Testament a majątek wspólny małżonków

Czy można zapisać w testamencie część domu należącego do majątku wspólnego?

Tak, może Pani sporządzić testament i rozrządzić swoim majątkiem na wypadek śmierci. Podstawową zasadę wyraża art. 941 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny: rozrządzić majątkiem na wypadek śmierci można jedynie przez testament. Oznacza to, że testament jest właściwym dokumentem, jeżeli chce Pani wskazać, kto ma dziedziczyć po Pani.

Trzeba jednak odróżnić dwie kwestie: stan majątku za życia małżonków oraz skutki śmierci jednego z nich. Jeżeli działka i dom należą do majątku wspólnego małżeńskiego, to w czasie trwania wspólności ustawowej nie ma jeszcze zwykłych udziałów po 1/2, którymi można dowolnie rozporządzać jak udziałem we współwłasności ułamkowej.

Zgodnie z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje między małżonkami z mocy ustawy wspólność majątkowa obejmująca przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków lub przez jednego z nich, chyba że małżonkowie zawarli umowę majątkową albo konkretny składnik należy do majątku osobistego.

Wspólność ustawowa ma charakter wspólności łącznej. Z tego powodu art. 35 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy stanowi, że w czasie trwania wspólności ustawowej żaden z małżonków nie może żądać podziału majątku wspólnego ani rozporządzać lub zobowiązywać się do rozporządzania udziałem, który w razie ustania wspólności przypadnie mu w majątku wspólnym albo w poszczególnych przedmiotach należących do tego majątku. Treść przepisu można sprawdzić tutaj: art. 35 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Ten zakaz dotyczy czynności dokonywanych za życia, na przykład sprzedaży, darowizny albo zobowiązania się do przeniesienia przyszłego udziału. Nie wyłącza natomiast możliwości sporządzenia testamentu. Testament działa dopiero na wypadek śmierci, a więc wtedy, gdy wspólność majątkowa już ustaje i można ustalić udział zmarłego małżonka w majątku wspólnym.

Co wchodzi do spadku po małżonku?

Zgodnie z art. 922 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na spadkobierców. Jeżeli w chwili śmierci istnieje wspólność ustawowa małżeńska, najpierw trzeba ustalić, jaka część majątku wspólnego przypada zmarłemu małżonkowi, a dopiero ta część wchodzi do spadku.

Co do zasady, zgodnie z art. 43 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, oboje małżonkowie mają równe udziały w majątku wspólnym. W typowej sytuacji oznacza to, że po śmierci jednego małżonka żyjący małżonek zachowuje własny udział 1/2 w majątku wspólnym, a udział 1/2 zmarłego wchodzi do spadku.

Wyjątkowo, na podstawie art. 43 § 2 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, z ważnych powodów każdy z małżonków może żądać ustalenia nierównych udziałów z uwzględnieniem stopnia, w jakim przyczynił się do powstania majątku wspólnego. Spadkobiercy małżonka mogą wystąpić z takim żądaniem tylko w przypadkach wskazanych w art. 43 § 2 zdanie drugie tej ustawy, czyli gdy spadkodawca wytoczył powództwo o unieważnienie małżeństwa albo o rozwód lub wystąpił o orzeczenie separacji.

Jak sformułować testament, gdy chce się przekazać majątek córkom?

Najbezpieczniejszym rozwiązaniem jest powołanie córek do spadku, na przykład do całości spadku w częściach równych albo w określonych udziałach. Zgodnie z art. 959 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny spadkodawca może powołać do całości albo części spadku jedną lub kilka osób. Jeżeli spadkodawca powoła kilka osób i nie określi ich udziałów, zgodnie z art. 960 tej ustawy osoby te dziedziczą w częściach równych.

Jeżeli w testamencie napisze Pani jedynie, że powołuje córki do całości spadku, to po Pani śmierci córki będą dziedziczyć cały spadek po Pani, w tym udział w majątku wspólnym, który przypadnie Pani po ustaniu wspólności wskutek śmierci. Jeżeli chce Pani, aby każda z córek otrzymała po równo, warto wprost wskazać: "powołuję moje córki do całości spadku po mnie w częściach równych".

Jeżeli celem jest przekazanie konkretnie udziału w domu albo ustanowienie dodatkowych praw, na przykład służebności mieszkania dla męża, warto rozważyć testament notarialny. Notariusz może pomóc dobrać właściwą konstrukcję, na przykład powołanie do spadku, zapis zwykły z art. 968 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny albo zapis windykacyjny z art. 981¹ tej ustawy. Zapis windykacyjny wymaga testamentu sporządzonego w formie aktu notarialnego.

Czy testament jednego małżonka wymaga zgody drugiego?

Nie. Testament jest czynnością osobistą. Art. 944 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny stanowi, że testamentu nie można sporządzić ani odwołać przez przedstawiciela. Z kolei art. 942 tej ustawy przewiduje, że testament może zawierać rozrządzenia tylko jednego spadkodawcy. Oznacza to, że każdy z małżonków sporządza własny testament i nie potrzebuje zgody drugiego małżonka na samo powołanie spadkobierców.

Nie ma natomiast skutecznego "wspólnego testamentu małżonków" w jednym dokumencie obejmującym rozrządzenia obojga. Jeżeli małżonkowie chcą wzajemnie uregulować dziedziczenie, każde z nich powinno sporządzić odrębny testament. Praktyczny wariant wzajemnych rozrządzeń przy zachowaniu dwóch osobnych dokumentów opisujemy w materiale o tym, jak sporządzić odrębne testamenty małżonków.

Testament można też odwołać. Wynika to z art. 943 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, zgodnie z którym spadkodawca może w każdej chwili odwołać zarówno cały testament, jak i poszczególne jego postanowienia.

Forma testamentu - własnoręczny czy notarialny?

Najczęściej spotykane są dwa rozwiązania: testament własnoręczny i testament notarialny. Testament własnoręczny, opisany w art. 949 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, musi być w całości napisany pismem ręcznym, podpisany i opatrzony datą. Nie wystarczy wydruk komputerowy podpisany przez spadkodawcę.

Testament notarialny sporządza się w formie aktu notarialnego, co wynika z art. 950 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny. Przy majątku wspólnym, nieruchomości, dzieciach z różnych związków, planowanym zapisie windykacyjnym albo możliwym konflikcie spadkowym testament notarialny zwykle zmniejsza ryzyko błędów formalnych i niejasności.

Zachowek dla małżonka lub dzieci

Powołanie córek do spadku nie zawsze kończy wszystkie rozliczenia rodzinne. Jeżeli mąż byłby spadkobiercą ustawowym, a zostanie pominięty w testamencie, może przysługiwać mu roszczenie o zachowek. Podstawą jest art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, zgodnie z którym zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należy się co do zasady połowa wartości udziału spadkowego, który przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym, a jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo zstępny jest małoletni - dwie trzecie wartości tego udziału.

Trzeba też pamiętać, że zachowek jest roszczeniem pieniężnym. Osoba uprawniona do zachowku co do zasady nie staje się z tego powodu współwłaścicielem domu, ale może żądać zapłaty od spadkobierców testamentowych. Wysokość zachowku zależy od konkretnego składu majątku, wartości darowizn doliczanych do spadku, kręgu spadkobierców ustawowych oraz sytuacji osoby uprawnionej.

Co dzieje się po śmierci spadkodawcy?

Po śmierci spadkodawcy spadkobiercy powinni uzyskać dokument potwierdzający dziedziczenie. Może to być postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia sporządzony przez notariusza. Dopiero taki dokument pozwala w praktyce ujawnić prawa spadkobierców, na przykład w księdze wieczystej nieruchomości.

Jeżeli w spadku znajduje się udział w nieruchomości, po potwierdzeniu dziedziczenia może być potrzebny dział spadku albo podział majątku wspólnego po ustaniu wspólności majątkowej. Zakres tych czynności zależy od tego, czy spadkobiercy chcą pozostać współwłaścicielami, czy jedna osoba ma przejąć nieruchomość ze spłatą pozostałych.

FAQ

Czy mam za życia 50% domu należącego do majątku wspólnego?

Nie w znaczeniu zwykłego udziału, którym można dowolnie rozporządzać. Przy wspólności ustawowej małżeńskiej istnieje wspólność łączna, a art. 35 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy zakazuje rozporządzania przyszłym udziałem w majątku wspólnym za życia.

Czy mogę w testamencie powołać córki do dziedziczenia po mnie?

Tak. Art. 959 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny pozwala powołać do całości albo części spadku jedną lub kilka osób. Córki mogą więc zostać spadkobierczyniami testamentowymi, także gdy w skład spadku wejdzie udział w majątku wspólnym małżeńskim.

Czy mąż musi wyrazić zgodę na mój testament?

Nie. Testament jest osobistą czynnością spadkodawcy. Z art. 944 § 2 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny wynika, że testamentu nie można sporządzić ani odwołać przez przedstawiciela, a art. 942 tej ustawy wyklucza testament wspólny kilku osób.

Czy pominięty mąż może domagać się zachowku?

Może, jeżeli należałby do kręgu spadkobierców ustawowych i nie zachodzą okoliczności wyłączające zachowek. Podstawą jest art. 991 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny. Roszczenie o zachowek ma co do zasady charakter pieniężny.

Czy lepszy jest testament własnoręczny czy notarialny?

Testament własnoręczny jest ważny, jeżeli spełnia wymagania z art. 949 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny. Przy nieruchomości, majątku wspólnym, możliwym sporze rodzinnym albo zapisie windykacyjnym bezpieczniejszy bywa testament notarialny z art. 950 tej ustawy.

Podsumowanie

Może Pani sporządzić testament i wskazać córki jako spadkobierczynie. W czasie trwania wspólności ustawowej nie dysponuje Pani jednak zwykłym udziałem 1/2 w domu, ponieważ majątek wspólny jest objęty wspólnością łączną. Po śmierci wspólność ustaje, udział zmarłego małżonka w majątku wspólnym jest ustalany, a następnie wchodzi do spadku.

Jeżeli zależy Pani na przekazaniu córkom przede wszystkim udziału w domu, warto zadbać o precyzyjny testament. W praktyce najczęściej stosuje się powołanie do spadku, ale przy bardziej złożonych celach, na przykład zabezpieczeniu prawa do mieszkania dla męża lub przekazaniu konkretnej nieruchomości, warto rozważyć testament notarialny i przeanalizować skutki zachowku.

Źródła

• Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny, w szczególności art. 922, art. 941-944, art. 949-950, art. 959-960, art. 968, art. 981¹ oraz art. 991 - Dz.U. 1964 nr 16 poz. 93.
• Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, w szczególności art. 31, art. 35 oraz art. 43 - Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59.