Wycięcie drzew spod linii energetycznych a odszkodowanie

Czy przedsiębiorstwo energetyczne może wyciąć drzewa pod linią?

Sama obecność słupa lub linii energetycznej na nieruchomości nie daje przedsiębiorstwu nieograniczonego prawa do ingerowania w grunt. Zgodnie z art. 140 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny właściciel może, z wyłączeniem innych osób, korzystać z rzeczy zgodnie ze społeczno-gospodarczym przeznaczeniem prawa i rozporządzać nią w granicach określonych przez ustawy oraz zasady współżycia społecznego. Ograniczenie tego prawa musi więc wynikać z konkretnej podstawy prawnej.

Urządzenia przesyłowe, takie jak linie energetyczne, słupy i inne elementy sieci, są urządzeniami, o których mowa w art. 49 § 1 Kodeksu cywilnego. Przedsiębiorstwo energetyczne może korzystać z cudzej nieruchomości w zakresie potrzebnym do eksploatacji tych urządzeń, ale tylko wtedy, gdy ma odpowiedni tytuł prawny, np. umowę z właścicielem, ustanowioną służebność przesyłu, zasiedzianą służebność albo decyzję administracyjną.

Przedsiębiorstwo energetyczne ma obowiązek utrzymywać zdolność urządzeń, instalacji i sieci do ciągłego i niezawodnego zaopatrzenia w energię, co wynika z art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne. Ten obowiązek nie oznacza jednak automatycznie prawa do samowolnej wycinki i zabrania drewna. Zakres prac musi mieścić się w granicach przysługującego przedsiębiorstwu prawa.

Jak ustalić, czy wycinka była legalna?

W pierwszej kolejności trzeba sprawdzić, czy przedsiębiorstwo miało tytuł prawny do wejścia na działkę i prowadzenia prac. Najczęściej w praktyce spotyka się następujące podstawy:

Jeżeli przedsiębiorstwo powołuje się na decyzję administracyjną, należy zażądać jej kopii. Art. 124b ust. 1 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami pozwala staroście, wykonującemu zadanie z zakresu administracji rządowej, zobowiązać właściciela do udostępnienia nieruchomości m.in. w celu wykonania czynności związanych z konserwacją, remontem lub usuwaniem awarii urządzeń przesyłowych. Zgodnie z art. 124b ust. 4 tej ustawy za szkody powstałe wskutek tych czynności przysługuje odszkodowanie, a gdy strony nie uzgodnią go w terminie 30 dni, ustala je starosta w decyzji.

Jeżeli chodzi o urządzenia przesyłowe na działce, kluczowe jest nie tylko to, czy urządzenia istnieją od wielu lat, lecz także czy przedsiębiorstwo może wykazać konkretny zakres prawa do wejścia, przejazdu, usuwania roślinności i prowadzenia napraw.

Drzewa w lesie a zgoda na wycinkę

Jeżeli działka ma charakter leśny, trzeba odróżnić dwie kwestie: administracyjne zasady gospodarki leśnej i cywilnoprawne prawo właściciela do drzewa oraz drewna. Art. 83f ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody stanowi, że przepisów dotyczących zezwoleń na usunięcie drzew lub krzewów nie stosuje się do drzew lub krzewów w lasach. Nie oznacza to jednak, że przedsiębiorstwo przesyłowe może bez zgody właściciela zabrać drewno.

Drzewa rosnące na gruncie są co do zasady częściami składowymi nieruchomości w rozumieniu art. 48 Kodeksu cywilnego. Po odłączeniu od gruntu stają się pożytkami naturalnymi rzeczy, o których mowa w art. 53 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli przedsiębiorstwo zabrało wycięte drewno bez podstawy prawnej, właściciel może żądać rozliczenia jego wartości, a w odpowiednich przypadkach także naprawienia pozostałej szkody.

Jakie roszczenia może mieć właściciel działki?

Jeżeli wycinka była bezprawna, przekroczyła zakres służebności albo została wykonana w sposób powodujący nieuzasadnioną szkodę, właściciel może rozważyć kilka roszczeń. Ich dobór zależy od dokumentów, przebiegu prac i tego, czy przedsiębiorstwo miało tytuł prawny do korzystania z nieruchomości.

• Odszkodowanie za szkodę – podstawą może być art. 415 Kodeksu cywilnego, jeżeli przedsiębiorstwu można przypisać zawinione działanie, oraz art. 361 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego, które określają normalny związek przyczynowy oraz zakres naprawienia szkody.
• Naprawienie szkody przez zapłatę albo przywrócenie stanu poprzedniego – art. 363 § 1 Kodeksu cywilnego pozwala poszkodowanemu wybrać sposób naprawienia szkody, chyba że przywrócenie stanu poprzedniego jest niemożliwe albo nadmiernie kosztowne.
• Zwrot wartości drewna – jeżeli przedsiębiorstwo zabrało drewno bez podstawy prawnej, możliwe jest dochodzenie jego wartości m.in. na podstawie art. 405 Kodeksu cywilnego o bezpodstawnym wzbogaceniu, a w zależności od sprawy także w ramach odszkodowania.
• Roszczenie negatoryjne – art. 222 § 2 Kodeksu cywilnego pozwala właścicielowi żądać zaniechania naruszeń i przywrócenia stanu zgodnego z prawem, jeżeli przedsiębiorstwo narusza własność inaczej niż przez pozbawienie właściciela faktycznego władztwa nad rzeczą.
• Wynagrodzenie za ustanowienie służebności przesyłu – jeżeli służebność nie została ustanowiona ani zasiedziana, właściciel może żądać jej ustanowienia za odpowiednim wynagrodzeniem na podstawie art. 305² § 2 Kodeksu cywilnego.

W praktyce roszczenie o zapłatę za wycięte i zabrane drewno należy oddzielić od wynagrodzenia za korzystanie z gruntu pod linią. To drugie jest związane z trwałym obciążeniem nieruchomości, natomiast pierwsze dotyczy konkretnej szkody lub wartości zabranego mienia.

Służebność przesyłu i zakres uprawnień przedsiębiorstwa

Zgodnie z art. 305¹ Kodeksu cywilnego nieruchomość można obciążyć na rzecz przedsiębiorcy, który zamierza wybudować urządzenia, o których mowa w art. 49 § 1 Kodeksu cywilnego, albo którego własność takie urządzenia stanowią, prawem polegającym na tym, że przedsiębiorca może korzystać w oznaczonym zakresie z nieruchomości obciążonej zgodnie z przeznaczeniem tych urządzeń. Jest to służebność przesyłu.

Zakres służebności powinien być konkretny. W umowie, orzeczeniu sądu albo decyzji powinno być możliwe ustalenie, czy przedsiębiorstwo może tylko utrzymywać istniejące urządzenia, czy także wjeżdżać ciężkim sprzętem, usuwać roślinność, prowadzić okresowe przeglądy, modernizować linię lub poszerzać pas technologiczny. Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 19 maja 2004 r., sygn. akt III CK 496/02, oraz w postanowieniu z dnia 18 października 2007 r., sygn. akt III CSK 90/07, podkreślał znaczenie określenia zakresu korzystania z nieruchomości.

Art. 305² § 1 Kodeksu cywilnego pozwala przedsiębiorcy żądać ustanowienia służebności przesyłu za odpowiednim wynagrodzeniem, jeżeli właściciel odmawia zawarcia umowy, a służebność jest konieczna do właściwego korzystania z urządzeń. Z kolei art. 305² § 2 Kodeksu cywilnego przyznaje właścicielowi roszczenie o odpowiednie wynagrodzenie w zamian za ustanowienie służebności, jeżeli przedsiębiorca odmawia zawarcia umowy.

Czy przedsiębiorstwo mogło zasiedzieć służebność?

W sporach dotyczących starych linii energetycznych przedsiębiorstwa często powołują się na zasiedzenie służebności. Podstawą prawną są art. 292 Kodeksu cywilnego, który dopuszcza zasiedzenie służebności gruntowej przy korzystaniu z trwałego i widocznego urządzenia, oraz art. 172 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego, który przewiduje terminy zasiedzenia: 20 lat w dobrej wierze i 30 lat w złej wierze.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego przyjmuje się, że przed wprowadzeniem służebności przesyłu do Kodeksu cywilnego możliwe było zasiedzenie służebności gruntowej o treści odpowiadającej służebności przesyłu, a po 3 sierpnia 2008 r. możliwe jest zasiedzenie służebności przesyłu. Dla właściciela oznacza to konieczność sprawdzenia daty budowy linii, przebiegu posiadania, następstwa prawnego przedsiębiorstw oraz tego, czy korzystanie z gruntu rzeczywiście odpowiadało zakresowi, na który przedsiębiorstwo się powołuje.

Nawet jeżeli służebność została zasiedziana, nie oznacza to automatycznie prawa do dowolnego niszczenia drzew, zabierania drewna albo prowadzenia prac poza niezbędnym pasem eksploatacyjnym. W każdym przypadku trzeba porównać konkretne czynności z zakresem prawa przedsiębiorstwa.

Jak ustala się wysokość odszkodowania?

Odszkodowanie za wycinkę drzew nie ma jednej ustawowej stawki. Zgodnie z art. 361 § 2 Kodeksu cywilnego naprawienie szkody obejmuje straty, które poszkodowany poniósł, oraz korzyści, które mógłby osiągnąć, gdyby szkody mu nie wyrządzono. W sprawach dotyczących wycinki pod liniami energetycznymi znaczenie mogą mieć przede wszystkim:

• liczba, gatunek, wiek i stan wyciętych drzew,
• wartość drewna według rodzaju i ilości surowca,
• koszt uporządkowania terenu po wycince,
• uszkodzenia gruntu, drogi leśnej, ogrodzenia albo innych elementów nieruchomości,
• utrata możliwości korzystania z części działki, jeżeli prace doprowadziły do szerszego ograniczenia niż dotychczas,
• treść ewentualnej służebności albo decyzji administracyjnej.

Przy wynagrodzeniu za służebność przesyłu bierze się pod uwagę inne kryteria niż przy samej wartości drewna. Sąd Najwyższy w postanowieniu z dnia 8 lutego 2013 r., sygn. akt IV CSK 317/12, oraz w postanowieniu z dnia 27 lutego 2013 r., sygn. akt IV CSK 440/12, wskazywał m.in. na położenie, przeznaczenie i charakter nieruchomości, zakres ingerencji w prawo własności, sposób korzystania z pasa służebności oraz spadek wartości nieruchomości. Z kolei w postanowieniu z dnia 9 lipca 2015 r., sygn. akt I CSK 629/14, podkreślono, że wynagrodzenie powinno być ustalane indywidualnie, z uwzględnieniem okoliczności konkretnej sprawy.

Co zrobić krok po kroku?

Przed skierowaniem sprawy do sądu warto zebrać dokumenty i skierować do przedsiębiorstwa pisemne wezwanie. Pismo powinno być konkretne i zawierać żądanie przedstawienia podstawy prawnej wejścia na działkę oraz rozliczenia wycinki.

1. Ustal tytuł własności – przygotuj odpis księgi wieczystej, postanowienie o zasiedzeniu lub inny dokument potwierdzający własność. Jeżeli własność została nabyta przez zasiedzenie, znaczenie ma data nabycia wskazana w orzeczeniu, a nie tylko data wydania postanowienia.
2. Udokumentuj wycinkę – zrób zdjęcia, oznacz miejsce na mapie, spisz liczbę pni, gatunki i przybliżone średnice drzew, zbierz dane świadków.
3. Zażądaj dokumentów od przedsiębiorstwa – poproś o wskazanie podstawy prawnej prac: umowy, służebności, decyzji administracyjnej albo innego dokumentu.
4. Wezwij do zapłaty – określ żądanie: odszkodowanie, zwrot wartości drewna, uporządkowanie terenu albo rozpoczęcie rozmów o służebności przesyłu.
5. Rozważ opinię rzeczoznawcy – przy większej liczbie drzew lub sporze o wartość drewna przydatna będzie wycena specjalisty.
6. W razie odmowy złóż pozew albo wniosek – w zależności od żądania może to być pozew o zapłatę, powództwo negatoryjne albo wniosek o ustanowienie służebności przesyłu.

Jeżeli problem dotyczy przebiegu urządzeń przy granicy nieruchomości, pomocny może być także materiał o sytuacji, gdy słup energetyczny na granicy utrudnia korzystanie z działki. Przy nowych inwestycjach, np. kablach telekomunikacyjnych, podobne zasady negocjowania zgody i wynagrodzenia opisuje temat: zgoda na światłowód.

Przedawnienie roszczeń

Terminy przedawnienia zależą od rodzaju roszczenia. Dla roszczeń odszkodowawczych z czynu niedozwolonego zastosowanie ma art. 442¹ § 1 Kodeksu cywilnego: roszczenie przedawnia się z upływem 3 lat od dnia, w którym poszkodowany dowiedział się albo przy zachowaniu należytej staranności mógł się dowiedzieć o szkodzie i osobie obowiązanej do jej naprawienia, nie później jednak niż z upływem 10 lat od dnia zdarzenia wywołującego szkodę.

Dla innych roszczeń majątkowych zastosowanie może mieć art. 118 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym termin przedawnienia wynosi co do zasady 6 lat, a dla roszczeń o świadczenia okresowe oraz roszczeń związanych z prowadzeniem działalności gospodarczej 3 lata. Koniec terminu przedawnienia przypada na ostatni dzień roku kalendarzowego, chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż 2 lata. W praktyce nie warto zwlekać, bo z czasem trudniej udowodnić liczbę drzew, wartość drewna i przebieg prac.

FAQ

Źródła

• Art. 48, art. 49 § 1, art. 53 § 1, art. 118, art. 140, art. 172, art. 222 § 2, art. 292, art. 305¹, art. 305², art. 361, art. 363, art. 405, art. 415 i art. 442¹ ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny.
• Art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 10 kwietnia 1997 r. Prawo energetyczne.
• Art. 124b ust. 1 i ust. 4 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami.
• Art. 83f ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 16 kwietnia 2004 r. o ochronie przyrody.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 19 maja 2004 r., sygn. akt III CK 496/02.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 18 października 2007 r., sygn. akt III CSK 90/07.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 stycznia 2005 r., sygn. akt III CK 129/04.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 8 lutego 2013 r., sygn. akt IV CSK 317/12.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 27 lutego 2013 r., sygn. akt IV CSK 440/12.
• Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 9 lipca 2015 r., sygn. akt I CSK 629/14.