Jak sprzeciwić się ustanowieniu pomnika przyrody na działce?

Czy drzewo na prywatnej działce może zostać pomnikiem przyrody?

Tak. Drzewo rosnące na prywatnej nieruchomości może zostać objęte ochroną jako pomnik przyrody, jeżeli spełnia ustawowe kryteria. Nie oznacza to jednak, że każdy stary albo duży okaz można automatycznie uznać za pomnik. Zgodnie z art. 40 ust. 1 ustawy o ochronie przyrody pomnikami przyrody są pojedyncze twory przyrody żywej i nieożywionej albo ich skupiska o szczególnej wartości przyrodniczej, naukowej, kulturowej, historycznej lub krajobrazowej, wyróżniające się indywidualnymi cechami.

W przypadku drzew znaczenie mają również kryteria z rozporządzenia Ministra Środowiska z 4 grudnia 2017 r. Drzewo może spełniać kryterium minimalnego obwodu pnia mierzonego na wysokości 130 cm albo wyróżniać się wśród drzew tego samego rodzaju lub gatunku w skali kraju, województwa lub gminy ze względu na obwód, wysokość, szerokość korony, wiek, pokrój, skupisko, walory naukowe, kulturowe, historyczne lub krajobrazowe.

Jeżeli we wniosku stowarzyszenia wskazano błędny obwód drzewa, nieprecyzyjną lokalizację albo pominięto zły stan zdrowotny drzewa, są to istotne argumenty. Organ nie powinien opierać uchwały na niezweryfikowanych danych. Właściciel powinien domagać się prawidłowego pomiaru, oględzin oraz oceny dendrologicznej.

Kto ustanawia pomnik przyrody i jak wygląda procedura?

Ustanowienie pomnika przyrody następuje obecnie w drodze uchwały rady gminy albo rady miasta. Wynika to z art. 44 ust. 1 ustawy o ochronie przyrody. Uchwała powinna określać m.in. nazwę obiektu, jego położenie, podmiot sprawujący nadzór, szczególne cele ochrony, ewentualne ustalenia dotyczące czynnej ochrony oraz zakazy właściwe dla danego obiektu, wybrane z art. 45 ust. 1 ustawy.

Projekt uchwały wymaga uzgodnienia z właściwym regionalnym dyrektorem ochrony środowiska. Uzgodnienie następuje w trybie art. 106 Kodeksu postępowania administracyjnego, przy czym brak stanowiska RDOŚ w terminie miesiąca od otrzymania projektu uchwały jest traktowany jako uzgodnienie projektu.

W praktyce inicjatywa może pochodzić od mieszkańców, organizacji społecznej, stowarzyszenia, radnych albo organu wykonawczego gminy. Właściciel działki powinien jednak pamiętać, że ustanowienie pomnika przyrody nie kończy się zwykłą decyzją administracyjną doręczaną stronie z pouczeniem o odwołaniu. Dlatego nie warto czekać biernie na formalną decyzję, tylko działać już na etapie analiz, projektu uchwały i uzgodnień.

Jakie argumenty podnieść przeciw ustanowieniu pomnika przyrody?

Sprzeciw powinien być rzeczowy i oparty na dowodach. Samo stwierdzenie, że właściciel nie zgadza się na pomnik przyrody, zwykle nie wystarczy. Najmocniejsze argumenty dotyczą braku spełnienia kryteriów przyrodniczych, błędów w dokumentacji oraz nadmiernego ograniczenia prawa własności.

• Brak szczególnych walorów drzewa – należy odnieść się do art. 40 ust. 1 ustawy i rozporządzenia z 4 grudnia 2017 r., wskazując, że drzewo nie wyróżnia się wiekiem, pokrojem, rozmiarem, wartością naukową, historyczną ani krajobrazową.
• Błędne dane we wniosku – warto wskazać nieprawidłowy obwód, mylną lokalizację, pominięcie położenia na skarpie, błędny opis korony, gatunku albo stanu zdrowotnego.
• Zły stan fitosanitarny drzewa – próchnica, uszkodzenia pnia, posusz, wyłamania konarów, ryzyko upadku drzewa lub zagrożenie dla ludzi i mienia powinny zostać udokumentowane opinią dendrologa lub arborysty.
• Nadmierne ograniczenie własności – należy wykazać, że ze względu na położenie drzewa, wymiary działki, przebieg dojazdu, warunki techniczne lub miejscowy plan, uchwała praktycznie uniemożliwi budowę albo normalne korzystanie z nieruchomości.
• Brak proporcjonalności – organ powinien ważyć interes publiczny z interesem właściciela, zwłaszcza gdy ochrona jednego drzewa powoduje dla właściciela bardzo poważne konsekwencje.

W argumentacji można powołać się także na art. 21, art. 31 ust. 3 i art. 64 Konstytucji RP oraz art. 140 Kodeksu cywilnego. Prawo własności może być ograniczane ustawowo, ale ograniczenie powinno być proporcjonalne i uzasadnione rzeczywistą potrzebą ochrony przyrody.

Jak przygotować pismo do gminy?

Pismo najlepiej skierować do wójta, burmistrza albo prezydenta miasta, a jeżeli projekt jest już procedowany – również do przewodniczącego rady gminy oraz komisji, która zajmuje się sprawą. W piśmie należy wskazać, że właściciel sprzeciwia się ustanowieniu pomnika przyrody i wnosi o odstąpienie od dalszych prac nad uchwałą albo o negatywne rozpatrzenie wniosku stowarzyszenia.

Warto zażądać udostępnienia akt lub dokumentów sprawy, w tym wniosku stowarzyszenia, projektu uchwały, map, zdjęć, opinii i korespondencji z RDOŚ. Jeżeli urząd nie doręczył odpisu wniosku, należy wprost zawnioskować o jego udostępnienie oraz o umożliwienie odniesienia się do wszystkich dokumentów przed skierowaniem projektu uchwały pod głosowanie.

Do pisma dobrze dołączyć:

• mapę z zaznaczeniem drzewa, granic działki, planowanego budynku, dojazdu i przyłączy;
• dokumenty planistyczne, np. wypis i wyrys z miejscowego planu albo decyzję o warunkach zabudowy;
• opinię dendrologiczną lub arborystyczną opisującą stan drzewa, ryzyka i rzeczywiste wymiary;
• zdjęcia pnia, korony, skarpy, uszkodzeń i otoczenia drzewa;
• własne pomiary obwodu pnia z informacją, że zgodnie z rozporządzeniem pomiar wykonuje się na wysokości 130 cm;
• wniosek o oględziny nieruchomości oraz o dopuszczenie opinii specjalisty.

Jeżeli drzewo rośnie na skarpie, przy granicy działki, przy drodze, zabudowaniach albo instalacjach, trzeba dokładnie opisać ryzyko dla bezpieczeństwa. Argument bezpieczeństwa jest szczególnie ważny, ponieważ ustawa przewiduje wyjątki od zakazów związane m.in. z likwidowaniem nagłych zagrożeń bezpieczeństwa powszechnego i prowadzeniem akcji ratowniczych.

Czy ustanowienie pomnika przyrody zablokuje budowę domu?

Nie zawsze automatycznie, ale w praktyce może bardzo poważnie utrudnić albo uniemożliwić inwestycję. Wszystko zależy od treści uchwały, położenia drzewa, wymiarów działki, miejscowego planu, warunków technicznych i zakresu zakazów wprowadzonych na podstawie art. 45 ust. 1 ustawy o ochronie przyrody.

W stosunku do pomnika przyrody rada gminy może wprowadzić m.in. zakaz niszczenia, uszkadzania lub przekształcania obiektu, wykonywania prac ziemnych trwale zniekształcających rzeźbę terenu, uszkadzania i zanieczyszczania gleby, dokonywania zmian stosunków wodnych, zmiany sposobu użytkowania ziemi oraz umieszczania tablic reklamowych. Nie każdy z tych zakazów musi znaleźć się w uchwale, ale każdy zakaz powinien być właściwy dla konkretnego obiektu i celu ochrony.

Na wąskiej działce budowlanej nawet ochrona jednego drzewa może oznaczać realną blokadę inwestycji, zwłaszcza gdy drzewo stoi w miejscu planowanego budynku, drogi dojazdowej, przyłączy albo w minimalnych odległościach wymaganych przez przepisy techniczno-budowlane. Właściciel powinien wykazać ten skutek konkretnie: mapą, projektem koncepcyjnym, analizą urbanistyczną albo opinią projektanta.

Co zrobić, jeżeli rada gminy mimo sprzeciwu podejmie uchwałę?

Jeżeli rada gminy podejmie uchwałę ustanawiającą pomnik przyrody, właściciel nieruchomości może rozważyć skargę do wojewódzkiego sądu administracyjnego. Podstawą jest art. 101 ust. 1 ustawy o samorządzie gminnym, zgodnie z którym każdy, czyj interes prawny lub uprawnienie zostały naruszone uchwałą albo zarządzeniem organu gminy w sprawie z zakresu administracji publicznej, może zaskarżyć uchwałę albo zarządzenie do sądu administracyjnego.

Aktualnie nie ma już obowiązku uprzedniego wezwania rady gminy do usunięcia naruszenia prawa jako warunku wniesienia skargi z art. 101 ustawy o samorządzie gminnym. Skargę wnosi się za pośrednictwem organu, który podjął uchwałę. W przypadku aktów prawa miejscowego możliwość wniesienia skargi wynika także z art. 3 § 2 pkt 5 Prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi; w sprawach, w których ustawa nie przewiduje środków zaskarżenia i nie stanowi inaczej, art. 53 § 2a tej ustawy pozwala wnieść skargę w każdym czasie. Mimo to nie należy zwlekać, bo opóźnienie utrudnia zabezpieczenie dowodów i ocenę skutków uchwały.

W skardze trzeba wykazać własny interes prawny, czyli to, że uchwała realnie narusza uprawnienia właściciela wynikające z prawa własności, przeznaczenia działki, planu miejscowego, decyzji o warunkach zabudowy albo innych konkretnych dokumentów. Nie wystarczy ogólna niezgoda na ochronę przyrody.

Możliwe zarzuty to m.in. brak spełnienia kryteriów uznania drzewa za pomnik przyrody, błędne ustalenie stanu faktycznego, niewłaściwe określenie położenia obiektu, brak proporcjonalności ograniczeń, nieuzgodnienie projektu z RDOŚ, wadliwe określenie zakazów albo pominięcie istotnych dokumentów przedstawionych przez właściciela.

Zniesienie pomnika przyrody po jego ustanowieniu

Jeżeli pomnik przyrody zostanie już ustanowiony, jego zniesienie jest możliwe, ale nie jest dowolne. Zgodnie z art. 44 ust. 4 ustawy o ochronie przyrody następuje to w razie utraty wartości przyrodniczych i krajobrazowych, ze względu na które ustanowiono formę ochrony, albo w razie konieczności realizacji inwestycji celu publicznego przy braku rozwiązań alternatywnych, albo ze względu na zapewnienie bezpieczeństwa powszechnego.

Budowa prywatnego domu co do zasady nie jest inwestycją celu publicznego. Dlatego właściciel, który chce uniknąć trwałego ograniczenia działki, powinien działać przede wszystkim przed podjęciem uchwały. Po ustanowieniu pomnika argumenty inwestycyjne mogą być znacznie słabsze, chyba że pojawią się kwestie bezpieczeństwa albo drzewo utraci wartości, dla których zostało objęte ochroną.

FAQ

Czy właściciel musi wyrazić zgodę na ustanowienie pomnika przyrody?

Ustawa o ochronie przyrody nie uzależnia ustanowienia pomnika przyrody od zgody właściciela działki. Brak zgody nie zamyka jednak sprawy. Właściciel może składać pisma, dowody i zastrzeżenia, a po podjęciu uchwały może ją zaskarżyć, jeżeli narusza jego interes prawny.

Czy od uchwały ustanawiającej pomnik przyrody przysługuje odwołanie?

Nie jest to typowa decyzja administracyjna, od której składa się odwołanie do organu wyższej instancji. Środkiem kontroli jest skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego, w szczególności na podstawie art. 101 ustawy o samorządzie gminnym.

Czy gmina musi uzgodnić projekt uchwały z RDOŚ?

Tak. Projekt uchwały o ustanowieniu pomnika przyrody wymaga uzgodnienia z właściwym regionalnym dyrektorem ochrony środowiska. Brak stanowiska RDOŚ w terminie miesiąca od otrzymania projektu uchwały uważa się za uzgodnienie projektu.

Czy błędny obwód drzewa może mieć znaczenie?

Tak. Obwód pnia jest jednym z istotnych kryteriów oceny drzewa. Jeżeli wniosek zawiera zawyżony albo nieprawidłowo zmierzony obwód, trzeba to jasno wykazać i zażądać prawidłowego pomiaru na wysokości 130 cm, najlepiej przy oględzinach.

Czy zły stan drzewa wyklucza ustanowienie pomnika przyrody?

Nie zawsze automatycznie, ale może być bardzo mocnym argumentem. Jeżeli drzewo jest chore, spróchniałe, niestabilne albo zagraża ludziom lub mieniu, trzeba przedstawić dokumentację zdjęciową i opinię specjalisty. Organ powinien ocenić, czy ochrona takiego drzewa jest rzeczywiście uzasadniona.

Czy po ustanowieniu pomnika przyrody można go usunąć?

Usunięcie albo zniesienie ochrony jest znacznie trudniejsze niż sprzeciw na etapie projektu. Zniesienie pomnika przyrody wymaga uchwały rady gminy i może nastąpić tylko w ustawowo określonych przypadkach, m.in. utraty wartości przyrodniczych i krajobrazowych albo konieczności zapewnienia bezpieczeństwa powszechnego.

Czy pomnik przyrody zawsze uniemożliwia budowę domu?

Nie zawsze. Trzeba sprawdzić treść uchwały, położenie drzewa i zakres zakazów. Na małej albo wąskiej działce ochrona drzewa może jednak w praktyce zablokować budowę, dlatego ten skutek należy wykazać konkretnymi dokumentami, a nie tylko ogólnym opisem planów właściciela.

Podsumowanie

Właściciel działki nie powinien ignorować informacji o planowanym ustanowieniu pomnika przyrody. Najlepszym działaniem jest szybkie złożenie pisemnego sprzeciwu, wskazanie błędów we wniosku, przedstawienie dokumentów dotyczących działki i drzewa oraz zażądanie oględzin. Kluczowe jest wykazanie, że drzewo nie spełnia ustawowych i rozporządzeniowych kryteriów albo że planowana ochrona w nieproporcjonalny sposób ograniczy prawo własności.

Jeżeli mimo sprzeciwu rada gminy podejmie uchwałę, pozostaje kontrola sądowoadministracyjna. Skarga do WSA wymaga jednak wykazania konkretnego naruszenia interesu prawnego, dlatego warto już wcześniej zadbać o pełną dokumentację i precyzyjne zarzuty.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody - Dz.U. 2004 nr 92 poz. 880
2. Rozporządzenie Ministra Środowiska z dnia 4 grudnia 2017 r. w sprawie kryteriów uznawania tworów przyrody żywej i nieożywionej za pomniki przyrody - Dz.U. 2017 poz. 2300
3. Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego - Dz.U. 1960 nr 30 poz. 168
4. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
5. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. - Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483
6. Ustawa z dnia 8 marca 1990 r. o samorządzie gminnym - Dz.U. 1990 nr 16 poz. 95
7. Ustawa z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi - Dz.U. 2002 nr 153 poz. 1270
8. Wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 21 czerwca 2001 r., sygn. akt V SA 3718/00; wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 28 września 2010 r., sygn. akt II SA/Ol 451/10.