Ślub z Niemcem a majątek, spadek i rozwód

Jakie prawo ma znaczenie po ślubie z Niemcem?

W małżeństwie polsko-niemieckim trzeba odróżnić trzy zagadnienia: prawo właściwe dla majątku małżeńskiego, prawo właściwe dla rozwodu oraz prawo właściwe dla dziedziczenia. Nie zawsze będzie to to samo prawo.

Jeżeli małżonkowie nie mają wspólnego obywatelstwa, prawo właściwe dla ich stosunków osobistych i majątkowych ustala się w Polsce według art. 51 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. - Prawo prywatne międzynarodowe. Przepis ten wskazuje najpierw wspólne prawo ojczyste małżonków, a gdy go nie ma - prawo państwa, w którym oboje małżonkowie mają miejsce zamieszkania. Jeżeli wspólnego miejsca zamieszkania również nie ma, znaczenie mogą mieć dalsze łączniki przewidziane w art. 51 ust. 2 tej ustawy.

Małżonkowie mogą też zawrzeć umowę majątkową małżeńską i wybrać prawo właściwe dla ustroju majątkowego. Zgodnie z art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. - Prawo prywatne międzynarodowe małżonkowie mogą wybrać między innymi prawo ojczyste jednego z nich albo prawo państwa, w którym jedno z nich ma miejsce zamieszkania albo zwykłego pobytu. W praktyce przy ślubie z Niemcem warto rozważyć, czy lepiej zawrzeć umowę majątkową w Polsce, czy w Niemczech i czy ma ona działać także wobec banków, kontrahentów albo spadkobierców.

Jeżeli dopiero planują Państwo ślub z Niemcem, praktyczne znaczenie może mieć także wybór miejsca zawarcia małżeństwa. Zobacz również: gdzie zawrzeć małżeństwo.

Czy majątek męża sprzed ślubu stanie się wspólny?

Jeżeli zastosowanie ma prawo polskie i małżonkowie nie zawarli intercyzy, z chwilą zawarcia małżeństwa powstaje ustawowa wspólność majątkowa na podstawie art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Wspólność obejmuje jednak zasadniczo przedmioty majątkowe nabyte w czasie jej trwania przez oboje małżonków albo przez jednego z nich.

Dom, firma, udziały, samochód albo oszczędności, które mąż posiadał przed ślubem, nie wchodzą do majątku wspólnego tylko dlatego, że doszło do zawarcia małżeństwa. Wynika to wprost z art. 33 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, zgodnie z którym przedmioty majątkowe nabyte przed powstaniem wspólności ustawowej należą do majątku osobistego każdego z małżonków.

Jeżeli zastosowanie ma prawo niemieckie, ustawowym ustrojem majątkowym jest najczęściej Zugewinngemeinschaft, czyli wspólność dorobku w rozumieniu § 1363 Bürgerliches Gesetzbuch. Mimo nazwy nie jest to polska wspólność majątkowa. Każdy z małżonków zachowuje swój majątek, a przy rozwodzie albo śmierci rozlicza się przyrost majątku osiągnięty w czasie małżeństwa.

Czy mąż może sprzedać dom, firmę albo inne składniki majątku bez zgody żony?

Według prawa polskiego mąż może co do zasady samodzielnie rozporządzać swoim majątkiem osobistym, w tym majątkiem nabytym przed ślubem. Zgoda drugiego małżonka wymagana jest przede wszystkim przy czynnościach dotyczących majątku wspólnego wskazanych w art. 37 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, na przykład przy sprzedaży nieruchomości należącej do majątku wspólnego.

Jeżeli dom należy wyłącznie do męża, bo został nabyty przed ślubem, sam fakt zawarcia małżeństwa nie daje żonie współwłasności tego domu. Inaczej będzie, jeżeli po ślubie małżonkowie wspólnie nabędą nieruchomość do majątku wspólnego albo rozszerzą wspólność majątkową umową majątkową zawartą w formie aktu notarialnego, zgodnie z art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W prawie niemieckim również zasadą jest samodzielność majątkowa małżonków przy ustroju Zugewinngemeinschaft. Ważnym wyjątkiem jest § 1365 BGB, zgodnie z którym małżonek pozostający w tym ustroju nie może bez zgody drugiego małżonka zobowiązać się do rozporządzenia swoim majątkiem jako całością. Dodatkowo § 1369 BGB ogranicza rozporządzanie przedmiotami gospodarstwa domowego. W praktyce oznacza to, że sprzedaż pojedynczego składnika majątku zwykle jest dopuszczalna, ale transakcja obejmująca niemal cały majątek męża może wymagać zgody żony.

Majątek i rozwód - porównanie prawa polskiego i niemieckiego

Przy rozwodzie najważniejsze jest ustalenie, jaki ustrój majątkowy obowiązywał małżonków. Sam rozwód nie powoduje automatycznie, że żona otrzyma udział w domu należącym do męża przed ślubem. Może jednak powstać roszczenie o rozliczenie majątku wspólnego albo dorobku.

Jeżeli rozwód miałby toczyć się w Niemczech albo w Polsce, trzeba osobno ustalić jurysdykcję sądu. W sprawach między państwami UE podstawowe znaczenie ma rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111, w szczególności art. 3 dotyczący jurysdykcji w sprawach rozwodu, separacji prawnej i unieważnienia małżeństwa. O praktycznych różnicach piszemy szerzej w materiale: rozwód w Niemczech czy w Polsce.

Dziedziczenie po mężu Niemcu - nie zawsze decyduje obywatelstwo

W poprzednim stanie prawnym często przyjmowano, że przy dziedziczeniu po obywatelu Niemiec decyduje jego prawo ojczyste. Obecnie w sprawach spadkowych w Unii Europejskiej, z wyjątkiem państw nieuczestniczących w systemie rozporządzenia, podstawowe znaczenie ma rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r.

Zgodnie z art. 21 ust. 1 rozporządzenia UE nr 650/2012 ogólną zasadą jest stosowanie prawa państwa, w którym spadkodawca miał zwykły pobyt w chwili śmierci. Jeżeli więc mąż - obywatel Niemiec - w chwili śmierci miał zwykły pobyt w Polsce, co do zasady może mieć zastosowanie prawo polskie. Jeżeli miał zwykły pobyt w Niemczech, co do zasady zastosowanie może mieć prawo niemieckie.

Spadkodawca może jednak dokonać wyboru prawa państwa, którego jest obywatelem. Wynika to z art. 22 ust. 1 rozporządzenia UE nr 650/2012. Obywatel Niemiec może zatem w testamencie wybrać prawo niemieckie jako prawo właściwe dla całego spadku. Jeżeli ma więcej niż jedno obywatelstwo, wybór może dotyczyć prawa jednego z państw, których obywatelstwo posiada.

Jurysdykcję w sprawie spadkowej wyznacza co do zasady art. 4 rozporządzenia UE nr 650/2012 - właściwe są sądy państwa członkowskiego, w którym zmarły miał zwykły pobyt w chwili śmierci. W praktyce możliwe jest też uzyskanie europejskiego poświadczenia spadkowego na podstawie art. 62 rozporządzenia UE nr 650/2012, jeżeli spadkobiercy muszą wykazać swoje prawa w innym państwie UE.

Ile dziedziczy żona po mężu, jeśli są dzieci z poprzedniego małżeństwa?

Jeżeli zastosowanie ma prawo polskie, małżonek dziedziczy razem z dziećmi spadkodawcy na podstawie art. 931 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny. Udziały małżonka i dzieci są równe, ale udział małżonka nie może być mniejszy niż jedna czwarta całości spadku. Jeżeli więc mąż pozostawi żonę i dwoje dzieci, przy dziedziczeniu ustawowym żona dziedziczy jedną trzecią spadku, a każde dziecko po jednej trzeciej.

Jeżeli zastosowanie ma prawo niemieckie, małżonek dziedziczy obok zstępnych na podstawie § 1931 ust. 1 BGB. Zasadniczy udział małżonka wynosi jedną czwartą spadku. Jeżeli małżonkowie pozostawali w ustawowym ustroju Zugewinngemeinschaft, udział ten zwiększa się o kolejną jedną czwartą na podstawie § 1371 ust. 1 BGB. W typowej sytuacji żona dziedziczy więc jedną drugą spadku, a dzieci dzielą między siebie pozostałą połowę.

Jeżeli między małżonkami obowiązywała rozdzielność majątkowa w rozumieniu niemieckiego prawa, szczególne znaczenie ma § 1931 ust. 4 BGB. Przy jednym albo dwojgu dzieciach małżonek i dzieci dziedziczą wtedy w częściach równych. Przy większej liczbie dzieci udział małżonka nie spada poniżej jednej czwartej.

Trzeba też pamiętać o § 1933 BGB. Przepis ten może wyłączać prawo małżonka do dziedziczenia, jeżeli w chwili śmierci istniały przesłanki rozwodu i spadkodawca złożył albo zaakceptował wniosek o rozwód. Podobny skutek w prawie polskim może wynikać z art. 940 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli spadkodawca wystąpił o rozwód lub separację z winy drugiego małżonka, a żądanie było uzasadnione.

Testament na rzecz dzieci a prawa żony

Mąż może sporządzić testament i powołać do spadku wyłącznie swoje dzieci. Skutki takiego testamentu zależą jednak od prawa właściwego dla spadku.

Jeżeli zastosowanie ma prawo polskie, pominięta żona może dochodzić zachowku na podstawie art. 991 § 1 Kodeksu cywilnego, o ile nie zachodzą okoliczności wyłączające to roszczenie, takie jak skuteczne wydziedziczenie w rozumieniu art. 1008 Kodeksu cywilnego, zrzeczenie się dziedziczenia albo uznanie za niegodną dziedziczenia.

Jeżeli zastosowanie ma prawo niemieckie, małżonce pominiętej w testamencie może przysługiwać Pflichtteil, czyli zachowek pieniężny. Podstawą jest § 2303 ust. 1 i 2 BGB. Zachowek wynosi co do zasady połowę wartości udziału, jaki przypadłby uprawnionemu przy dziedziczeniu ustawowym.

Co z firmą handlową męża?

Jeżeli firma męża powstała i była prowadzona przed ślubem, sama okoliczność zawarcia małżeństwa nie powoduje, że żona staje się współwłaścicielką przedsiębiorstwa. W prawie polskim składniki przedsiębiorstwa nabyte przed ślubem należą do majątku osobistego na podstawie art. 33 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Dochody z tego majątku, osiągane już w trakcie wspólności ustawowej, mogą jednak wchodzić do majątku wspólnego na podstawie art. 31 § 2 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jeżeli zastosowanie ma prawo polskie.

W prawie niemieckim przedsiębiorstwo pozostaje majątkiem tego małżonka, który je prowadzi albo jest jego właścicielem, ale wzrost wartości firmy w czasie małżeństwa może wpływać na rozliczenie dorobku przy rozwodzie zgodnie z § 1378 BGB. Przy śmierci przedsiębiorcy firma może wejść do spadku, a dalsze prowadzenie działalności zależy od formy prawnej przedsiębiorstwa, treści testamentu, umów spółki oraz prawa właściwego dla spadku.

FAQ

Podsumowanie

Ślub z Niemcem wymaga oddzielnego spojrzenia na majątek, rozwód i spadek. Majątek posiadany przed ślubem zwykle nie staje się wspólny, ale dochody, przyrost wartości majątku, umowa majątkowa, testament i miejsce zwykłego pobytu mogą znacząco zmienić skutki prawne.

Największą zmianą w stosunku do dawnych zasad jest dziedziczenie transgraniczne. Obecnie w sprawach spadkowych w UE nie można automatycznie zakładać, że po obywatelu Niemiec zawsze stosuje się prawo niemieckie. Decydujące może być miejsce zwykłego pobytu w chwili śmierci albo wybór prawa dokonany w testamencie.

Źródła

• Art. 31 § 1, art. 31 § 2 pkt 2, art. 33 pkt 1, art. 37 § 1 pkt 1, art. 43 § 1 i art. 47 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 931 § 1, art. 940 § 1, art. 991 § 1 i art. 1008 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny.
• Art. 51 ust. 1 i 2 oraz art. 52 ust. 1 ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. - Prawo prywatne międzynarodowe.
• Art. 4, art. 21 ust. 1, art. 22 ust. 1 i art. 62 rozporządzenia Parlamentu Europejskiego i Rady (UE) nr 650/2012 z dnia 4 lipca 2012 r. w sprawie jurysdykcji, prawa właściwego, uznawania i wykonywania orzeczeń, przyjmowania i wykonywania dokumentów urzędowych dotyczących dziedziczenia oraz ustanowienia europejskiego poświadczenia spadkowego.
• Art. 3 rozporządzenia Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej oraz w sprawie uprowadzenia dziecka za granicę.
• § 1363, § 1365, § 1369, § 1371, § 1378, § 1931, § 1933 i § 2303 Bürgerliches Gesetzbuch (BGB).