Rozwód w Niemczech czy w Polsce a opieka nad dzieckiem

Rozwód w Niemczech czy w Polsce - od czego zacząć?

W sprawach rozwodowych z elementem polsko-niemieckim nie należy zaczynać od pytania, który sąd będzie wygodniejszy, lecz od ustalenia, który sąd ma jurysdykcję. Osobno trzeba ocenić sprawę samego rozwodu, a osobno kwestie dziecka: władzę rodzicielską, miejsce pobytu, kontakty i alimenty.

Jeżeli małżonkowie mieszkają w Niemczech, dziecko urodziło się lub na stałe mieszka w Niemczech, a tam znajduje się przedszkole, lekarz, rodzina i centrum życia dziecka, sąd niemiecki może być właściwszy w sprawach dotyczących dziecka, nawet jeśli sami małżonkowie są obywatelami polskimi. Z kolei sam rozwód może w określonych sytuacjach zostać przeprowadzony w Polsce, zwłaszcza gdy oboje małżonkowie mają obywatelstwo polskie.

Z perspektywy osoby pytającej najważniejsze jest to, aby nie podejmować pochopnych działań, zwłaszcza związanych z wyjazdem z dzieckiem do Polski. W sprawach transgranicznych szybka decyzja podjęta bez analizy jurysdykcji może później utrudnić postępowanie i narazić rodzica na zarzut bezprawnego zatrzymania dziecka.

Kiedy polski sąd może orzec rozwód?

Jeżeli sprawa trafia do sądu polskiego, podstawowe przesłanki rozwodu wynikają z art. 56 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Rozwód może zostać orzeczony, gdy między małżonkami nastąpił zupełny i trwały rozkład pożycia. Zupełny rozkład oznacza co do zasady zerwanie więzi duchowej, fizycznej i gospodarczej. Trwałość oznacza, że w świetle okoliczności sprawy nie można realnie oczekiwać powrotu małżonków do wspólnego pożycia.

Nawet przy zupełnym i trwałym rozkładzie pożycia sąd nie orzeknie rozwodu, jeżeli wskutek rozwodu miałoby ucierpieć dobro wspólnych małoletnich dzieci małżonków albo gdy z innych względów rozwód byłby sprzeczny z zasadami współżycia społecznego. Przeszkodą może być także sytuacja, w której rozwodu żąda małżonek wyłącznie winny rozkładu pożycia, a drugi małżonek nie zgadza się na rozwód, chyba że odmowa zgody jest w konkretnych okolicznościach sprzeczna z zasadami współżycia społecznego.

W Polsce sprawy o rozwód należą do właściwości sądu okręgowego. Jeżeli polski sąd ma jurysdykcję, właściwość miejscową ustala się według art. 41 Kodeksu postępowania cywilnego: zasadniczo według ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania małżonków, jeżeli choć jedno z nich nadal ma tam miejsce zamieszkania lub zwykłego pobytu; w braku tej podstawy według miejsca zamieszkania pozwanego, a gdy i tej podstawy nie ma - według miejsca zamieszkania powoda.

Jurysdykcja w Unii Europejskiej

W relacji Polska - Niemcy najważniejszym aktem jest obecnie rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111, stosowane do spraw wszczętych od 1 sierpnia 2022 r. Rozporządzenie przewiduje kilka równoległych podstaw jurysdykcji w sprawach rozwodu, separacji i unieważnienia małżeństwa.

Jurysdykcję może mieć m.in. sąd państwa, w którym małżonkowie mają miejsce zwykłego pobytu, sąd państwa ostatniego wspólnego zwykłego pobytu małżonków, jeżeli jedno z nich nadal tam mieszka, sąd miejsca zwykłego pobytu pozwanego, sąd miejsca zwykłego pobytu jednego z małżonków przy wspólnym wniosku, a w określonych warunkach także sąd miejsca zwykłego pobytu powoda. Odrębną podstawą jest obywatelstwo obojga małżonków.

Dlatego odpowiedź na pytanie, czy możliwy jest rozwód w Niemczech czy w Polsce, zależy od danych konkretnej rodziny. W praktyce warto porównać jurysdykcję, koszty, czas postępowania, prawo właściwe oraz to, gdzie faktycznie będą wykonywane rozstrzygnięcia dotyczące dziecka. Zobacz również: rozwód według prawa niemieckiego.

Jakie prawo zastosuje sąd?

Jurysdykcja sądu i prawo właściwe to dwie różne kwestie. To, że sprawę może rozpoznać sąd polski, nie zawsze oznacza automatycznie, że wszystkie zagadnienia zostaną ocenione według prawa polskiego. W sprawie rozwodu sąd polski ustala prawo właściwe według ustawy Prawo prywatne międzynarodowe, w szczególności art. 54. Jeżeli oboje małżonkowie mają wspólne obywatelstwo polskie, co do zasady stosuje się wspólne prawo ojczyste małżonków z chwili żądania rozwodu.

Inaczej może wyglądać sytuacja przed sądem niemieckim. Niemcy uczestniczą we wzmocnionej współpracy w zakresie prawa właściwego dla rozwodu i separacji, czyli stosują rozporządzenie Rady (UE) nr 1259/2010. To rozporządzenie pozwala w określonych granicach na wybór prawa właściwego, a w braku wyboru przewiduje własną kolejność ustalania prawa właściwego.

Praktyczny wniosek jest taki, że przed złożeniem pozwu warto sprawdzić nie tylko, gdzie można wnieść sprawę, lecz także jakie prawo zastosuje dany sąd i jakie skutki będzie miało orzeczenie dla dziecka, alimentów, nazwiska, majątku oraz późniejszego uznania wyroku.

Rozwód w Niemczech - najważniejsze różnice praktyczne

W prawie niemieckim małżeństwo może zostać rozwiązane, jeżeli jest rozbite, czyli wspólnota życiowa małżonków już nie istnieje i nie można oczekiwać jej przywrócenia. Zasadą jest tzw. rok separacji. Jeżeli małżonkowie żyją osobno od roku i oboje chcą rozwodu albo drugi małżonek zgadza się na rozwód, rozpad małżeństwa jest co do zasady przyjmowany. Po trzech latach życia osobno przyjmuje się trwały rozpad małżeństwa także bez zgody drugiego małżonka. Wyjątkowo rozwód przed upływem roku może być możliwy przy szczególnej, nieakceptowalnej dla wnioskodawcy sytuacji.

W Niemczech sprawę rozwodową prowadzi Familiengericht, czyli sąd rodzinny przy sądzie rejonowym. W typowej sprawie rozwodowej potrzebny jest adwokat niemiecki co najmniej po stronie składającej wniosek. To może mieć znaczenie dla kosztów i organizacji postępowania.

Jeżeli wyrok rozwodowy zapadnie w Niemczech, co do zasady podlega on uznaniu w Polsce bez odrębnego postępowania o uznanie, zgodnie z rozporządzeniem 2019/1111. W praktyce do aktualizacji aktów stanu cywilnego potrzebne są jednak odpowiednie dokumenty, w szczególności prawomocne orzeczenie i zaświadczenie przewidziane w rozporządzeniu.

Opieka nad dzieckiem i miejsce zwykłego pobytu

W sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej, czyli m.in. pieczy nad dzieckiem, kontaktów, prawa do decydowania o miejscu pobytu dziecka i sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej, zasadą jest jurysdykcja sądu państwa, w którym dziecko ma miejsce zwykłego pobytu w chwili wszczęcia sprawy. Wynika to z art. 7 rozporządzenia 2019/1111.

Miejsce zwykłego pobytu nie oznacza wyłącznie formalnego meldunku. Liczy się faktyczne centrum życia dziecka: gdzie dziecko mieszka na stałe, chodzi do żłobka lub przedszkola, korzysta z opieki medycznej, ma relacje rodzinne i społeczne oraz gdzie rodzice faktycznie wykonywali opiekę. Jeżeli dziecko ma miejsce zwykłego pobytu w Niemczech, to w sprawach dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej właściwy będzie najczęściej sąd niemiecki.

Nie oznacza to, że ojciec automatycznie otrzyma opiekę nad dzieckiem. Ani w Polsce, ani w Niemczech sąd nie powinien rozstrzygać według prostego założenia, że dziecko należy się jednemu z rodziców. Kluczowe jest dobro dziecka, dotychczasowy sposób opieki, więź z rodzicami, stabilność środowiska, możliwość współpracy rodziców i ryzyko konfliktu lub przemocy.

W sprawach rodzinnych często trzeba równolegle uregulować także utrzymanie dziecka. Zobacz również: alimenty po rozwodzie w Niemczech.

Czy można wyjechać z dzieckiem z Niemiec do Polski?

Jeżeli oboje rodzice wykonują władzę rodzicielską lub mają prawo do współdecydowania o miejscu pobytu dziecka, wyjazd dziecka do Polski na stałe wymaga zgody drugiego rodzica albo rozstrzygnięcia sądu. Sam fakt, że matka jest głównym opiekunem dziecka, nie zawsze wystarcza do jednostronnej zmiany państwa pobytu dziecka.

Wyjazd bez zgody może zostać potraktowany jako bezprawne uprowadzenie lub zatrzymanie dziecka w rozumieniu konwencji haskiej z 1980 r. i rozporządzenia 2019/1111. W takim przypadku drugi rodzic może żądać powrotu dziecka do państwa poprzedniego zwykłego pobytu. Postępowania powrotowe są prowadzone szybko, a sąd bada przede wszystkim to, czy doszło do naruszenia prawa do pieczy, nie zaś pełny spór o to, który rodzic jest lepszym opiekunem.

Jeżeli istnieje realne ryzyko, że ojciec zatrzyma dziecko, będzie utrudniał kontakty albo bez zgody wywiezie dziecko, należy rozważyć pilny wniosek do właściwego sądu o zabezpieczenie miejsca pobytu dziecka, kontaktów, dokumentów dziecka i zakazu wyjazdu bez zgody drugiego rodzica lub sądu. W Niemczech w takich sprawach istotną rolę może pełnić także Jugendamt, ale jego udział nie zastępuje orzeczenia sądu.

Co przygotować przed złożeniem pozwu?

Przed wyborem sądu warto przygotować krótką analizę faktów. Najważniejsze są: obywatelstwo małżonków, obecne i poprzednie miejsca zwykłego pobytu, data rozstania, miejsce pobytu dziecka, obywatelstwo dziecka, dokumenty dotyczące szkoły lub przedszkola, umowa najmu, zaświadczenia o pracy, ubezpieczeniu i opiece medycznej oraz dowody na to, kto faktycznie sprawuje codzienną opiekę.

Jeżeli sprawa ma toczyć się w Polsce, trzeba ustalić, czy polski sąd ma jurysdykcję według rozporządzenia 2019/1111, a następnie który sąd okręgowy jest miejscowo właściwy. Jeżeli sprawa ma toczyć się w Niemczech, trzeba sprawdzić warunki rozwodu według prawa niemieckiego, ewentualny upływ roku separacji oraz konieczność ustanowienia niemieckiego adwokata.

W sprawach z dziećmi nie należy ograniczać się do pozwu rozwodowego. Często potrzebne są wnioski zabezpieczające dotyczące miejsca pobytu dziecka, kontaktów, zakazu wyjazdu, paszportu lub alimentów. Wybór kolejności działań ma duże znaczenie, ponieważ pierwszy sąd prawidłowo wszczętej sprawy może mieć praktyczną przewagę procesową.

FAQ

Podsumowanie

Wybór między rozwodem w Polsce a rozwodem w Niemczech zależy od obywatelstwa małżonków, miejsca zwykłego pobytu, miejsca pobytu dziecka i tego, jakie rozstrzygnięcia mają być później wykonywane. Jeżeli dziecko mieszka w Niemczech, to właśnie sąd niemiecki może być najważniejszy dla spraw dotyczących opieki, kontaktów i miejsca pobytu dziecka. Polski rozwód może być możliwy, ale nie zawsze rozwiąże wszystkie problemy rodzinne. Przed złożeniem pozwu warto ustalić jurysdykcję, prawo właściwe i zabezpieczenia na czas sprawy.

Podstawy prawne i źródła

• art. 56 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy, tekst jednolity dostępny w systemie ELI: Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 17 pkt 1 i art. 41 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego: Kodeks postępowania cywilnego
• art. 54 ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. - Prawo prywatne międzynarodowe: Prawo prywatne międzynarodowe
• rozporządzenie Rady (UE) 2019/1111 z dnia 25 czerwca 2019 r. w sprawie jurysdykcji, uznawania i wykonywania orzeczeń w sprawach małżeńskich i dotyczących odpowiedzialności rodzicielskiej: EUR-Lex 2019/1111
• rozporządzenie Rady (UE) nr 1259/2010 z dnia 20 grudnia 2010 r. dotyczące prawa właściwego dla rozwodu i separacji prawnej: EUR-Lex 1259/2010
• § 1565 i § 1566 niemieckiego kodeksu cywilnego BGB: § 1565 BGB, § 1566 BGB