Cały majątek w testamencie dla żony a prawa rodziny

Czy mąż może zapisać cały spadek żonie?

Tak. Zgodnie z art. 941 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament. Jeżeli mąż w testamencie powołał żonę do całości spadku, a testament jest ważny, żona zostaje spadkobiercą testamentowym całego spadku po mężu.

Podstawą takiego rozstrzygnięcia jest zasada swobody testowania. Sąd lub notariusz, oceniając testament, powinien dążyć do możliwie najpełniejszego urzeczywistnienia woli spadkodawcy. Wynika to z art. 948 § 1 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym testament należy tłumaczyć tak, aby zapewnić możliwie najpełniejsze urzeczywistnienie woli spadkodawcy.

Jeżeli testament brzmi na przykład: „do całości spadku powołuję moją żonę”, to przy braku innych ważnych testamentów żona dziedziczy cały spadek po mężu. Rodzina męża nie dziedziczy wtedy z ustawy, bo dziedziczenie testamentowe ma pierwszeństwo przed dziedziczeniem ustawowym.

Co dokładnie wchodzi do spadku po mężu przy wspólności majątkowej?

Brak rozdzielności majątkowej nie oznacza, że cały majątek małżonków staje się spadkiem. Jeżeli między małżonkami istniała wspólność ustawowa, to z chwilą śmierci jednego z małżonków wspólność ustaje. Wynika to z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, który określa majątek wspólny małżonków, oraz z art. 50¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym w razie ustania wspólności udziały małżonków w majątku wspólnym są równe, chyba że umowa majątkowa małżeńska stanowi inaczej.

W praktyce oznacza to, że żona zachowuje swoją część majątku wspólnego. Do spadku po mężu wchodzi natomiast udział męża w majątku wspólnym, najczęściej połowa, oraz jego majątek osobisty. Jeżeli mąż powołał żonę do całości spadku, żona nabywa także ten udział męża w majątku wspólnym oraz składniki jego majątku osobistego.

W razie wątpliwości, co obejmuje masa spadkowa, warto ustalić składniki majątku wspólnego i osobistego. Pomocne może być omówienie, co wchodzi do masy spadkowej po mężu, zwłaszcza gdy w majątku są nieruchomości, rachunki bankowe, kredyty albo darowizny.

Czy brat męża ma prawo do spadku?

Jeżeli testament jest ważny i powołuje żonę do całego spadku, brat męża nie dziedziczy. Brat mógłby dziedziczyć z ustawy tylko wtedy, gdyby nie było skutecznego testamentu albo gdyby powołanie żony do spadku okazało się nieważne lub nieskuteczne.

Zasady dziedziczenia ustawowego w razie braku zstępnych, czyli dzieci, wnuków i dalszych potomków, określają art. 932 oraz art. 933 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 932 § 1 Kodeksu cywilnego, przy braku zstępnych spadkodawcy do spadku z ustawy powołani są jego małżonek i rodzice. Zgodnie z art. 932 § 4 Kodeksu cywilnego, jeżeli jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku, udział, który by mu przypadał, przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych. Z kolei art. 933 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że udział spadkowy małżonka dziedziczącego z rodzicami, rodzeństwem i zstępnymi rodzeństwa wynosi połowę spadku.

Te przepisy miałyby jednak znaczenie dopiero przy dziedziczeniu ustawowym. Testament, w którym mąż powołał żonę do całości spadku, wyłącza taki ustawowy porządek dziedziczenia.

Czy brat męża może żądać zachowku?

Nie. Brat spadkodawcy nie jest uprawniony do zachowku. Art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego wskazuje zamknięty krąg osób uprawnionych do zachowku: zstępnych, małżonka oraz rodziców spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Rodzeństwo nie zostało w tym przepisie wymienione.

W opisanej sytuacji, skoro mąż nie miał dzieci, brat męża nie może żądać zachowku tylko dlatego, że został pominięty w testamencie. Roszczenie o zachowek mogliby rozważać jedynie rodzice męża, jeżeli żyliby w chwili jego śmierci, byliby powołani do dziedziczenia z ustawy i nie zachodziłyby przesłanki wyłączające ich uprawnienie, na przykład skuteczne wydziedziczenie na podstawie art. 1008 Kodeksu cywilnego.

Kiedy rodzina może podważać testament?

Rodzina może próbować kwestionować testament, ale samo niezadowolenie z jego treści nie wystarcza. Podstawy nieważności testamentu określa art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego. Testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:

• w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli,
• pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści,
• pod wpływem groźby.

Znaczenie mają także wymogi formalne testamentu. Testament własnoręczny musi być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą. Wynika to z art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego. Brak daty nie zawsze powoduje nieważność, ponieważ zgodnie z art. 949 § 2 Kodeksu cywilnego testament własnoręczny bez daty nie jest nieważny, jeżeli brak daty nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, treści testamentu lub wzajemnego stosunku kilku testamentów.

Testament notarialny sporządza się na podstawie art. 950 Kodeksu cywilnego w formie aktu notarialnego. Notariusz, dokonując czynności, ma obowiązki wynikające między innymi z art. 86 oraz art. 94 § 1 ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie. Jeżeli notariusz poweźmie wątpliwość co do zdolności osoby do dokonania czynności notarialnej, powinien odmówić jej dokonania. Akt notarialny ma charakter dokumentu urzędowego, co wynika z art. 244 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.

Jak żona powinna potwierdzić nabycie spadku?

Samo sporządzenie testamentu nie wystarcza do załatwienia formalności po śmierci męża. Zgodnie z art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego sąd na wniosek osoby mającej w tym interes stwierdza nabycie spadku przez spadkobiercę. Alternatywnie, jeżeli spełnione są warunki notarialne i nie ma sporu między osobami zainteresowanymi, możliwe jest sporządzenie aktu poświadczenia dziedziczenia na podstawie art. 95a i następnych Prawa o notariacie.

Jeżeli w sprawie uczestniczy osoba mieszkająca za granicą albo nie może stawić się osobiście, znaczenie mogą mieć pełnomocnictwa i wybór trybu postępowania. Praktyczne różnice omawia materiał: stwierdzenie nabycia spadku - sąd czy notariusz.

Po uzyskaniu prawomocnego postanowienia sądu albo zarejestrowanego aktu poświadczenia dziedziczenia żona będzie mogła wykazać swoje prawa przed bankiem, spółdzielnią, sądem wieczystoksięgowym, urzędem skarbowym albo innymi instytucjami.

Podatek od spadku po mężu

Żona należy do najbliższej rodziny spadkodawcy. Zgodnie z art. 4a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych przez małżonka może korzystać ze zwolnienia od podatku, jeżeli zostanie zgłoszone właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy.

W przypadku dziedziczenia termin ten liczy się co do zasady od dnia uprawomocnienia się postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo od dnia zarejestrowania aktu poświadczenia dziedziczenia. Zgłoszenia dokonuje się najczęściej na formularzu SD-Z2. Jeżeli żona nie dochowa terminu, może utracić zwolnienie podatkowe, chyba że zastosowanie znajdzie wyjątek przewidziany w art. 4a ust. 2 ustawy o podatku od spadków i darowizn.

Najczęstsze skutki w zależności od sytuacji

FAQ

Czy brat męża może podważyć testament tylko dlatego, że został pominięty?

Nie. Pominięcie brata w testamencie nie jest podstawą nieważności testamentu. Brat musiałby wykazać konkretną podstawę, na przykład jedną z przesłanek z art. 945 § 1 Kodeksu cywilnego albo wadę formalną testamentu.

Czy żona dziedziczy także swoją część majątku wspólnego?

Nie w sensie prawnym. Żona nie dziedziczy tego, co już do niej należy. Przy wspólności ustawowej do spadku wchodzi udział męża w majątku wspólnym oraz jego majątek osobisty. Żona zachowuje swoją część majątku wspólnego niezależnie od dziedziczenia.

Czy rodzice męża mogą żądać zachowku?

Tak, ale tylko jeżeli w konkretnym stanie faktycznym byliby powołani do spadku z ustawy i nie zostali skutecznie pozbawieni tego prawa. Art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego obejmuje rodziców spadkodawcy, ale nie obejmuje jego rodzeństwa.

Czy trzeba iść do sądu, jeżeli jest testament?

Nie zawsze. Możliwe jest sądowe stwierdzenie nabycia spadku na podstawie art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego albo notarialny akt poświadczenia dziedziczenia na podstawie art. 95a i następnych Prawa o notariacie. Notariusz nie sporządzi aktu, jeżeli między zainteresowanymi istnieje spór albo nie są spełnione wymogi ustawowe.

Czy żona musi zgłosić spadek do urzędu skarbowego?

Co do zasady tak, jeżeli chce skorzystać ze zwolnienia dla najbliższej rodziny. Art. 4a ust. 1 pkt 1 ustawy o podatku od spadków i darowizn przewiduje 6-miesięczny termin na zgłoszenie nabycia spadku, najczęściej na formularzu SD-Z2.

Źródła

• Art. 941, art. 948, art. 949, art. 950, art. 991, art. 1008, art. 1025 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 31 § 1 oraz art. 50¹ ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 244 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 86, art. 94 § 1 oraz art. 95a i następne ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie.
• Art. 4a ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 28 lipca 1983 r. o podatku od spadków i darowizn.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 13 czerwca 2001 r., sygn. akt II CKN 543/00.