Ustalenie pracy w szczególnych warunkach a brak wpisu w świadectwie

Brak wpisu w świadectwie pracy o wykonywaniu pracy w szczególnych warunkach

Jeżeli świadectwo pracy albo inne dokumenty pracownicze nie odzwierciedlają rzeczywistego rodzaju wykonywanej pracy, nie oznacza to automatycznie utraty prawa do wykazania pracy w szczególnych warunkach. W praktyce problem najczęściej pojawia się przy ubieganiu się o emeryturę na podstawie przepisów przejściowych, gdy ZUS wymaga wykazania odpowiedniego okresu takiej pracy.

W opisanej sytuacji istotne jest rozróżnienie dwóch dróg działania:

• odwołania od decyzji ZUS, jeżeli organ rentowy odmówi uwzględnienia okresu pracy szczególnej,
• powództwa o ustalenie przeciwko byłemu pracodawcy lub jego następcy prawnemu, jeżeli istnieje interes prawny w sądowym ustaleniu charakteru pracy.

Jeżeli problem dotyczy samego dokumentu zakładowego, warto też przeanalizować wydawanie świadectwa pracy szczególnej, bo w części spraw możliwe jest jeszcze wystąpienie do pracodawcy o uzupełnienie dokumentacji.

Jakie przepisy mają dziś znaczenie?

W sprawach dotyczących pracy w szczególnych warunkach najczęściej stosuje się przede wszystkim:

• art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – dla osób ubiegających się o emeryturę na zasadach przejściowych,
• art. 32 tej samej ustawy – dotyczący obniżonego wieku emerytalnego dla niektórych pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze,
• § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze – zgodnie z którym okresami pracy uzasadniającymi uprawnienia są okresy, w których praca była wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującym na danym stanowisku,
• odpowiednie pozycje z wykazu A albo B stanowiącego załącznik do tego rozporządzenia.

Dla kierowców znaczenie może mieć kwalifikacja konkretnego stanowiska do odpowiedniej pozycji wykazu. Nie wystarcza sama nazwa stanowiska w angażu lub świadectwie pracy – liczy się rzeczywiście wykonywana praca. To zawsze zależy od stanu faktycznego i zebranego materiału dowodowego.

Jak udowodnić pracę w szczególnych warunkach?

Najważniejsze jest wykazanie łącznie kilku elementów:

• jakie czynności były rzeczywiście wykonywane,
• na jakim stanowisku i w jakim okresie,
• czy praca była wykonywana stale, a nie incydentalnie,
• czy była wykonywana w pełnym wymiarze czasu pracy,
• czy odpowiadała pozycji z wykazu prac w szczególnych warunkach.

Dowodami mogą być w szczególności:

• akta osobowe, angaże, zakresy czynności, legitymacje służbowe, książki pojazdu, ewidencje czasu pracy, dokumentacja płacowa, listy obecności, karty drogowe,
• zaświadczenia zakładowe i świadectwa wykonywania pracy w szczególnych warunkach,
• zeznania współpracowników, przełożonych i innych osób znających realny przebieg zatrudnienia,
• akta innych spraw pracowniczych lub emerytalnych, jeżeli dotyczą tych samych stanowisk i tego samego zakładu.

W sporach o staż i kwalifikację okresów zatrudnienia przydatne bywają też materiały dotyczące dowodzenia stażu pracy, bo sądy podobnie oceniają znaczenie dokumentów i zeznań świadków.

Odwołanie od decyzji ZUS – najczęstsza droga w praktyce

Jeżeli celem jest uzyskanie emerytury, zwykle najpierw składa się wniosek do ZUS, a po wydaniu decyzji odmownej wnosi się odwołanie do sądu. Taką drogę przewiduje art. 83 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w zw. z art. 477⁹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Odwołanie wnosi się na piśmie do organu, który wydał decyzję, w terminie miesiąca od dnia doręczenia decyzji.

Sprawę rozpoznaje sąd pracy i ubezpieczeń społecznych. W takim postępowaniu bardzo ważny jest art. 473 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego, zgodnie z którym w sprawach z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych nie stosuje się przepisów ograniczających dopuszczalność dowodu z zeznań świadków i z przesłuchania stron. Dzięki temu przed sądem można wykazywać charakter pracy szerzej niż przed samym ZUS.

To oznacza, że nawet jeżeli ZUS nie uzna okresu pracy z powodu braku prawidłowego świadectwa, sąd może oprzeć rozstrzygnięcie także na:

• zeznaniach świadków,
• przesłuchaniu ubezpieczonego,
• dokumentach pośrednich, które pokazują rzeczywisty zakres obowiązków.

Jeżeli spór obejmuje nie tylko pracę szczególną, ale też inne okresy składkowe lub nieskładkowe, pomocne może być także porównanie z problemem spór z ZUS o staż, bo mechanizm odwołania i oceny dowodów jest zbliżony.

Kiedy sąd może uznać pracę za wykonywaną w szczególnych warunkach?

Sąd nie opiera się wyłącznie na nazwie stanowiska. W praktyce bada, co pracownik robił faktycznie. Jeżeli więc w świadectwie pracy wpisano kilka stanowisk ogólnie, a rzeczywista praca polegała głównie na prowadzeniu pojazdów objętych odpowiednią pozycją wykazu, to sam wadliwy opis w świadectwie nie musi przekreślać sprawy.

Trzeba jednak liczyć się z tym, że nie każda praca kierowcy automatycznie spełni warunki z rozporządzenia z 7 lutego 1983 r. Znaczenie ma:

• rodzaj pojazdów,
• faktyczny charakter obowiązków,
• udział innych czynności, np. napraw, magazynowania lub załadunku,
• to, czy czynności szczególne były dominujące i wykonywane stale.

Jeżeli część etatu obejmowała inne zadania, sąd będzie badał, czy praca szczególna była wykonywana w pełnym wymiarze czasu pracy. Właśnie na tym etapie wiele spraw zależy od szczegółów stanu faktycznego.

Pozew o ustalenie wykonywania pracy w warunkach szczególnych

Drugą możliwością jest pozew o ustalenie na podstawie art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego. Przepis ten stanowi, że powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa, jeżeli ma w tym interes prawny.

W sprawach o pracę w szczególnych warunkach taki pozew bywa dopuszczalny, ale nie w każdej sytuacji. Kluczowe jest właśnie wykazanie interesu prawnego. Co do zasady:

• jeżeli już doszło do sporu z ZUS o emeryturę, właściwszą drogą jest odwołanie od decyzji ZUS,
• jeżeli do sporu z ZUS jeszcze nie doszło, ale istnieje realna potrzeba zabezpieczenia sytuacji prawnej, np. z powodu zanikania dowodów lub braku możliwości późniejszego odtworzenia zatrudnienia, powództwo o ustalenie może być zasadne.

Pozew kieruje się przeciwko byłemu pracodawcy albo jego następcy prawnemu, a nie przeciwko ZUS. Jeżeli pracodawca został zlikwidowany, konieczne jest ustalenie, kto przejął jego prawa i obowiązki albo gdzie znajduje się dokumentacja.

Czy można po prostu żądać sprostowania świadectwa pracy?

Trzeba odróżnić zwykłe sprostowanie świadectwa pracy od ustalenia wykonywania pracy w szczególnych warunkach. Roszczenie o sprostowanie świadectwa pracy podlega krótkim terminom z art. 97 § 2¹ Kodeksu pracy i art. 97 § 2³ Kodeksu pracy. Obecnie pracownik ma 14 dni od otrzymania świadectwa pracy na wystąpienie do pracodawcy z wnioskiem o sprostowanie, a w razie odmowy – 14 dni od zawiadomienia o odmowie na wystąpienie do sądu pracy.

W starych sprawach te terminy zwykle już dawno minęły. Nie oznacza to jednak, że nie da się nic zrobić. Właśnie dlatego w praktyce większe znaczenie mają:

• odwołanie od decyzji ZUS,
• powództwo o ustalenie z art. 189 K.p.c.,
• gromadzenie innych dowodów potwierdzających rodzaj pracy.

Jak przygotować się do sprawy?

Przed złożeniem wniosku do ZUS albo pozwu warto zebrać maksymalnie dużo materiału. W praktyce pomocna jest taka lista:

Jaką drogę wybrać?

Najczęściej można przyjąć następującą zasadę praktyczną:

• jeżeli spełnia Pan już warunki do ubiegania się o świadczenie i potrzebne jest uznanie pracy szczególnej przez organ rentowy – zwykle najpierw składa się wniosek do ZUS, a potem ewentualnie odwołanie do sądu,
• jeżeli do emerytury jest jeszcze czas, ale istnieje realna obawa utraty dowodów, można rozważyć pozew o ustalenie z art. 189 K.p.c.,
• jeżeli istnieje jeszcze pracodawca lub następca prawny, warto równolegle próbować uzyskać dokumenty zakładowe albo poprawne zaświadczenie.

Nie ma jednego rozwiązania dla wszystkich. O wyborze drogi decydują przede wszystkim: wiek ubezpieczonego, komplet dokumentów, istnienie pracodawcy oraz to, czy ZUS wydał już decyzję.

FAQ

Czy sam brak wpisu w świadectwie pracy przekreśla uznanie pracy szczególnej?

Nie. Przed sądem można wykazywać charakter pracy także innymi dowodami, zwłaszcza na podstawie art. 473 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Ile mam czasu na odwołanie od decyzji ZUS?

Miesiąc od dnia doręczenia decyzji – zgodnie z art. 477⁹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego.

Czy pozew o ustalenie składa się przeciwko ZUS?

Co do zasady nie. Taki pozew kieruje się przeciwko byłemu pracodawcy albo jego następcy prawnemu, bo to oni są związani z ustaleniem treści stosunku pracy i rodzaju wykonywanych obowiązków.

Czy wystarczy, że czasami wykonywałem pracę szczególną?

Nie. Dla uznania okresu pracy szczególnej zwykle trzeba wykazać, że była wykonywana stale i w pełnym wymiarze czasu pracy, zgodnie z § 2 ust. 1 rozporządzenia z 7 lutego 1983 r.

Czy po wielu latach można jeszcze sprostować świadectwo pracy?

Roszczenie o sprostowanie świadectwa pracy ma krótkie terminy z art. 97 Kodeksu pracy. Po ich upływie w praktyce częściej korzysta się z odwołania od decyzji ZUS albo z pozwu o ustalenie.

Źródła

• art. 32 i art. 184 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych
• § 2 ust. 1 oraz odpowiednie wykazy z rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie wieku emerytalnego pracowników zatrudnionych w szczególnych warunkach lub w szczególnym charakterze
• art. 83 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych
• art. 189, art. 473 § 1 oraz art. 477⁹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego
• art. 97 § 2¹ i art. 97 § 2³ Kodeksu pracy
• wyrok Sądu Najwyższego z 2 lutego 1996 r., II URN 3/95