Niepełnosprawny nauczyciel a ograniczenie etatu

Jakie uprawnienia ma nauczyciel ze znacznym stopniem niepełnosprawności?

Podstawowym aktem prawnym regulującym uprawnienia pracowników niepełnosprawnych jest ustawa z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych. Przepisy tej ustawy stosuje się także do nauczyciela, o ile Karta Nauczyciela nie reguluje danej kwestii odmiennie. Wynika to z art. 91c ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela, zgodnie z którym w zakresie spraw wynikających ze stosunku pracy, nieuregulowanych przepisami Karty Nauczyciela, stosuje się przepisy Kodeksu pracy.

Najważniejsze uprawnienia nauczyciela zaliczonego do znacznego stopnia niepełnosprawności są następujące:

Skrócona norma czasu pracy nie obniża wynagrodzenia wypłacanego w stałej miesięcznej wysokości. Wynika to z art. 18 ust. 1 ustawy o rehabilitacji. Jeżeli więc nauczyciel pozostaje zatrudniony w pełnym wymiarze, samo zastosowanie normy 7 godzin na dobę i 35 godzin tygodniowo nie może być podstawą do zmniejszenia pensji.

Wyjątek przewiduje art. 16 ust. 1 pkt 2 ustawy o rehabilitacji. Na wniosek pracownika lekarz przeprowadzający badania profilaktyczne pracowników, a w razie jego braku lekarz sprawujący opiekę nad pracownikiem, może wyrazić zgodę na niestosowanie ograniczeń z art. 15 ustawy o rehabilitacji. Koszty takich badań ponosi pracodawca, zgodnie z art. 16 ust. 2 tej ustawy.

Czy skrócona norma czasu pracy obniża pensum nauczyciela?

Czas pracy nauczyciela zatrudnionego w pełnym wymiarze zajęć nie może przekraczać 40 godzin tygodniowo, co wynika z art. 42 ust. 1 Karty Nauczyciela. W ramach tego czasu nauczyciel realizuje m.in. tygodniowy obowiązkowy wymiar godzin zajęć, czyli pensum określone w art. 42 ust. 3 Karty Nauczyciela albo ustalone na podstawie przepisów szczególnych.

U nauczyciela ze znacznym stopniem niepełnosprawności trzeba pogodzić dwie regulacje: art. 42 ust. 1 Karty Nauczyciela oraz art. 15 ust. 2 ustawy o rehabilitacji. Oznacza to, że całkowity czas pracy takiego nauczyciela powinien mieścić się w normie 7 godzin na dobę i 35 godzin tygodniowo. Przepisy nie wprowadzają jednak prostego automatycznego przelicznika, który zawsze obniża pensum proporcjonalnie do 35 godzin tygodniowo.

Obniżenie tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć może nastąpić na podstawie art. 42a ust. 1 Karty Nauczyciela. Przepis ten pozwala organowi prowadzącemu szkołę określić przypadki, w jakich nauczycielowi zatrudnionemu w pełnym wymiarze zajęć można obniżyć tygodniowy obowiązkowy wymiar godzin zajęć, oraz warunki i tryb tego obniżenia. Zgodnie z art. 42a ust. 2 Karty Nauczyciela obniżenie tygodniowego obowiązkowego wymiaru godzin zajęć nie może powodować zmniejszenia wynagrodzenia ani ograniczenia innych uprawnień nauczyciela.

W praktyce warto sprawdzić uchwałę organu prowadzącego szkołę albo regulację obowiązującą w danej jednostce. Jeżeli dyrektor planuje godziny ponad normę 7/35 albo traktuje skróconą normę jako powód do obniżenia wynagrodzenia, nauczyciel powinien złożyć pisemny wniosek o prawidłowe ustalenie organizacji pracy i powołać się na art. 15 ust. 2 oraz art. 18 ust. 1 ustawy o rehabilitacji.

Czy nauczycielowi niepełnosprawnemu przysługuje dodatkowy urlop wypoczynkowy?

Osobie zaliczonej do znacznego albo umiarkowanego stopnia niepełnosprawności przysługuje co do zasady dodatkowy urlop wypoczynkowy w wymiarze 10 dni roboczych w roku kalendarzowym. Wynika to z art. 19 ust. 1 ustawy o rehabilitacji.

Nie każda osoba z orzeczeniem skorzysta jednak z tego urlopu. Zgodnie z art. 19 ust. 2 ustawy o rehabilitacji dodatkowy urlop nie przysługuje osobie uprawnionej do urlopu wypoczynkowego w wymiarze przekraczającym 26 dni roboczych albo do urlopu dodatkowego na podstawie odrębnych przepisów.

W przypadku nauczycieli trzeba uwzględnić art. 64 Karty Nauczyciela. Nauczyciel zatrudniony w szkole, w której organizacji przewidziano ferie szkolne, ma prawo do urlopu wypoczynkowego w wymiarze odpowiadającym okresowi ferii i w czasie ich trwania, co wynika z art. 64 ust. 1 Karty Nauczyciela. Nauczyciel zatrudniony w szkole, w której nie przewidziano ferii szkolnych, ma prawo do urlopu wypoczynkowego w wymiarze 35 dni roboczych, zgodnie z art. 64 ust. 3 Karty Nauczyciela. Z tego powodu w typowej sytuacji nauczyciel nie nabywa dodatkowych 10 dni urlopu z art. 19 ust. 1 ustawy o rehabilitacji.

Inaczej należy oceniać zwolnienie od pracy na turnus rehabilitacyjny. Uprawnienie to wynika z art. 20 ust. 1 pkt 1 ustawy o rehabilitacji i nie jest tym samym co dodatkowy urlop wypoczynkowy. Jeżeli nauczyciel spełnia warunki z tego przepisu, może żądać zwolnienia na turnus rehabilitacyjny w wymiarze do 21 dni roboczych, nie częściej niż raz w roku.

Czy orzeczenie o niepełnosprawności chroni przed ograniczeniem etatu?

Samo orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności nie daje nauczycielowi generalnej ochrony przed ograniczeniem zatrudnienia ani przed rozwiązaniem stosunku pracy z przyczyn organizacyjnych. Jeżeli w szkole dochodzi do rzeczywistych zmian organizacyjnych, zmniejszenia liczby oddziałów albo zmian planu nauczania, dyrektor może stosować przepisy Karty Nauczyciela dotyczące ograniczenia zatrudnienia lub rozwiązania stosunku pracy.

Podstawowe znaczenie ma art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela. Przepis ten pozwala rozwiązać stosunek pracy z nauczycielem w razie częściowej likwidacji szkoły, zmian organizacyjnych powodujących zmniejszenie liczby oddziałów w szkole albo zmian planu nauczania uniemożliwiających dalsze zatrudnianie nauczyciela w pełnym wymiarze zajęć.

W przypadku nauczyciela zatrudnionego na podstawie mianowania dyrektor powinien rozważyć także art. 22 ust. 2 Karty Nauczyciela. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli z przyczyn wskazanych w art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela nie ma możliwości zatrudnienia nauczyciela mianowanego w pełnym wymiarze zajęć oraz nie istnieją warunki do uzupełnienia tygodniowego obowiązkowego wymiaru zajęć w innej szkole, można ograniczyć zatrudnienie nauczyciela mianowanego, zasadniczo do wymiaru nie niższego niż 1/2 obowiązkowego wymiaru zajęć, z proporcjonalnym zmniejszeniem wynagrodzenia.

W praktyce sprawy dotyczące ograniczenia etatu wymagają sprawdzenia arkusza organizacyjnego, kwalifikacji nauczycieli, liczby godzin w danym przedmiocie lub specjalności oraz tego, czy dyrektor prawidłowo zastosował kryteria doboru.

Jak wygląda procedura ograniczenia albo rozwiązania stosunku pracy?

Jeżeli dyrektor stosuje art. 20 ust. 1 pkt 2 Karty Nauczyciela, rozwiązanie stosunku pracy następuje co do zasady z końcem roku szkolnego po uprzednim trzymiesięcznym wypowiedzeniu. Wynika to z art. 20 ust. 3 Karty Nauczyciela. W praktyce oznacza to, że wypowiedzenie powinno zostać doręczone najpóźniej do końca maja, aby stosunek pracy rozwiązał się z końcem roku szkolnego.

Art. 20 ust. 5 Karty Nauczyciela pozwala skrócić okres wypowiedzenia do 1 miesiąca, ale w takim przypadku nauczyciel zachowuje prawo do odszkodowania za pozostałą część okresu wypowiedzenia.

Nauczyciel zatrudniony na podstawie mianowania, z którym rozwiązano stosunek pracy z przyczyn określonych w art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela, ma prawo do odprawy w wysokości sześciomiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego. Wynika to z art. 20 ust. 2 Karty Nauczyciela. Jeżeli nauczyciel jest zatrudniony na podstawie umowy o pracę, zastosowanie mogą mieć inne zasady odprawy, zależnie od podstawy prawnej i stanu faktycznego.

Nauczyciel może również wystąpić z wnioskiem o przeniesienie w stan nieczynny. Zgodnie z art. 20 ust. 5c Karty Nauczyciela wniosek taki składa się w terminie 30 dni od dnia doręczenia wypowiedzenia. Stan nieczynny trwa 6 miesięcy, a po jego upływie stosunek pracy wygasa, chyba że wcześniej powstaną warunki do podjęcia pracy na zasadach określonych w Karcie Nauczyciela.

Kiedy niepełnosprawny nauczyciel może skutecznie kwestionować decyzję dyrektora?

Niepełnosprawność nie blokuje automatycznie zmian organizacyjnych, ale dyrektor nie może traktować orzeczenia jako powodu do gorszego traktowania pracownika. Zakaz dyskryminacji w zatrudnieniu wynika z art. 183a § 1 Kodeksu pracy, a roszczenie o odszkodowanie za naruszenie zasady równego traktowania z art. 183d Kodeksu pracy. Przepisy Kodeksu pracy stosuje się do nauczycieli w zakresie nieuregulowanym Kartą Nauczyciela na podstawie art. 91c ust. 1 Karty Nauczyciela.

Znaczenie ma także art. 23a ust. 1 ustawy o rehabilitacji, który nakłada na pracodawcę obowiązek zapewnienia niezbędnych racjonalnych usprawnień dla osoby niepełnosprawnej pozostającej z nim w stosunku pracy, o ile przeprowadzenie takich usprawnień nie nakłada na pracodawcę nieproporcjonalnie wysokich obciążeń. Racjonalne usprawnienia nie oznaczają jednak obowiązku tworzenia fikcyjnych godzin albo utrzymywania pełnego etatu, gdy obiektywnie nie ma pracy w danej specjalności.

Nauczyciel może podważać ograniczenie lub wypowiedzenie zwłaszcza wtedy, gdy:

• zmniejszenie liczby oddziałów albo godzin jest pozorne lub nie wynika z arkusza organizacyjnego,
• dyrektor pominął możliwość uzupełnienia etatu w innej szkole, o której mowa w art. 22 ust. 1 i 2 Karty Nauczyciela,
• kryteria doboru do ograniczenia były niejasne, niesprawiedliwe albo faktycznie związane z niepełnosprawnością,
• zatrudniono inną osobę do tych samych zajęć mimo ograniczenia etatu nauczycielowi z odpowiednimi kwalifikacjami,
• nie dochowano formy pisemnej, terminu albo pouczenia o prawie odwołania.

Odwołanie od wypowiedzenia umowy o pracę wnosi się do sądu pracy w terminie 21 dni od dnia doręczenia pisma wypowiadającego, zgodnie z art. 264 § 1 Kodeksu pracy. Przy nauczycielach zatrudnionych na podstawie mianowania termin i tryb również należy oceniać przez pryzmat przepisów Karty Nauczyciela oraz odpowiednio stosowanych przepisów prawa pracy, dlatego nie warto zwlekać z analizą dokumentów.

Jeżeli nauczyciel jest blisko emerytury, trzeba dodatkowo sprawdzić, czy w jego sytuacji działa przedemerytalna ochrona. Ochrona ta nie wynika z orzeczenia o niepełnosprawności, lecz z odrębnych przepisów, w szczególności z art. 39 Kodeksu pracy, z uwzględnieniem szczególnych regulacji Karty Nauczyciela.

Co powinien zrobić nauczyciel po otrzymaniu pisma od dyrektora?

Po otrzymaniu propozycji ograniczenia zatrudnienia albo wypowiedzenia należy działać szybko i pisemnie. W pierwszej kolejności warto poprosić o wskazanie konkretnych przyczyn organizacyjnych oraz kryteriów wyboru nauczyciela do ograniczenia etatu. Jeżeli nauczyciel ma orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności, powinien upewnić się, że znajduje się ono w aktach osobowych i że szkoła uwzględnia normę czasu pracy z art. 15 ust. 2 ustawy o rehabilitacji.

Warto zgromadzić następujące dokumenty:

• orzeczenie o stopniu niepełnosprawności oraz potwierdzenie jego przedstawienia pracodawcy,
• pismo dyrektora o ograniczeniu zatrudnienia albo wypowiedzeniu,
• arkusz organizacyjny szkoły, jeżeli nauczyciel ma do niego dostęp albo może wnioskować o wyjaśnienia,
• informację o kwalifikacjach, stopniu awansu, stażu pracy, ocenach pracy i przydziale godzin innych nauczycieli,
• korespondencję dotyczącą możliwości uzupełnienia etatu w innej szkole.

Jeżeli problem dotyczy powrotu do pracy po chorobie, świadczeniu rehabilitacyjnym albo korzystania z innych uprawnień zdrowotnych, warto osobno przeanalizować urlop dla poratowania zdrowia i związane z nim warunki. Zobacz także omówienie sytuacji nauczyciela ">po świadczeniu rehabilitacyjnym.

FAQ

Podsumowanie

Nauczyciel ze znacznym stopniem niepełnosprawności ma istotne uprawnienia pracownicze: krótszą normę czasu pracy, zakaz pracy nocnej i nadliczbowej, dodatkową przerwę oraz zwolnienia na rehabilitację i badania. Te uprawnienia wynikają przede wszystkim z art. 15, art. 17, art. 19 i art. 20 ustawy o rehabilitacji.

Niepełnosprawność nie jest jednak samodzielną tarczą przed ograniczeniem zatrudnienia, jeżeli szkoła rzeczywiście traci godziny albo oddziały. Dyrektor musi jednak działać zgodnie z art. 20 i art. 22 Karty Nauczyciela, stosować obiektywne kryteria i nie może wybierać nauczyciela do ograniczenia etatu z powodu jego niepełnosprawności.

Źródła

• art. 15, art. 16, art. 17, art. 18, art. 19, art. 20 i art. 23a ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych,
• art. 20, art. 22, art. 42, art. 42a, art. 64 i art. 91c ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela,
• art. 39, art. 183a, art. 183d i art. 264 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy.