Szpital wypisuje pacjenta wymagającego całodobowej opieki – co zrobić?

Czy szpital może wypisać pacjenta, którego rodzina nie może zabrać do domu?

Decyzja o wypisie ze szpitala powinna wynikać przede wszystkim z oceny medycznej. Zgodnie z art. 29 ustawy o działalności leczniczej wypisanie pacjenta ze szpitala następuje w szczególności wtedy, gdy jego stan zdrowia nie wymaga dalszego udzielania świadczeń zdrowotnych w tym zakładzie. Szpital nie jest domem pomocy społecznej ani placówką opiekuńczą, dlatego sam fakt, że rodzina nie ma możliwości zapewnienia opieki w domu, nie zawsze wystarczy do dalszego przetrzymywania pacjenta na oddziale.

Nie oznacza to jednak, że szpital może wypisać pacjenta „bez planu”, jeżeli stan pacjenta jest niestabilny, wymaga dalszej diagnostyki, stałego nadzoru lekarskiego albo pacjent stwarza realne zagrożenie dla siebie lub innych. W takiej sytuacji rodzina powinna żądać na piśmie wyjaśnienia, dlaczego według lekarzy nie ma już wskazań do hospitalizacji, oraz wskazania, jakie leczenie, opieka albo placówka mają zostać zapewnione po wypisie.

Jeżeli pacjent może znajdować się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne podjęcie decyzji, a osoba bliska jest znana szpitalowi, przy wypisie powinno dojść do uprzedniego powiadomienia osoby bliskiej o dacie i godzinie planowanego wypisu. W praktyce warto poprosić o wpisanie do dokumentacji medycznej, kto został zawiadomiony, kiedy i jakie informacje przekazano rodzinie.

Co zrobić od razu, gdy szpital naciska na odbiór pacjenta?

Najważniejsze jest działanie na piśmie. Rozmowy telefoniczne i ustne ustalenia są potrzebne, ale w spornej sytuacji rodzina powinna zostawić po sobie ślad w dokumentacji. W piśmie do ordynatora lub kierownika oddziału należy krótko wskazać, że pacjent wymaga całodobowej opieki, ma zaburzenia zachowania albo napady agresji, a rodzina nie jest w stanie zapewnić mu bezpiecznej opieki w domu.

W piśmie warto zażądać:

• pisemnej informacji, czy pacjent wymaga dalszej hospitalizacji i na jakiej podstawie uznano, że może zostać wypisany,
• konsultacji psychiatrycznej, neurologicznej lub geriatrycznej, jeżeli zachowanie pacjenta wskazuje na zagrożenie lub brak samodzielności,
• wskazania zaleceń po wypisie, leków, sposobu nadzoru oraz rodzaju placówki, do której pacjent powinien trafić,
• kontaktu z pracownikiem socjalnym szpitala, aby uruchomić procedurę DPS, ZOL/ZPO albo inne formy wsparcia,
• odnotowania w dokumentacji, że rodzina nie odmawia pomocy z wygody, lecz obiektywnie nie ma możliwości zapewnienia całodobowej i bezpiecznej opieki.

Pacjent lub osoba uprawniona do informacji ma również prawo żądać udostępnienia dokumentacji medycznej, karty informacyjnej leczenia szpitalnego i informacji o dalszym leczeniu. Jeżeli rodzina uważa, że naruszono prawa pacjenta, może zwrócić się do Rzecznika Praw Pacjenta, a w sprawie bieżącej interwencji także do dyrekcji szpitala i właściwego oddziału NFZ.

DPS, ZOL/ZPO czy leczenie psychiatryczne – co wybrać?

W podobnych sprawach trzeba odróżnić trzy różne ścieżki. Dom pomocy społecznej jest rozwiązaniem socjalno-opiekuńczym dla osoby, która wymaga całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, nie funkcjonuje samodzielnie i nie można jej zapewnić wystarczających usług opiekuńczych w miejscu zamieszkania. To wynika z art. 54 ustawy o pomocy społecznej.

ZOL albo ZPO jest właściwy wtedy, gdy pacjent nie wymaga już hospitalizacji szpitalnej, ale nadal potrzebuje całodobowych świadczeń pielęgnacyjnych, opiekuńczych i rehabilitacyjnych. W praktyce potrzebne są m.in. skierowanie od lekarza ubezpieczenia zdrowotnego, ocena w skali Barthel oraz zgoda pacjenta. Zasadą jest, że do takiej opieki kwalifikują się osoby z oceną 40 punktów lub mniej w skali Barthel, choć przy określonych schorzeniach właściwy może być inny rodzaj świadczeń.

Leczenie psychiatryczne jest odrębną ścieżką. Jeżeli agresja, dezorientacja lub zaburzenia zachowania powodują bezpośrednie zagrożenie dla życia pacjenta albo życia lub zdrowia innych osób, należy domagać się pilnej konsultacji psychiatrycznej. Gdy zagrożenie jest nagłe, należy wzywać pomoc medyczną albo numer alarmowy 112.

Wniosek o umieszczenie w DPS – gdzie i jak go złożyć?

Wniosek o skierowanie do domu pomocy społecznej składa się do ośrodka pomocy społecznej właściwego ze względu na miejsce zamieszkania osoby wymagającej opieki. Jeżeli pacjent przebywa w szpitalu, nie warto czekać do dnia wypisu. Rodzina powinna niezwłocznie skontaktować się z OPS, opisać sytuację jako pilną i poprosić o jak najszybsze przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego.

Do wniosku warto dołączyć albo przygotować:

• aktualną dokumentację medyczną, kartę informacyjną leczenia szpitalnego i zaświadczenia lekarskie,
• opis codziennego funkcjonowania pacjenta: samodzielność, higiena, jedzenie, przyjmowanie leków, agresja, dezorientacja, ryzyko ucieczki lub samouszkodzenia,
• dokumenty dotyczące dochodu pacjenta, np. decyzję emerytalną lub rentową,
• informację, dlaczego usługi opiekuńcze w domu nie wystarczą,
• zgodę pacjenta, jeżeli może ją świadomie wyrazić, albo informację, że pacjent nie jest w stanie świadomie decydować.

Ustawa nie przewiduje prostego, automatycznego „trybu cito”, który gwarantowałby natychmiastowe miejsce w DPS. Można jednak żądać pilnego rozpoznania sprawy i wskazywać, że brak opieki tworzy zagrożenie dla życia lub zdrowia. Jeżeli przewidywany czas oczekiwania na miejsce w najbliższym domu pomocy społecznej danego typu przekracza 3 miesiące, osoba kierowana może wnioskować o skierowanie do domu tego samego typu, położonego możliwie najbliżej, w którym czas oczekiwania jest krótszy niż 3 miesiące.

Jaki typ domu pomocy społecznej będzie właściwy?

Typ DPS powinien odpowiadać dominującej przyczynie niesamodzielności. Ustawa o pomocy społecznej wyróżnia domy m.in. dla osób w podeszłym wieku, przewlekle somatycznie chorych, przewlekle psychicznie chorych, dorosłych niepełnosprawnych intelektualnie, osób niepełnosprawnych fizycznie oraz osób uzależnionych od alkoholu.

Przy objawach otępiennych, agresji, zaburzeniach pamięci albo braku diagnozy nie należy zgadywać typu placówki. Warto żądać od lekarza prowadzącego i konsultanta psychiatry lub neurologa jasnego wskazania, jaki rodzaj opieki jest medycznie uzasadniony. Od tego zależy nie tylko wybór DPS, ale również to, czy w ogóle właściwą ścieżką jest DPS, czy raczej ZOL/ZPO albo leczenie psychiatryczne.

Brak zgody pacjenta na DPS albo brak możliwości świadomego decydowania

Umieszczenie osoby w DPS co do zasady wymaga jej zgody albo zgody przedstawiciela ustawowego. Przedstawicielem ustawowym osoby dorosłej jest najczęściej opiekun ustanowiony po ubezwłasnowolnieniu, a nie po prostu dziecko, małżonek czy inny członek rodziny.

Jeżeli osoba bezwzględnie wymagająca pomocy nie zgadza się na DPS, cofa zgodę albo nie ma przedstawiciela ustawowego, OPS, centrum usług społecznych lub DPS powinny zawiadomić właściwy sąd, a w określonych przypadkach także prokuratora. W praktyce rodzina może również sama zainicjować działania przed sądem opiekuńczym, zwłaszcza gdy stan pacjenta uniemożliwia mu bezpieczne podejmowanie decyzji.

Agresja pacjenta i zagrożenie dla otoczenia

Napady agresji trzeba traktować poważnie. Jeżeli pacjent jest niebezpieczny dla siebie lub innych, rodzina powinna domagać się pilnej konsultacji psychiatrycznej jeszcze w szpitalu. Lekarz powinien ocenić, czy istnieją przesłanki do leczenia psychiatrycznego, w tym w trybie bez zgody, jeżeli zachowanie pacjenta wskazuje na bezpośrednie zagrożenie.

Ustawa o ochronie zdrowia psychicznego przewiduje tryb nagły przyjęcia do szpitala psychiatrycznego bez zgody osoby chorej psychicznie, gdy z powodu choroby psychicznej zagraża bezpośrednio własnemu życiu albo życiu lub zdrowiu innych osób. Istnieje także tryb wnioskowy, w którym o potrzebie przyjęcia bez zgody orzeka sąd opiekuńczy – z wnioskiem mogą wystąpić m.in. małżonek, krewni w linii prostej, rodzeństwo, przedstawiciel ustawowy lub osoba sprawująca faktyczną opiekę.

Jeżeli zagrożenie występuje już po wypisie albo w domu, nie należy czekać na zakończenie procedury DPS. W sytuacji bezpośredniego niebezpieczeństwa trzeba wezwać pogotowie ratunkowe lub Policję, opisując konkretnie zachowania pacjenta: agresję fizyczną, groźby, próby samookaleczenia, brak kontaktu logicznego, ucieczki, odmowę przyjmowania leków czy brak kontroli nad zachowaniem.

Czy rodzina musi zapewnić całodobową opiekę?

Ustawa o pomocy społecznej nie przewiduje prostego obowiązku osobistego sprawowania całodobowej opieki nad dorosłym członkiem rodziny wbrew realnym możliwościom bliskich. OPS powinien badać, czy rodzina faktycznie może pomóc, ale musi uwzględnić m.in. stan zdrowia opiekunów, ich wiek, pracę, warunki mieszkaniowe, ryzyko agresji oraz to, czy opieka wymaga kwalifikacji medycznych.

Inną kwestią są koszty pobytu w DPS. Co do zasady odpłatność ponosi najpierw mieszkaniec domu, nie więcej niż 70% swojego dochodu, a następnie – gdy opłata mieszkańca nie pokrywa kosztu – małżonek, zstępni przed wstępnymi oraz gmina, zgodnie z zasadami z art. 61 ustawy o pomocy społecznej. Dlatego w postępowaniu OPS może badać sytuację dochodową rodziny, ale nie oznacza to automatycznego obowiązku zabrania pacjenta do domu.

Co napisać do szpitala i OPS?

Pismo nie musi być długie. Powinno być konkretne i opisowe. Można wskazać, że rodzina nie jest w stanie zapewnić całodobowej opieki, ponieważ pacjent wymaga stałego nadzoru, nie kontroluje zachowania, ma napady agresji, nie przyjmuje leków, nie rozpoznaje bliskich albo wymaga czynności pielęgnacyjnych przez całą dobę. Warto dopisać, że zabranie pacjenta do domu bez wsparcia stworzy zagrożenie dla pacjenta i domowników.

Do szpitala warto złożyć wniosek o: ponowną ocenę zasadności wypisu, konsultację psychiatryczną, wskazanie dalszej ścieżki leczenia i opieki, wydanie dokumentacji oraz kontakt z pracownikiem socjalnym. Do OPS warto równolegle złożyć wniosek o skierowanie do DPS, o usługi opiekuńcze lub specjalistyczne usługi opiekuńcze do czasu znalezienia miejsca oraz o pilne przeprowadzenie wywiadu środowiskowego.

FAQ

Źródła

• Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej, w szczególności art. 54, art. 56 i art. 61 – tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Ustawa z dnia 15 kwietnia 2011 r. o działalności leczniczej, w szczególności art. 29 dotyczący wypisu ze szpitala – ELI / Dziennik Ustaw.
• Ustawa z dnia 6 listopada 2008 r. o prawach pacjenta i Rzeczniku Praw Pacjenta – ISAP.
• Ustawa z dnia 19 sierpnia 1994 r. o ochronie zdrowia psychicznego, w szczególności art. 23 i art. 29 – tekst jednolity w Dzienniku Ustaw.
• Informacje NFZ i Ministerstwa Zdrowia o ZOL i ZPO – pacjent.gov.pl oraz gov.pl.
• Informacje Rzecznika Praw Pacjenta o skargach i wnioskach – gov.pl/RPP.