Schizofrenia a odbywanie kary pozbawienia wolności

Czy schizofrenia pozwala opuścić zakład karny?

W praktyce pytanie nie brzmi: czy skazany choruje na schizofrenię, lecz czy jego aktualny stan zdrowia psychicznego uniemożliwia wykonywanie kary pozbawienia wolności. Osoba chora psychicznie może odbywać karę, jeżeli zakład karny jest w stanie zapewnić jej odpowiednie leczenie, nadzór medyczny i bezpieczeństwo.

Jeżeli leczenie psychiatryczne trwa już poza zakładem karnym, osobno wyjaśniamy czy karę więzienia można odbywać w szpitalu psychiatrycznym i jakie rozwiązania proceduralne mogą mieć znaczenie.

Inaczej należy oceniać sytuację, w której pobyt w jednostce penitencjarnej powoduje gwałtowne pogorszenie stanu zdrowia, nasilenie psychozy, zagrożenie samobójcze, odmowę leczenia, brak kontaktu logicznego albo potrzebę hospitalizacji psychiatrycznej, której nie da się realnie zapewnić w warunkach więziennych. Wtedy można wystąpić o przerwę w wykonaniu kary.

Dla porządku trzeba odróżnić odpowiedzialność karną osoby chorej psychicznie od etapu wykonywania już orzeczonej kary. Przy ocenie poczytalności przydatny może być materiał o odpowiedzialności karnej osoby chorej psychicznie, ale w sprawie osoby już skazanej kluczowe są przepisy Kodeksu karnego wykonawczego, a nie ponowna ocena winy za czyn.

Podstawa prawna przerwy w wykonaniu kary z powodu choroby

Jeżeli skazany już odbywa karę pozbawienia wolności, właściwą instytucją jest co do zasady przerwa w wykonaniu kary. Zgodnie z art. 153 § 1 K.k.w. sąd penitencjarny udziela przerwy w wykonaniu kary w wypadku określonym w art. 150 § 1 K.k.w., czyli w razie choroby psychicznej lub innej ciężkiej choroby uniemożliwiającej wykonywanie tej kary.

Art. 150 § 2 K.k.w. wyjaśnia, że za ciężką chorobę uznaje się taki stan skazanego, w którym umieszczenie go w zakładzie karnym może zagrażać życiu lub spowodować dla jego zdrowia poważne niebezpieczeństwo. W sprawach psychiatrycznych oznacza to konieczność wykazania realnego, medycznie potwierdzonego zagrożenia, a nie tylko ogólnego pogorszenia samopoczucia.

W sprawach dotyczących przerwa w wykonaniu kary ma charakter wyjątkowy, ale przy chorobie psychicznej sąd nie powinien traktować jej jako zwykłej ulgi dla skazanego. Jeżeli przesłanki z art. 150 § 1 K.k.w. są spełnione, przerwa powinna trwać do czasu ustania przeszkody.

Kiedy sąd może odmówić przerwy mimo schizofrenii?

Sąd może odmówić przerwy, jeżeli z opinii lekarzy lub biegłych wynika, że skazany może być leczony w warunkach zakładu karnego, jego stan jest stabilny, przyjmuje leki, pozostaje pod kontrolą psychiatry i nie występuje poważne niebezpieczeństwo dla życia lub zdrowia. Sama nazwa choroby, nawet tak poważnej jak schizofrenia, nie przesądza jeszcze o niemożności odbywania kary.

Znaczenie ma również to, czy skazany wymaga leczenia szpitalnego, czy wystarczające jest leczenie ambulatoryjne w jednostce penitencjarnej. Sąd będzie badał aktualny stan zdrowia, przebieg leczenia, wcześniejsze hospitalizacje, zachowanie w zakładzie karnym oraz to, czy jednostka penitencjarna może zapewnić właściwe warunki terapii.

Kto może złożyć wniosek i co powinna zrobić rodzina?

Wniosek o przerwę w wykonaniu kary powinien trafić do sądu penitencjarnego. W praktyce może przygotować go skazany albo jego obrońca. Aktualne przepisy przewidują także, że wniosek o udzielenie przerwy może złożyć dyrektor zakładu karnego, co ma znaczenie szczególnie wtedy, gdy personel jednostki dostrzega poważne problemy zdrowotne osadzonego.

Rodzina skazanego zwykle nie zastępuje formalnie skazanego w postępowaniu, ale może odegrać bardzo ważną rolę: zebrać dokumentację medyczną, przekazać ją obrońcy, zawiadomić dyrektora zakładu karnego o pogorszeniu stanu zdrowia, wnioskować o pilną konsultację psychiatryczną i opisać wcześniejszy przebieg choroby.

W sprawach, w których powodem jest stan zdrowia, warto porównać także materiał o przerwie w odbywaniu kary z powodu ciężkiej choroby oraz tekst o niestawieniu się do więzienia z powodu choroby.

Jak przebiega postępowanie przed sądem penitencjarnym?

Sąd penitencjarny bada, czy zachodzi przeszkoda zdrowotna uniemożliwiająca wykonanie kary. W sprawach psychiatrycznych najczęściej konieczne jest dopuszczenie dowodu z opinii biegłych psychiatrów, a czasem także uzupełniająca dokumentacja z zakładu karnego lub szpitala.

W posiedzeniu dotyczącym przerwy w karze mogą brać udział m.in. prokurator, skazany i jego obrońca, a także dyrektor zakładu karnego albo kurator zawodowy, jeżeli składali wniosek. Na postanowienie w przedmiocie przerwy przysługuje zażalenie, dlatego odmowa sądu nie musi kończyć sprawy, zwłaszcza gdy pojawi się nowa dokumentacja medyczna lub pogorszenie stanu zdrowia.

Jeżeli skazany jest tymczasowo aresztowany, stosuje się inne rozwiązanie: zgodnie z art. 260 Kodeksu postępowania karnego, jeżeli stan zdrowia oskarżonego tego wymaga, tymczasowe aresztowanie może być wykonywane tylko w postaci umieszczenia w odpowiednim zakładzie leczniczym. To jednak dotyczy aresztu tymczasowego, a nie osoby odbywającej prawomocnie orzeczoną karę.

Na jak długo sąd udziela przerwy?

Przerwa udzielana z powodu choroby psychicznej lub innej ciężkiej choroby trwa do czasu ustania przeszkody. Nie jest to z góry określony urlop od kary, lecz czas potrzebny na leczenie albo ustabilizowanie stanu zdrowia w stopniu pozwalającym na dalsze wykonywanie kary.

Jeżeli skazany korzystał już z przerwy, co do zasady nie można udzielić kolejnej przed upływem roku od zakończenia poprzedniej przerwy i powrotu do zakładu karnego. Wyjątek dotyczy m.in. choroby psychicznej, innej ciężkiej choroby skazanego albo innego wypadku losowego.

Trzeba pamiętać, że sąd może kontrolować sposób korzystania z przerwy. Jeżeli skazany nie leczy się, ukrywa się, narusza porządek prawny albo przerwa przestaje być uzasadniona, może powstać ryzyko jej odwołania.

Warunkowe zwolnienie po długiej przerwie w karze

Jeżeli przerwa w wykonaniu kary pozbawienia wolności trwała co najmniej rok, a skazany odbył co najmniej 6 miesięcy kary, sąd penitencjarny może warunkowo zwolnić go z odbycia reszty kary na zasadach określonych w art. 77 Kodeksu karnego. W tym trybie zwolnienie może nastąpić bez ograniczeń wynikających z art. 78 i 79 Kodeksu karnego.

To rozwiązanie nie ma jednak zastosowania, jeżeli kara albo suma kar pozbawienia wolności przekracza 3 lata. Poza warunkami formalnymi nadal potrzebna jest pozytywna prognoza kryminologiczna: sąd oceni postawę skazanego, jego właściwości i warunki osobiste, zachowanie w czasie odbywania kary, przebieg leczenia oraz ryzyko ponownego naruszenia prawa.

FAQ

Czy schizofrenia automatycznie oznacza przerwę w odbywaniu kary?

Nie. Potrzebne jest wykazanie, że choroba psychiczna uniemożliwia wykonywanie kary, a pobyt w zakładzie karnym zagraża życiu skazanego albo powoduje poważne niebezpieczeństwo dla jego zdrowia.

Czy rodzina może sama złożyć wniosek do sądu?

Najbezpieczniej, aby wniosek złożył skazany albo jego obrońca. Rodzina może jednak zebrać dokumenty, przekazać informacje obrońcy i zawiadomić zakład karny o pogorszeniu stanu zdrowia osadzonego.

Jakie dokumenty są najważniejsze?

Największe znaczenie mają aktualne zaświadczenia psychiatryczne, karty leczenia szpitalnego, historia choroby, informacje o lekach, opis pogorszenia stanu zdrowia w zakładzie karnym oraz dokumenty wskazujące na potrzebę leczenia szpitalnego.

Czy sąd zawsze powołuje biegłych psychiatrów?

W sprawach dotyczących poważnej choroby psychicznej opinia biegłych zwykle ma kluczowe znaczenie. To biegli oceniają, czy stan zdrowia rzeczywiście uniemożliwia wykonywanie kary w warunkach zakładu karnego.

Czy po przerwie trzeba wrócić do więzienia?

Co do zasady tak, jeżeli przeszkoda zdrowotna ustanie. Jeżeli jednak przerwa trwa co najmniej rok, skazany odbył co najmniej 6 miesięcy kary i spełnia pozostałe warunki, można rozważyć wniosek o warunkowe zwolnienie.

Czy odmowę przerwy można zaskarżyć?

Tak. Na postanowienie w przedmiocie przerwy w wykonaniu kary przysługuje zażalenie. Warto je oprzeć na konkretnych zarzutach, np. pominięciu dokumentacji medycznej albo błędnej ocenie opinii biegłych.

Podsumowanie

Schizofrenia u osoby skazanej może być podstawą przerwy w odbywaniu kary, ale tylko wtedy, gdy aktualny stan zdrowia spełnia ustawowe przesłanki z Kodeksu karnego wykonawczego. Kluczowe jest wykazanie, że dalszy pobyt w zakładzie karnym zagraża życiu skazanego albo stwarza poważne niebezpieczeństwo dla jego zdrowia, a odpowiednie leczenie nie może być zapewnione w warunkach penitencjarnych.

Największe znaczenie ma dobra dokumentacja medyczna, szybka reakcja rodziny i obrońcy oraz rzetelna opinia biegłych psychiatrów. W sprawach nagłych nie warto czekać na dalsze pogorszenie stanu zdrowia, lecz jak najszybciej zebrać dowody i skierować sprawę do sądu penitencjarnego.

Źródła:

1. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny - Dz.U. 1997 nr 88 poz. 553
2. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks karny wykonawczy - Dz.U. 1997 nr 90 poz. 557
3. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego - Dz.U. 1997 nr 89 poz. 555