijaniem zainteresowań przez małoletnich. Standardy powinny być dostosowane do charakteru działalności klubu, udostępnione rodzicom i dzieciom oraz okresowo oceniane i aktualizowane.

Podsumowanie

Wypadek małoletniego zawodnika na wyjeździe sportowym wymaga każdorazowo oceny konkretnego przebiegu zdarzenia. Odpowiedzialność może dotyczyć opiekuna, klubu, a wyjątkowo także członków zarządu, jeżeli szkoda była skutkiem zaniedbań organizacyjnych, niewłaściwego doboru opiekunów, braku dokumentacji, braku ubezpieczenia albo naruszenia obowiązków ochrony małoletnich.

Dobrze przygotowany klub powinien mieć procedurę wyjazdową, zgody rodziców, dokumentację medyczną, listę uczestników, pisemne powierzenie opieki, potwierdzenie weryfikacji opiekunów, aktualne standardy ochrony małoletnich oraz polisę NNW. Takie działania nie eliminują całkowicie ryzyka, ale istotnie zmniejszają prawdopodobieństwo wypadku i ułatwiają obronę klubu, jeżeli do sporu jednak dojdzie.

Źródła

• Ustawa z dnia 25 czerwca 2010 r. o sporcie, w szczególności art. 37 i art. 38: tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Ustawa z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty, w szczególności art. 92a–92t: tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, w szczególności art. 415, art. 429 i art. 430: akt w systemie ELI.
• Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, w szczególności art. 160 i art. 210: tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Ustawa z dnia 13 maja 2016 r. o przeciwdziałaniu zagrożeniom przestępczością na tle seksualnym i ochronie małoletnich, w szczególności art. 21, art. 22b i art. 22c: tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Ustawa z dnia 24 kwietnia 2003 r. o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie, w szczególności art. 44 i art. 45: tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia w sprawie kwalifikacji lekarzy uprawnionych do wydawania zawodnikom orzeczeń lekarskich oraz zakresu i częstotliwości badań: tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Wyrok Sądu Najwyższego z 4 czerwca 2001 r., sygn. V KKN 94/99.