Przedstawiciel pracowników a ochrona przed zwolnieniem

Czy przedstawiciel pracowników ma automatyczną ochronę przed zwolnieniem?

Nie zawsze. W polskim prawie pracy szczególna ochrona przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem stosunku pracy nie przysługuje każdemu pracownikowi, który został wybrany przez załogę do reprezentowania jej interesów. Aby taka ochrona działała, musi wynikać z konkretnego przepisu ustawy, układu zbiorowego pracy, porozumienia zbiorowego albo regulacji szczególnej odnoszącej się do danego przedstawicielstwa.

W praktyce trzeba więc odróżnić:

• przedstawicieli pracowników wybranych do określonych konsultacji lub uzgodnień,
• członków rady pracowników działającej na podstawie ustawy z dnia 7 kwietnia 2006 r. o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji,
• działaczy związkowych objętych ochroną na podstawie ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych.

To rozróżnienie ma kluczowe znaczenie, bo zakres ochrony każdej z tych grup jest inny.

Co wynika z Konwencji nr 135 MOP?

Konwencja nr 135 Międzynarodowej Organizacji Pracy, dotycząca ochrony przedstawicieli pracowników w przedsiębiorstwach i przyznania im ułatwień, ratyfikowana przez Polskę i ogłoszona w Dz.U. z 1977 r. nr 39, poz. 178, stanowi w art. 1, że przedstawiciele pracowników powinni korzystać ze skutecznej ochrony przeciwko wszelkim aktom krzywdzącym, włącznie ze zwolnieniem, jeżeli działania te są podejmowane z powodu ich funkcji lub działalności przedstawicielskiej.

W art. 3 Konwencja rozróżnia przedstawicieli związkowych oraz przedstawicieli wybranych przez pracowników w wolnych wyborach. Z kolei art. 4 przewiduje, że to ustawodawstwo krajowe, układy zbiorowe, orzeczenia rozjemcze lub wyroki sądowe mogą określić kategorie przedstawicieli uprawnionych do ochrony i ułatwień.

To bardzo ważne: sama Konwencja wyznacza standard ochrony, ale w praktyce zakres bezpośrednio skutecznych uprawnień pracownika trzeba oceniać przez pryzmat polskich przepisów i konkretnego stanu faktycznego. Nie można więc bezwarunkowo przyjąć, że każdy wybrany przedstawiciel pracowników w Polsce ma identyczną ochronę jak działacz związkowy.

Przedstawiciele pracowników a związki zawodowe

Najsilniejsza ustawowa ochrona trwałości stosunku pracy dotyczy zwykle działaczy związkowych. Wynika ona przede wszystkim z art. 32 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych. Przepis ten ogranicza możliwość wypowiedzenia albo rozwiązania stosunku pracy z imiennie wskazanym działaczem bez zgody zarządu zakładowej organizacji związkowej.

Inaczej wygląda sytuacja pracowników wybranych jako przedstawiciele załogi poza strukturą związku zawodowego. Tacy pracownicy nie stają się automatycznie „działaczami związkowymi”. Jeżeli w zakładzie nie działa związek zawodowy, nie oznacza to jeszcze, że przedstawiciele pracowników przejmują całą ochronę przewidzianą dla związków.

W tym kontekście warto odróżnić przedstawiciel a działacz związkowy — to dwie różne role, o odmiennych podstawach prawnych i innym zakresie zabezpieczenia przed zwolnieniem.

Jakie przepisy Kodeksu pracy mają znaczenie?

Najczęściej znaczenie mają nie przepisy o „szczególnej ochronie”, lecz ogólne przepisy ograniczające możliwość niezgodnego z prawem rozwiązania umowy o pracę.

W szczególności:

• art. 30 § 4 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy wymaga wskazania przyczyny uzasadniającej wypowiedzenie umowy zawartej na czas nieokreślony albo rozwiązanie umowy bez wypowiedzenia, jeżeli przepis tego wymaga,
• art. 45 § 1 Kodeksu pracy pozwala pracownikowi żądać uznania wypowiedzenia za bezskuteczne, przywrócenia do pracy albo odszkodowania, jeśli wypowiedzenie jest nieuzasadnione lub narusza przepisy o wypowiadaniu umów,
• art. 56 § 1 Kodeksu pracy daje analogiczne roszczenia przy niezgodnym z prawem rozwiązaniu umowy bez wypowiedzenia,
• art. 264 § 1 i § 2 Kodeksu pracy przewiduje termin 21 dni na wniesienie odwołania do sądu pracy — odpowiednio od wypowiedzenia albo od doręczenia oświadczenia o rozwiązaniu umowy bez wypowiedzenia,
• art. 183a–183e Kodeksu pracy zakazuje nierównego traktowania i działań odwetowych wobec pracownika korzystającego z uprawnień związanych z naruszeniem zasady równego traktowania.

Jeżeli więc rzeczywistą przyczyną zwolnienia jest aktywność przedstawiciela pracowników, a pracodawca wskazuje przyczynę pozorną, można podważać takie zwolnienie na gruncie Kodeksu pracy, nawet bez szczególnej ochrony ustawowej.

Czy można samą uchwałą przekształcić przedstawicieli w radę pracowników?

Nie. Rada pracowników nie powstaje przez samą decyzję grupy przedstawicieli ani przez uchwałę załogi. Jej utworzenie i tryb wyboru reguluje ustawa z dnia 7 kwietnia 2006 r. o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji.

Zgodnie z art. 8 ust. 1 tej ustawy radę pracowników tworzy się u pracodawcy wykonującego działalność gospodarczą i zatrudniającego co najmniej 50 pracowników. Z kolei art. 8 ust. 2 przewiduje, że wybory członków rady organizuje pracodawca na pisemny wniosek grupy co najmniej 10% pracowników.

Oznacza to, że:

• musi być spełniony próg zatrudnienia,
• potrzebny jest formalny wniosek odpowiedniej grupy pracowników,
• rada powstaje w ustawowym trybie wyborczym, a nie przez „przemianowanie” istniejącego przedstawicielstwa.

Jeżeli więc w zakładzie funkcjonują przedstawiciele wybrani w wewnętrznych wyborach do kontaktów z pracodawcą, nie mogą oni sami nadać sobie statusu rady pracowników.

Jaka ochrona przysługuje członkom rady pracowników?

Jeżeli rada pracowników została utworzona zgodnie z ustawą z dnia 7 kwietnia 2006 r. o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji, zastosowanie ma art. 17 tej ustawy. Przepis ten stanowi, że pracodawca nie może bez zgody rady pracowników wypowiedzieć ani rozwiązać stosunku pracy z pracownikiem będącym członkiem rady w okresie jego członkostwa oraz w okresie roku po jego upływie.

To już jest wyraźna szczególna ochrona ustawowa. Ale działa ona tylko wtedy, gdy dana osoba rzeczywiście jest członkiem rady pracowników powołanej w ustawowym trybie.

Przedstawicielstwo pracowników bez szczególnej ochrony ustawowej

W wielu sytuacjach przepisy wymagają wyłonienia przedstawicieli pracowników do określonych czynności, ale nie dają im osobnej ochrony przed zwolnieniem. Tak bywa np. przy niektórych konsultacjach wewnątrzzakładowych, gdy u pracodawcy nie działa organizacja związkowa.

Przykładowo art. 23711a § 1 i art. 23713a § 1 Kodeksu pracy przewidują udział przedstawicieli pracowników w sprawach BHP, a w razie braku związków zawodowych sposób ich wyłaniania odbywa się w trybie przyjętym u pracodawcy. Same te przepisy nie ustanawiają jednak pełnej, odrębnej ochrony trwałości stosunku pracy porównywalnej do ochrony działaczy związkowych.

Nie oznacza to, że pracodawca może zwolnić takiego przedstawiciela całkowicie dowolnie. Nadal obowiązują przepisy o zakazie dyskryminacji, zasadzie równego traktowania, konieczności wskazania rzeczywistej przyczyny wypowiedzenia i sądowej kontroli wypowiedzenia.

Co zrobić, jeśli pracodawca grozi zwolnieniem za reprezentowanie załogi?

W pierwszej kolejności warto ustalić, z jakiego dokładnie tytułu działa przedstawicielstwo i na jakiej podstawie zostało wybrane. To przesądza o tym, czy istnieje szczególna ochrona ustawowa, czy tylko ochrona ogólna.

Następnie dobrze jest:

• zebrać dokumenty potwierdzające wybór przedstawicieli i zakres ich mandatu,
• zachować maile, pisma, wezwania na spotkania i protokoły konsultacji,
• udokumentować ewentualne groźby, naciski lub nierówne traktowanie,
• po otrzymaniu wypowiedzenia pilnować terminu 21 dni na odwołanie do sądu pracy zgodnie z art. 264 § 1 albo § 2 Kodeksu pracy,
• rozważyć wniosek o zabezpieczenie, jeśli okoliczności sprawy to uzasadniają.

W sprawach odwetowego zwolnienia duże znaczenie mają dowody pokazujące związek czasowy między aktywnością pracownika a decyzją pracodawcy.

Czy spór z dyrekcją sam w sobie daje ochronę?

Nie. Sam udział w sporze z dyrekcją albo reprezentowanie interesów grupy pracowników nie tworzy automatycznie szczególnej ochrony przed zwolnieniem. Inaczej jest tylko wtedy, gdy dana aktywność odbywa się w ramach instytucji prawnej, dla której ustawa przewiduje ochronę.

Jeżeli jednak pracodawca reaguje represyjnie na legalną aktywność pracownika, może dojść do naruszenia przepisów Kodeksu pracy. W zależności od okoliczności może chodzić o:

• nieuzasadnione wypowiedzenie w rozumieniu art. 45 § 1 Kodeksu pracy,
• niezgodne z prawem rozwiązanie bez wypowiedzenia w rozumieniu art. 56 § 1 Kodeksu pracy,
• nierówne traktowanie albo działania odwetowe w rozumieniu art. 183a–183e Kodeksu pracy.

Ocena zawsze zależy od konkretnego stanu faktycznego: treści wypowiedzenia, przebiegu konfliktu, rodzaju funkcji pełnionej przez pracownika i materiału dowodowego.

Wybory członków rady pracowników

Jeżeli celem załogi jest stworzenie organu mającego ustawowe umocowanie i wyraźną ochronę, trzeba przeprowadzić procedurę zgodną z ustawą z dnia 7 kwietnia 2006 r. o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji.

W uproszczeniu wygląda to tak:

Podsumowanie prawne

Jeżeli zostaliście wybrani jako przedstawiciele pracowników w wewnętrznych wyborach, ale nie jako rada pracowników utworzona na podstawie ustawy z dnia 7 kwietnia 2006 r. ani jako działacze związkowi objęci art. 32 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych, to co do zasady nie korzystacie z pełnej szczególnej ochrony przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę.

Nie można też nadać sobie statusu rady pracowników przez samą uchwałę przedstawicieli. To wymaga przeprowadzenia odrębnej ustawowej procedury. Nie oznacza to jednak braku ochrony w ogóle. Każde wypowiedzenie motywowane odwetem za działalność przedstawicielską może być badane przez sąd pracy pod kątem zgodności z art. 45 § 1, art. 56 § 1 i — zależnie od okoliczności — art. 183e Kodeksu pracy.

FAQ

Czy każdy przedstawiciel pracowników jest chroniony przed zwolnieniem?

Nie. Szczególna ochrona istnieje tylko wtedy, gdy wynika z konkretnego przepisu, np. art. 17 ustawy o radach pracowników albo art. 32 ustawy o związkach zawodowych.

Czy można uchwałą przekształcić przedstawicieli w radę pracowników?

Nie. Rada pracowników może powstać wyłącznie w trybie określonym w ustawie z dnia 7 kwietnia 2006 r. o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji.

Ile jest czasu na odwołanie od wypowiedzenia?

21 dni od doręczenia pisma wypowiadającego umowę o pracę — zgodnie z art. 264 § 1 Kodeksu pracy. Taki sam termin dotyczy odwołania od rozwiązania umowy bez wypowiedzenia na podstawie art. 264 § 2 Kodeksu pracy.

Czy brak związku zawodowego zwiększa ochronę przedstawicieli pracowników?

Nie automatycznie. Brak związku zawodowego nie powoduje sam przez się przejęcia przez przedstawicieli załogi ochrony właściwej dla działaczy związkowych.

Czy Konwencja nr 135 MOP wystarczy, aby wygrać sprawę?

Może być ważnym argumentem interpretacyjnym, ale w praktyce sąd oceni sprawę przede wszystkim przez pryzmat konkretnych polskich przepisów i dowodów dotyczących przyczyn zwolnienia.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy - Dz.U. 1974 nr 24 poz. 141
2. Konwencja nr 135 dotycząca ochrony przedstawicieli pracowników w przedsiębiorstwach i przyznania im ułatwień, przyjęta w Genewie dnia 23 czerwca 1971 r. - Dz.U. 1977 nr 39 poz. 178
3. Ustawa z dnia 7 kwietnia 2006 r. o informowaniu pracowników i przeprowadzaniu z nimi konsultacji - Dz.U. 2006 nr 79 poz. 550
4. Ustawa z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych - Dz.U. 1991 nr 55 poz. 234