Alimenty, gdy dziecko mieszka za granicą – który sąd jest właściwy?

Gdzie złożyć pozew o alimenty, gdy dziecko mieszka za granicą?

W sprawach alimentacyjnych z elementem międzynarodowym najpierw trzeba ustalić jurysdykcję, czyli to, który sąd może rozpoznać sprawę. Jeżeli drugi rodzic ma miejsce zwykłego pobytu w Polsce, sąd polski co do zasady ma podstawę do rozpoznania sprawy o alimenty. Dla sądów państw Unii Europejskiej podstawowe znaczenie ma rozporządzenie Rady (WE) nr 4/2009 dotyczące zobowiązań alimentacyjnych.

Rozporządzenie nr 4/2009 przewiduje kilka alternatywnych podstaw jurysdykcji. W typowych sprawach znaczenie mają przede wszystkim sąd miejsca zwykłego pobytu pozwanego i sąd miejsca zwykłego pobytu wierzyciela alimentacyjnego, a w określonych przypadkach także sąd prowadzący powiązaną sprawę dotyczącą statusu osoby albo odpowiedzialności rodzicielskiej. Wierzycielem alimentacyjnym jest dziecko, a rodzic występujący w jego imieniu działa jako przedstawiciel ustawowy.

Jeżeli więc ojciec dzieci ma miejsce zwykłego pobytu w Polsce, można rozważyć wniesienie pozwu w Polsce również wtedy, gdy dzieci mieszkają w Anglii. Nie oznacza to jednak, że wszystkie elementy sprawy automatycznie podlegają prawu polskiemu. Jurysdykcję i prawo właściwe ustala się osobno.

Alimenty w relacji Polska – Wielka Brytania po Brexicie

W nowych sprawach po Brexicie trzeba rozdzielić zasady stosowane przez sąd polski od zasad obowiązujących w Wielkiej Brytanii. Sąd polski, jako sąd państwa członkowskiego UE, stosuje rozporządzenie nr 4/2009 w zakresie swojej jurysdykcji. Natomiast w Anglii i Walii w sprawach rozpoczynanych po zakończeniu okresu przejściowego unijne Maintenance Regulation nie stanowi już podstawy jurysdykcji; sąd brytyjski stosuje odpowiednie reguły krajowe i instrumenty międzynarodowe.

Osoba mieszkająca w Anglii lub Walii powinna również ustalić, czy w jej sytuacji może pomóc Child Maintenance Service. Gdy drugi rodzic mieszka za granicą, CMS nie jest jednak uniwersalną ścieżką dla każdej sprawy transgranicznej.

W nowych sprawach między Polską a Wielką Brytanią zasadniczą podstawą współpracy przy międzynarodowym dochodzeniu, uznawaniu i wykonywaniu alimentów jest Konwencja haska z 23 listopada 2007 r. Po stronie brytyjskiej praktyczna obsługa takich spraw odbywa się w ramach mechanizmu REMO, czyli Reciprocal Enforcement of Maintenance Orders. REMO nie jest konkurencyjną wobec Konwencji haskiej podstawą prawną, lecz procedurą organizującą wzajemne wykonywanie obowiązków alimentacyjnych.

Jakie prawo będzie stosowane w sprawie?

Jurysdykcja sądu i prawo właściwe to dwie różne kwestie. W państwach UE związanych Protokołem haskim z 23 listopada 2007 r. prawo właściwe dla zobowiązań alimentacyjnych ustala się według tego Protokołu. Zgodnie z art. 3 zasadą jest prawo państwa zwykłego pobytu wierzyciela alimentacyjnego, czyli najczęściej dziecka. Protokół ma zastosowanie uniwersalne, dlatego prawo wskazane przez jego reguły może być prawem państwa, które samo nie jest związane Protokołem.

Przy obowiązku alimentacyjnym rodziców wobec dzieci działa jednak szczególna reguła z art. 4 ust. 3 Protokołu. Jeżeli wierzyciel alimentacyjny wszczyna postępowanie przed właściwym organem państwa, w którym dłużnik ma miejsce zwykłego pobytu, w pierwszej kolejności stosuje się prawo tego sądu. Jeżeli na podstawie tego prawa wierzyciel nie może uzyskać alimentów, Protokół przewiduje dalsze reguły, w tym odwołanie do prawa państwa zwykłego pobytu wierzyciela, a w określonych sytuacjach także do prawa wspólnego obywatelstwa stron.

Czy poprzednie prywatne ustalenia wystarczą?

Nieformalne porozumienie z drugim rodzicem, nawet potwierdzone korespondencją, nie daje takiej ochrony jak orzeczenie sądu, ugoda sądowa, zatwierdzona ugoda albo inny tytuł, który może być egzekwowany. Jeżeli rodzic najpierw dobrowolnie płacił ustaloną kwotę, a następnie przestał, wcześniejsze wiadomości i przelewy mogą być ważnymi dowodami, ale nie zawsze pozwalają od razu rozpocząć egzekucję.

Trzeba też odróżnić dwie sytuacje. Jeżeli alimenty zostały już zasądzone lub ustalone w wykonalnej ugodzie, chodzi o zaległe raty wynikające z istniejącego tytułu. Przy ocenie przedawnienia poszczególnych roszczeń dziecka przeciwko rodzicowi trzeba uwzględnić nie tylko art. 137 § 1 K.r.o., lecz także art. 121 pkt 1 K.c. Zgodnie z tym przepisem bieg przedawnienia roszczeń dzieci przeciwko rodzicom nie rozpoczyna się, a rozpoczęty ulega zawieszeniu przez czas trwania władzy rodzicielskiej.

Inaczej wygląda sytuacja, gdy wcześniej nie było zasądzonych alimentów, a dopiero teraz składany jest pierwszy pozew za okres wcześniejszy. Nie można wtedy przyjąć prostej zasady, że sąd automatycznie zasądzi alimenty za 3 lata wstecz. Art. 137 § 2 K.r.o. pozwala uwzględnić niezaspokojone potrzeby z okresu sprzed wniesienia powództwa przez zasądzenie odpowiedniej sumy pieniężnej. Trzeba więc wykazać, jakie potrzeby dziecka z wcześniejszego okresu pozostały rzeczywiście niezaspokojone.

Jak sąd ustala wysokość alimentów?

Jeżeli w sprawie zastosowanie znajdzie prawo polskie, podstawą są przede wszystkim przepisy Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z art. 133 § 1 K.r.o. rodzice są zobowiązani do świadczeń alimentacyjnych względem dziecka, które nie jest jeszcze w stanie utrzymać się samodzielnie, chyba że dochody z majątku dziecka wystarczają na pokrycie kosztów jego utrzymania i wychowania.

Zgodnie z art. 135 § 1 K.r.o. zakres alimentów zależy od usprawiedliwionych potrzeb dziecka oraz od zarobkowych i majątkowych możliwości zobowiązanego rodzica. Nie chodzi więc wyłącznie o oficjalnie wykazywany dochód. Sąd może badać kwalifikacje, doświadczenie, wiek, stan zdrowia, dotychczasowy poziom życia, realne możliwości pracy i majątek zobowiązanego. Przy dziecku mieszkającym w Holandii osobno omawiamy praktyczne kryteria wpływające na wysokość alimentów na dziecko w Holandii.

Art. 135 § 2 K.r.o. przewiduje, że wykonanie obowiązku alimentacyjnego może polegać w całości albo w części na osobistych staraniach o utrzymanie lub wychowanie dziecka. Z kolei świadczenia wskazane w art. 135 § 3 K.r.o., w tym świadczenie wychowawcze, nie wpływają same przez się na zakres świadczeń alimentacyjnych.

Praca „na czarno” nie oznacza, że rodzic może uchylić się od alimentów. Jeżeli z okoliczności wynika, że zobowiązany faktycznie pracuje albo mógłby osiągać wyższe dochody, należy to wykazywać w sprawie. Pomocne mogą być informacje o kwalifikacjach, stylu życia, majątku, wydatkach, ogłoszeniach, działalności w mediach społecznościowych, zeznania świadków i wcześniejsze przelewy.

Warto pamiętać także o art. 136 K.r.o. Jeżeli osoba zobowiązana do alimentów w ciągu ostatnich 3 lat przed sądowym dochodzeniem świadczeń bez ważnego powodu zrzekła się prawa majątkowego, dopuściła do jego utraty, zrzekła się zatrudnienia albo zmieniła je na mniej zyskowne, sąd nie uwzględnia wynikłej stąd zmiany przy ustalaniu alimentów.

Alimenty a rozwód i inne sprawy dotyczące dziecka

Alimenty mogą być rozstrzygane obok sprawy rozwodowej lub innych spraw rodzinnych, ale gdy najpilniejszy jest brak środków na utrzymanie dziecka, trzeba osobno ocenić, czy właściwszy będzie pozew o alimenty i wniosek o ich zabezpieczenie.

Sprawa o zgodę na paszport dziecka lub inne istotne decyzje dotyczące dziecka jest odrębna od samego obowiązku alimentacyjnego. Właściwość sądu w takich sprawach ustala się według przepisów dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, a nie według zasad właściwych dla alimentów.

Egzekucja alimentów, gdy rodzic jest w Polsce

Uzyskanie wyroku to pierwszy etap. Jeżeli orzeczenie zapadnie w Polsce i nadaje się do egzekucji, sprawę przeciwko dłużnikowi mającemu dochody lub majątek w Polsce można skierować do komornika. Komornik może prowadzić egzekucję m.in. z wynagrodzenia, rachunków bankowych, wierzytelności, ruchomości i innych składników majątku.

Jeżeli orzeczenie alimentacyjne zapadło w Wielkiej Brytanii, jego wykonanie w Polsce wymaga zastosowania właściwej procedury międzynarodowej. W nowych sprawach zasadniczą podstawą współpracy jest Konwencja haska z 2007 r. Po stronie brytyjskiej przekazywanie i obsługa takich spraw odbywają się w praktyce w ramach REMO. Nie należy przedstawiać tych dwóch mechanizmów jako alternatywnych podstaw prawnych.

Znaczenie ma także to, gdzie mieszka wierzyciel. Gdy wierzyciel mieszka za granicą, a dłużnik w Polsce, wniosek może zostać przekazany do Polski przez zagraniczny organ centralny; po stronie polskiej w obsłudze takich wniosków uczestniczy Ministerstwo Sprawiedliwości i właściwe organy krajowe. Gdy natomiast wierzyciel mieszka w Polsce, a dłużnik za granicą, właściwym polskim organem centralnym jest sąd okręgowy właściwy ze względu na miejsce zamieszkania osoby uprawnionej do alimentów. Sąd ten pośredniczy w przekazywaniu dokumentów i może pomóc w przygotowaniu wymaganych formularzy.

Jeżeli zobowiązany celowo nie płaci zasądzonych alimentów, niezależnie od egzekucji cywilnej mogą w określonych sytuacjach wchodzić w grę inne środki przewidziane przez prawo polskie, w tym działania wobec dłużnika alimentacyjnego lub odpowiedzialność za przestępstwo niealimentacji. Ich zastosowanie zależy od konkretnych okoliczności i wysokości zaległości.

Co przygotować przed złożeniem sprawy?

Przed rozpoczęciem sprawy warto zebrać dokumenty i informacje potrzebne zarówno do ustalenia alimentów, jak i do późniejszej egzekucji. Przy elemencie zagranicznym szczególne znaczenie mają dane adresowe, dokumenty potwierdzające miejsce pobytu oraz wymagania dotyczące tłumaczeń.

• akty urodzenia dzieci, a jeżeli ma znaczenie dla sprawy także dokumenty dotyczące małżeństwa lub rozwodu,
• dowody miejsca zwykłego pobytu dzieci i rodzica sprawującego opiekę,
• zestawienie miesięcznych kosztów utrzymania każdego dziecka, także kosztów ponoszonych w walucie państwa pobytu,
• rachunki, faktury, potwierdzenia przelewów oraz dowody kosztów mieszkania, leczenia, edukacji, dojazdów i zajęć dodatkowych,
• korespondencję z drugim rodzicem dotyczącą alimentów i wcześniejszych ustaleń,
• informacje o pracy, kwalifikacjach, majątku i rzeczywistym poziomie życia zobowiązanego rodzica,
• dotychczasowe orzeczenia, ugody i potwierdzenia płatności lub zaległości,
• możliwie dokładne dane identyfikacyjne i adresowe drugiego rodzica potrzebne do doręczeń i egzekucji.

Najczęstsze pytania o alimenty na dziecko mieszkające za granicą

Czy muszę przyjechać do Polski, aby złożyć pozew o alimenty?

Samo wniesienie pozwu nie wymaga osobistego przyjazdu do Polski. Pismo można złożyć zgodnie z zasadami postępowania cywilnego, a strona może działać przez pełnomocnika. Trzeba jednak liczyć się z tym, że sąd może uznać osobiste przesłuchanie strony za potrzebne albo zarządzić inne czynności dowodowe.

Czy sąd polski może ustalić alimenty, gdy dziecko nigdy nie mieszkało w Polsce?

Tak, jest to możliwe, jeżeli istnieje podstawa jurysdykcji sądu polskiego, np. pozwany rodzic ma miejsce zwykłego pobytu w Polsce. Miejsce pobytu dziecka ma znaczenie, ale nie jest jedynym łącznikiem jurysdykcyjnym. Osobno trzeba ustalić prawo właściwe.

Czy koszty utrzymania dziecka w funtach można wykazywać przed polskim sądem?

Tak. Jeżeli dziecko mieszka w Wielkiej Brytanii, rzeczywiste koszty jego utrzymania ponoszone w funtach są istotnym dowodem usprawiedliwionych potrzeb. Warto przedstawić zestawienie wydatków i dokumenty potwierdzające ich wysokość; sąd może także uwzględnić potrzebę przeliczenia kwot na złote.

Czy dokumenty z Wielkiej Brytanii trzeba tłumaczyć na język polski?

W postępowaniu przed polskim sądem dokumenty w języku obcym mogą wymagać tłumaczenia na język polski, jeżeli jest ono potrzebne do rozpoznania sprawy lub ochrony praw stron. Przy procedurach międzynarodowych trzeba dodatkowo sprawdzić wymagany formularz, język i rodzaj tłumaczenia dla konkretnego wniosku.

Czy można żądać alimentów za okres sprzed wniesienia pozwu?

Można zgłosić takie żądanie, ale nie działa tu automatyczna zasada 3 lat wstecz. Jeżeli wcześniej nie było tytułu alimentacyjnego, art. 137 § 2 K.r.o. pozwala uwzględnić niezaspokojone potrzeby z okresu sprzed powództwa przez zasądzenie odpowiedniej sumy. Zaległe raty z istniejącego wyroku lub ugody trzeba oceniać odrębnie, z uwzględnieniem reguł przedawnienia, w tym art. 121 pkt 1 K.c.

Czy wyrok z Wielkiej Brytanii można wykonać w Polsce?

Co do zasady tak. W nowych sprawach między Wielką Brytanią a Polską podstawową ramą współpracy w zakresie uznawania i wykonywania orzeczeń alimentacyjnych jest Konwencja haska z 2007 r. Po stronie brytyjskiej obsługa praktyczna może odbywać się w ramach REMO. W starszych sprawach rozpoczętych przed końcem okresu przejściowego trzeba dodatkowo sprawdzić przepisy przejściowe Brexitu.

Źródła

• Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 133, art. 135, art. 136 i art. 137: tekst jednolity w serwisie Sejmu RP
• Kodeks cywilny, w szczególności art. 121 pkt 1: tekst jednolity w serwisie Sejmu RP
• Rozporządzenie Rady (WE) nr 4/2009 z dnia 18 grudnia 2008 r. w sprawie zobowiązań alimentacyjnych: EUR-Lex
• Protokół haski z 23 listopada 2007 r. o prawie właściwym dla zobowiązań alimentacyjnych: HCCH
• Konwencja haska z 23 listopada 2007 r. o międzynarodowym dochodzeniu alimentów na rzecz dzieci i innych członków rodziny: HCCH
• Ministerstwo Sprawiedliwości, zadania i tryb przesyłania wniosków w sprawach alimentacyjnych z elementem transgranicznym: Gov.pl
• GOV.UK, zasady przejściowe i nowe sprawy alimentacyjne po zakończeniu okresu przejściowego: GOV.UK
• GOV.UK, child maintenance when one parent lives abroad: GOV.UK