Studia a staż emerytalny w ZUS – kiedy liczą się do emerytury

Studia jako okres nieskładkowy w ZUS

W sprawach emerytalnych nie chodzi o staż pracy w rozumieniu Kodeksu pracy, lecz o okresy składkowe i nieskładkowe uwzględniane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych. Podstawą jest art. 5 ust. 1 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty oraz przy obliczaniu ich wysokości uwzględnia się okresy składkowe i nieskładkowe.

Okres nauki w szkole wyższej jest okresem nieskładkowym na podstawie art. 7 pkt 9 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS. Przepis ten obejmuje okres nauki w szkole wyższej na jednym kierunku, pod warunkiem ukończenia tej nauki, w wymiarze określonym w programie studiów.

Oznacza to, że samo studiowanie przez rok, dwa lub kilka lat nie wystarczy. Dla ZUS kluczowe są trzy elementy: ukończenie studiów, ten sam kierunek oraz wymiar studiów wynikający z programu. Jeżeli dana osoba została skreślona z listy studentów i nie ukończyła tej nauki, ZUS nie ma podstaw, aby zaliczyć samodzielnie taki nieukończony okres jako okres nieskładkowy.

Ile lat studiów ZUS może zaliczyć do emerytury?

ZUS nie zalicza dowolnej liczby lat faktycznego studiowania. Art. 7 pkt 9 ustawy o emeryturach i rentach z FUS odwołuje się do wymiaru określonego w programie studiów. Jeżeli program przewidywał 5 lat nauki, to co do zasady możliwe jest zaliczenie 5 lat okresu nieskładkowego, nawet gdy z powodu powtarzania roku studia faktycznie trwały dłużej. Jeżeli program przewidywał 3 lata studiów licencjackich, punktem odniesienia są 3 lata.

Trzeba jednak pamiętać o ograniczeniu z art. 5 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Przy ustalaniu prawa do emerytury lub renty oraz przy obliczaniu ich wysokości okresy nieskładkowe uwzględnia się w wymiarze nieprzekraczającym 1/3 udowodnionych okresów składkowych. W praktyce może się więc zdarzyć, że studia spełniają warunki z art. 7 pkt 9 tej ustawy, ale nie cały okres zostanie wykorzystany, bo brakuje odpowiedniej liczby okresów składkowych.

Skreślenie z listy studentów a późniejsze ukończenie studiów

Najbardziej problematyczna jest sytuacja, w której student przez dwa lata studiował dziennie, został skreślony z listy studentów, a następnie podjął studia zaoczne na tej samej uczelni, tym samym wydziale i tym samym kierunku, po czym uzyskał dyplom. Nie można wtedy automatycznie przyjąć, że ZUS zawsze musi doliczyć pierwsze dwa lata. Decydujące jest to, czy te dwa lata zostały formalnie zaliczone jako część ukończonej nauki na jednym kierunku.

Jeżeli po skreśleniu dana osoba rozpoczęła studia od początku i dopiero te późniejsze studia ukończyła, ZUS może uznać, że wcześniejsze dwa lata były odrębnym, nieukończonym okresem nauki. W takiej sytuacji odmowa zaliczenia samych dwóch lat może być prawidłowa, ponieważ art. 7 pkt 9 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wymaga ukończenia nauki.

Inaczej należy ocenić sytuację, w której uczelnia zaliczyła wcześniejsze lata studiów, przeniosła osiągnięcia lub wpisała studenta na wyższy rok, a dyplom końcowy obejmuje w praktyce kontynuację tego samego kierunku. Wtedy warto wystąpić do uczelni o szczegółowe zaświadczenie, z którego wynika: kierunek studiów, daty studiowania, tryb studiów, programowy czas trwania studiów, informacja o zaliczeniu wcześniejszych semestrów lub lat oraz data ukończenia studiów.

W kontekście warunków zaliczenia studiów warto odróżnić staż emerytalny od innych świadczeń pracowniczych. Zasady przyznawania nagród jubileuszowych często wynikają z pragmatyk służbowych, regulaminów albo układów zbiorowych, dlatego staż jubileuszowy a okresy nieskładkowe trzeba oceniać oddzielnie od zasad stosowanych przez ZUS.

Studia w czasie pracy zarobkowej

Jeżeli osoba w okresie studiów jednocześnie pracowała i podlegała ubezpieczeniom społecznym, nie oznacza to, że ten sam czas zostanie policzony podwójnie. Art. 11 ustawy o emeryturach i rentach z FUS stanowi, że jeżeli okresy wymienione w art. 6, art. 7 i art. 10 tej ustawy zbiegają się w czasie, przy ustalaniu prawa do świadczeń uwzględnia się okres korzystniejszy.

W praktyce okres zatrudnienia, za który odprowadzano składki, jest okresem składkowym w rozumieniu art. 6 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Okres studiów jest natomiast okresem nieskładkowym na podstawie art. 7 pkt 9 tej ustawy. Gdy oba okresy przypadają na te same miesiące, ZUS wybiera okres korzystniejszy, a nie sumuje ich. Najczęściej korzystniejszy jest okres składkowy.

Co zrobić po odmowie ZUS?

Decyzja ZUS powinna wskazywać, które okresy zostały uwzględnione, które pominięto i z jakiej przyczyny. Jeżeli odmowa wynika z braku dokumentów, należy w pierwszej kolejności zgromadzić potwierdzenia z uczelni. Jeżeli ZUS mimo dokumentów nie zaliczył okresu studiów, można wnieść odwołanie.

Prawo odwołania od decyzji ZUS wynika z art. 83 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych. Termin i tryb określa art. 477⁹ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego: odwołanie wnosi się na piśmie do organu rentowego, który wydał decyzję, w terminie miesiąca od doręczenia odpisu decyzji. ZUS przekazuje następnie sprawę do właściwego sądu, chyba że sam zmieni decyzję.

W odwołaniu warto precyzyjnie wskazać, że sporny okres dotyczy nauki w szkole wyższej na jednym kierunku, ukończonej dyplomem, oraz powołać art. 7 pkt 9 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Jeżeli spór dotyczy dwóch pierwszych lat po skreśleniu, kluczowe będzie wykazanie, że nie był to zupełnie odrębny i nieukończony okres, lecz część nauki zaliczonej do ukończonych studiów.

Różnica między stażem emerytalnym a stażem pracowniczym

Warto nie mieszać dwóch różnych porządków prawnych. Dla ZUS znaczenie mają okresy składkowe i nieskładkowe z ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Dla uprawnień pracowniczych, np. wymiaru urlopu wypoczynkowego, zastosowanie ma art. 155 § 1 pkt 6 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy, zgodnie z którym z tytułu ukończenia szkoły wyższej do okresu pracy, od którego zależy wymiar urlopu, wlicza się 8 lat.

Art. 155 § 2 Kodeksu pracy przewiduje jednak, że okresów nauki nie sumuje się z okresem zatrudnienia, jeżeli nauka odbywała się w czasie zatrudnienia. W takim przypadku do okresu pracy, od którego zależy wymiar urlopu, wlicza się albo okres zatrudnienia, albo okres nauki, zależnie od tego, co jest korzystniejsze dla pracownika. To są jednak zasady pracownicze, a nie zasady ustalania prawa do emerytury przez ZUS.

FAQ

Czy ZUS musi zaliczyć każde ukończone studia?

Nie zawsze w pełnym wymiarze. Art. 7 pkt 9 ustawy o emeryturach i rentach z FUS pozwala zaliczyć ukończone studia na jednym kierunku w wymiarze programu, ale art. 5 ust. 2 tej ustawy ogranicza łączną wysokość okresów nieskładkowych do 1/3 okresów składkowych.

Czy dwa lata studiów przed skreśleniem mogą być doliczone?

Mogą być doliczone tylko wtedy, gdy da się wykazać, że były częścią ukończonej nauki na jednym kierunku, np. uczelnia zaliczyła wcześniejsze semestry do później ukończonych studiów. Jeżeli był to samodzielny, nieukończony epizod, ZUS może odmówić.

Czy tryb studiów ma znaczenie dla ZUS?

Sam tryb, dzienny albo zaoczny, nie jest decydujący. Ważne jest ukończenie nauki w szkole wyższej na jednym kierunku oraz wymiar wynikający z programu studiów, o którym mówi art. 7 pkt 9 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Jakie dokumenty warto przedstawić w ZUS?

Najczęściej potrzebny jest dyplom ukończenia studiów oraz zaświadczenie z uczelni obejmujące kierunek, daty studiowania, programowy czas trwania studiów i informację o zaliczeniu wcześniejszych lat lub semestrów. Im bardziej szczegółowy dokument, tym łatwiej wyjaśnić sporny okres.

Czy można odwołać się od decyzji ZUS?

Tak. Na podstawie art. 83 ust. 2 ustawy o systemie ubezpieczeń społecznych decyzja ZUS podlega kontroli sądu. Zgodnie z art. 477⁹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego odwołanie składa się za pośrednictwem ZUS w terminie miesiąca od doręczenia decyzji.

Podsumowanie

ZUS nie powinien automatycznie pomijać studiów tylko dlatego, że ich przebieg był nietypowy. Jednocześnie art. 7 pkt 9 ustawy o emeryturach i rentach z FUS nie pozwala zaliczać nieukończonych okresów nauki oderwanych od dyplomu. W sprawach po skreśleniu z listy studentów decydujące znaczenie ma to, czy wcześniejsze lata zostały formalnie włączone do później ukończonych studiów.

Jeżeli spór z ZUS dotyczy brakujących lat stażu, należy porównać decyzję z dokumentacją uczelni i ustalić, czy problem wynika z braku dowodów, limitu 1/3 okresów składkowych, zbiegu studiów z zatrudnieniem czy błędnej oceny okresu nauki. W podobnych sprawach duże znaczenie ma dowodzenie stażu pracy, ponieważ to dokumenty najczęściej przesądzają o wyniku sprawy.

Źródła

• Art. 5 ust. 1 pkt 1 i 2, art. 5 ust. 2, art. 6, art. 7 pkt 9 oraz art. 11 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych.
• Art. 83 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych.
• Art. 477⁹ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego.
• Art. 155 § 1 pkt 6 i art. 155 § 2 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy.
• Art. 76 ust. 1 ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce.
• Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 3 lutego 1994 r., II URN 55/93.