Darowizna nieruchomości od zadłużonego rodzica – ryzyka i skutki

Darowizna nieruchomości od zadłużonego rodzica a skarga pauliańska

W opisanej sytuacji podstawowym ryzykiem nie jest przejęcie długów ojca przez córki, lecz możliwość podważenia darowizny przez wierzycieli. Chodzi o tzw. skargę pauliańską, uregulowaną w art. 527-534 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.

Zgodnie z art. 527 § 1 Kodeksu cywilnego, gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy wierzyciel może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną wobec siebie, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała albo przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.

Natomiast według art. 527 § 2 Kodeksu cywilnego czynność jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli wtedy, gdy wskutek niej dłużnik stał się niewypłacalny albo niewypłacalny w wyższym stopniu niż przed jej dokonaniem.

W praktyce oznacza to, że jeśli ojciec przekaże córkom nieruchomość o znacznej wartości, a po darowiźnie wierzyciele będą mieli utrudnioną albo niemożliwą egzekucję, ryzyko pozwu pauliańskiego jest realne.

Dlaczego darowizna na rzecz córki jest szczególnie narażona na podważenie

W tej sprawie znaczenie mają dwa przepisy, które wyraźnie ułatwiają wierzycielowi dochodzenie roszczeń.

Po pierwsze, art. 527 § 3 Kodeksu cywilnego stanowi, że jeżeli korzyść uzyskała osoba pozostająca z dłużnikiem w bliskim stosunku, domniemywa się, że wiedziała ona o działaniu dłużnika ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Córka jest osobą bliską w rozumieniu tego przepisu.

Po drugie, art. 528 Kodeksu cywilnego przewiduje, że jeżeli osoba trzecia uzyskała korzyść nieodpłatnie, wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną, chociażby osoba ta nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć o świadomości pokrzywdzenia wierzycieli po stronie dłużnika.

To bardzo istotne: przy darowiźnie wierzyciel ma łatwiejszą drogę niż przy sprzedaży. W sporze sądowym obdarowana córka nie obroni się samym argumentem, że „nie znała dokładnie wysokości długów”.

Zobacz również:

długi męża przy rozdzielności majątkowej – co może komornik?

Czy obdarowane córki odpowiadają za długi ojca?

Co do zasady nie. Sama darowizna nie powoduje przejęcia cudzych zobowiązań. Przejęcie długu wymagałoby odrębnej czynności prawnej zgodnie z art. 519 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego. Jeżeli więc córki tylko przyjmą darowiznę, nie stają się z tego powodu osobistymi dłużniczkami wierzycieli ojca.

Nie oznacza to jednak pełnego bezpieczeństwa. Jeżeli wierzyciel wygra sprawę pauliańską, skutek polega na tym, że darowizna staje się wobec tego konkretnego wierzyciela bezskuteczna. Wynika to z art. 531 § 1 Kodeksu cywilnego. Wierzyciel może wtedy kierować egzekucję do przedmiotu, który wyszedł z majątku dłużnika, czyli tutaj do darowanej nieruchomości albo udziału w niej.

Inaczej mówiąc: wierzyciel nie uzyskuje automatycznie prawa do zajęcia całego majątku osobistego córki, jej pensji czy wszystkich oszczędności tylko dlatego, że przyjęła darowiznę. Spór dotyczy przede wszystkim tego składnika majątkowego, który został wyprowadzony z majątku dłużnika.

Czy wierzyciel może sięgnąć do majątku wspólnego małżonków?

Zasadniczo nie wprost z powodu samej darowizny. Jeżeli żona otrzyma darowiznę od ojca, to co do zasady przedmiot nabyty przez darowiznę należy do jej majątku osobistego, chyba że darczyńca postanowi inaczej. Wynika to z art. 33 pkt 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.

Jeżeli więc wierzyciel skutecznie podważy darowiznę, to jego roszczenie będzie skupiało się na udziale żony w nieruchomości otrzymanym od ojca. Nie oznacza to automatycznego otwarcia drogi do egzekucji z całego majątku wspólnego małżonków.

Trzeba jednak zachować ostrożność praktyczną. Jeśli po darowiźnie dojdzie np. do znacznych nakładów z majątku wspólnego na nieruchomość należącą do żony, mogą powstać dodatkowe komplikacje rozliczeniowe między małżonkami. To nie jest klasyczna odpowiedzialność za dług ojca, ale może utrudnić późniejsze rozrachunki.

Czy warto ustanawiać rozdzielność majątkową przed darowizną?

W typowym układzie opisanym w pytaniu sama rozdzielność majątkowa nie usuwa głównego zagrożenia. Główne ryzyko wynika bowiem ze skargi pauliańskiej dotyczącej darowanego udziału w nieruchomości, a nie z odpowiedzialności męża za długi teścia.

Rozdzielność może mieć znaczenie porządkujące w innych sytuacjach majątkowych małżonków, ale nie stanowi prostego „zabezpieczenia” przed skutkami darowizny dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli. Również wcześniejsze przenoszenie własnego mieszkania na drugiego małżonka tylko po to, by „uciec” przed możliwymi roszczeniami, samo może zostać później ocenione jako działanie pozorne lub komplikujące sytuację dowodową.

Dlatego przed podejmowaniem takich kroków lepiej ocenić przede wszystkim: wysokość i rodzaj długów ojca, czy są już tytuły wykonawcze, czy toczą się egzekucje, czy nieruchomość ma obciążenia oraz czy po darowiźnie ojciec pozostanie wypłacalny.

Zobacz również:

zawieszenie egzekucji z nieruchomości przed licytacją

Jak długo wierzyciel może podważać darowiznę?

To bardzo ważne praktycznie. Zgodnie z art. 534 Kodeksu cywilnego uznania czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną nie można żądać po upływie 5 lat od daty tej czynności. Termin ten liczy się od dnia zawarcia umowy darowizny, a nie od chwili, gdy wierzyciel dowiedział się o sprawie.

Jeżeli więc darowizna zostanie zawarta dziś, to przez 5 lat istnieje ryzyko wniesienia pozwu pauliańskiego. Po tym terminie skarga pauliańska co do tej czynności wygasa.

Czy istnieje ryzyko odpowiedzialności karnej?

Tak, ale przede wszystkim po stronie dłużnika. Zgodnie z art. 300 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny, kto w razie grożącej mu niewypłacalności albo upadłości udaremnia lub uszczupla zaspokojenie wierzyciela przez to, że m.in. zbywa albo darowuje składniki swojego majątku, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.

Dodatkowo art. 300 § 2 Kodeksu karnego przewiduje surowszą odpowiedzialność, gdy działanie służy udaremnieniu wykonania orzeczenia sądu lub innego organu i dotyczy majątku zajętego albo zagrożonego zajęciem. Wtedy zagrożenie karą wynosi od 3 miesięcy do 5 lat.

Jeżeli czyn z art. 300 § 1 Kodeksu karnego wyrządził szkodę wielu wierzycielom, zgodnie z art. 300 § 3 Kodeksu karnego sprawca podlega karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.

W opisanym stanie faktycznym potencjalnym sprawcą tego przestępstwa może być ojciec jako dłużnik. Sama obdarowana nie odpowiada karnie tylko dlatego, że przyjęła darowiznę.

Kiedy obdarowany też może ponosić ryzyko karne?

Ryzyko po stronie obdarowanego może pojawić się dopiero wtedy, gdy jego zachowanie wykracza poza bierne przyjęcie darowizny. W grę mogą wtedy wchodzić ogólne zasady współsprawstwa, podżegania albo pomocnictwa z art. 18 § 1-3 Kodeksu karnego. Wymagałoby to jednak wykazania konkretnego udziału w przestępnym działaniu, np. celowego uzgadniania sposobu ukrycia majątku przed egzekucją.

To zawsze zależy od faktów i dowodów. Samo pokrewieństwo z dłużnikiem nie wystarcza do przypisania odpowiedzialności karnej.

Co sprawdzić przed przyjęciem darowizny?

Przed podpisaniem aktu notarialnego warto ustalić przynajmniej następujące kwestie:

Wnioski praktyczne

Przyjęcie darowizny od zadłużonego rodzica może być prawnie dopuszczalne, ale przy dużym zadłużeniu i nieodpłatnym przekazaniu wartościowej nieruchomości ryzyko skargi pauliańskiej jest wysokie. Najczęściej wierzyciel będzie próbował „wrócić” do darowanej nieruchomości, a nie od razu do całego majątku obdarowanych.

Wspólność majątkowa małżeńska sama w sobie nie powoduje, że wierzyciele ojca mogą bezpośrednio prowadzić egzekucję z majątku wspólnego córki i jej męża. Z drugiej strony ustanowienie rozdzielności majątkowej przed darowizną nie daje automatycznej ochrony przed skutkami skargi pauliańskiej.

FAQ

Czy przyjęcie darowizny oznacza przejęcie długów rodzica?

Nie. Samo przyjęcie darowizny nie oznacza przejęcia długu. Do przejęcia długu potrzebna jest odrębna podstawa z art. 519 Kodeksu cywilnego.

Czy wierzyciel może zabrać obdarowanej całe wynagrodzenie albo całe oszczędności?

Nie z samego faktu przyjęcia darowizny. Przy skutecznej skardze pauliańskiej wierzyciel co do zasady kieruje egzekucję do przedmiotu darowizny albo udziału w nim.

Czy rozdzielność majątkowa ochroni małżonków przed wszystkim?

Nie. Rozdzielność nie usuwa ryzyka uznania darowizny za bezskuteczną wobec wierzyciela. Może jedynie porządkować relacje między małżonkami.

Ile czasu ma wierzyciel na wniesienie skargi pauliańskiej?

5 lat od daty dokonania czynności, zgodnie z art. 534 Kodeksu cywilnego.

Czy obdarowany może odpowiadać karnie?

Zwykle nie za samo przyjęcie darowizny. Ryzyko karne może się pojawić dopiero wtedy, gdy brał aktywny udział w udaremnianiu zaspokojenia wierzycieli, co wymaga osobnej oceny dowodowej.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93
2. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
3. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553
4. Wyroki Sądu Najwyższego dotyczące skargi pauliańskiej, m.in. z 26 listopada 2021 r., I CSKP 157/21, oraz z 17 grudnia 2020 r., III CSK 163/18.