Rozdzielność majątkowa członka zarządu spółki a odpowiedzialność za długi

Odpowiedź na pytanie, czy rozdzielność majątkowa uchroni majątek małżonka członka zarządu spółki z o.o., zależy przede wszystkim od trzech kwestii: momentu powstania zobowiązania spółki, chwili zawarcia umowy majątkowej małżeńskiej oraz tego, czy wierzyciel mógł skutecznie powołać się na ochronę przewidzianą dla osób trzecich.

W praktyce nie istnieje jeden ustawowy termin, np. „6 miesięcy przed upadłością”, który automatycznie zabezpieczałby majątek rodzinny. Trzeba oceniać każdy stan faktyczny osobno.

Na czym polega odpowiedzialność członka zarządu spółki z o.o.?

Zgodnie z art. 299 § 1 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych, jeżeli egzekucja przeciwko spółce z ograniczoną odpowiedzialnością okaże się bezskuteczna, członkowie zarządu odpowiadają solidarnie za jej zobowiązania. Odpowiedzialność ta ma charakter osobisty i subsydiarny – wierzyciel najpierw kieruje roszczenie do spółki, a dopiero po stwierdzeniu bezskuteczności egzekucji może dochodzić zapłaty od członków zarządu.

W aktualnym orzecznictwie utrwalone jest stanowisko, że wierzyciel powinien co do zasady wykazać istnienie zobowiązania spółki oraz bezskuteczność egzekucji prowadzonej przeciwko spółce. Dopiero wtedy otwiera się droga do dochodzenia roszczeń od członków zarządu na podstawie art. 299 § 1 Kodeksu spółek handlowych.

Członek zarządu może się zwolnić z tej odpowiedzialności w przypadkach wskazanych w art. 299 § 2 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych, tj. jeżeli wykaże, że:

• we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości, albo
• we właściwym czasie wydano postanowienie o otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego albo o zatwierdzeniu układu w postępowaniu o zatwierdzenie układu, albo
• niezgłoszenie wniosku o ogłoszenie upadłości nastąpiło nie z jego winy, albo
• pomimo niezgłoszenia wniosku wierzyciel nie poniósł szkody.

Jeżeli problem dotyczy także zakresu osobistej odpowiedzialności osób zarządzających spółką, warto porównać go z materiałem o odpowiedzialności zarządu.

Kiedy członek zarządu powinien zgłosić upadłość?

Obecnie obowiązek złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości wynika z art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe. Dłużnik ma na to 30 dni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości.

Podstawą ogłoszenia upadłości jest niewypłacalność w rozumieniu art. 11 ust. 1 i 1a Prawa upadłościowego. Dłużnik jest niewypłacalny, jeżeli utracił zdolność do wykonywania swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych. Domniemywa się, że taka utrata zachodzi, jeżeli opóźnienie w wykonaniu zobowiązań pieniężnych przekracza 3 miesiące. W przypadku osób prawnych oraz jednostek organizacyjnych, którym ustawa przyznaje zdolność prawną, niewypłacalność zachodzi także wtedy, gdy zobowiązania pieniężne przekraczają wartość majątku, a stan ten utrzymuje się przez okres przekraczający 24 miesiące – art. 11 ust. 2 Prawa upadłościowego.

W praktyce dla odpowiedzialności z art. 299 Kodeksu spółek handlowych ogromne znaczenie ma to, czy zarząd reagował odpowiednio wcześnie. Jeżeli zaniechanie było zawinione, wierzyciel może sięgnąć do majątku osobistego członka zarządu. Odrębną kwestią pozostaje także prezes a kary w sytuacjach, w których w grę wchodzi odpowiedzialność karna lub karnoskarbowa.

Czy rozdzielność majątkowa chroni przed egzekucją?

Rozdzielność majątkowa małżeńska nie usuwa samej odpowiedzialności członka zarządu. Ona może jedynie ograniczyć możliwość prowadzenia egzekucji z majątku wspólnego małżonków, ale tylko pod warunkiem, że będzie skuteczna wobec konkretnego wierzyciela.

Podstawą prawną jest art. 47 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym małżonkowie mogą przez umowę zawartą w formie aktu notarialnego wspólność ustawową rozszerzyć, ograniczyć albo ustanowić rozdzielność majątkową lub rozdzielność majątkową z wyrównaniem dorobków.

Kluczowy jest art. 47¹ ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Zgodnie z tym przepisem małżonek może powoływać się względem innych osób na umowę majątkową małżeńską tylko wtedy, gdy zawarcie umowy oraz jej rodzaj były tym osobom wiadome.

To oznacza, że sama intercyza podpisana u notariusza nie wystarcza jeszcze do ochrony przed każdym wierzycielem. Wierzyciel może twierdzić, że o umowie nie wiedział, a wtedy małżonkowie nie zawsze skutecznie przeciwstawią mu rozdzielność majątkową.

Czy istnieje minimalny okres wyprzedzenia przed powstaniem problemów spółki?

Nie. Żaden przepis nie stanowi, że członek zarządu musi ustanowić rozdzielność majątkową z konkretnym wyprzedzeniem, np. 3, 6 czy 12 miesięcy, aby była ona skuteczna.

W praktyce rozstrzygające są dwie daty:

• kiedy powstała wierzytelność wobec spółki, za którą wierzyciel później chce dochodzić zapłaty od członka zarządu,
• czy przed tym momentem wierzyciel wiedział o zawarciu umowy majątkowej małżeńskiej i o jej rodzaju.

Jeżeli wierzytelność powstała już po skutecznym ustanowieniu rozdzielności i wierzyciel wiedział o tej umowie, szanse na obronę przed egzekucją z dawnego majątku wspólnego są wyraźnie większe. Jeżeli jednak wierzytelność powstała wcześniej albo wierzyciel nie miał wiedzy o intercyzie, sytuacja jest dużo mniej bezpieczna.

Jak wygląda egzekucja z majątku małżonków?

Zagadnienie to trzeba rozdzielić na dwa etapy.

Po pierwsze, wierzyciel musi uzyskać tytuł przeciwko członkowi zarządu. Po drugie, musi ustalić, z jakiego majątku może prowadzić egzekucję.

Jeżeli w czasie powstania zobowiązania istniała wspólność majątkowa, znaczenie może mieć art. 41 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, który reguluje odpowiedzialność majątkiem wspólnym za zobowiązania zaciągnięte za zgodą drugiego małżonka. Jednak przy odpowiedzialności z art. 299 Kodeksu spółek handlowych sytuacja jest bardziej złożona, bo nie chodzi o zwykłe zobowiązanie umowne małżonka, lecz o odpowiedzialność ustawową członka zarządu.

W postępowaniu egzekucyjnym nadal istotne pozostają przepisy Kodeksu postępowania cywilnego dotyczące rozszerzenia wykonalności na małżonka dłużnika, ale ich zastosowanie zależy od rodzaju zobowiązania i konkretnego tytułu wykonawczego. Dlatego w sprawach o odpowiedzialność zarządu nie warto zakładać automatycznie, że wierzyciel zawsze bez przeszkód sięgnie do majątku małżonka albo że nigdy nie będzie mógł tego zrobić.

Zobacz również:

Czy wierzyciel może podważyć rozdzielność majątkową?

Tak, w określonych sytuacjach wierzyciel może próbować kwestionować skutki czynności dokonanych przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli. Podstawą jest art. 527 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny. Zgodnie z tym przepisem, gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy wierzyciel może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała albo przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.

Przy małżonkach istotne jest także domniemanie z art. 527 § 3 Kodeksu cywilnego – jeżeli korzyść uzyskała osoba pozostająca z dłużnikiem w bliskim stosunku, domniemywa się, że wiedziała o świadomości pokrzywdzenia wierzycieli.

Trzeba jednak doprecyzować: skarga pauliańska nie służy „uchyleniu” samej intercyzy jako takiej w każdym przypadku. Wierzyciel najczęściej atakuje konkretną czynność, która wyprowadziła majątek spod egzekucji albo pogorszyła jego sytuację. Może to być np. darowizna, podział majątku, przeniesienie własności składnika majątku na małżonka lub inne przesunięcie majątkowe towarzyszące rozdzielności.

Co jest ważniejsze: data intercyzy czy data powstania wierzytelności?

W większości sporów ważniejsza będzie relacja między tymi dwiema datami.

Czy wystarczy podpisać intercyzę, gdy egzekucja przeciwko spółce jeszcze trwa?

To jest właśnie obszar największego ryzyka. Sam fakt, że egzekucja przeciwko spółce nie została jeszcze formalnie uznana za bezskuteczną, nie oznacza automatycznie bezpieczeństwa. Jeżeli już wcześniej istniały wymagalne zobowiązania spółki, a sytuacja finansowa wskazywała na niewypłacalność, późniejsze czynności majątkowe mogą być oceniane bardzo krytycznie.

W sprawie odpowiedzialności z art. 299 Kodeksu spółek handlowych sądy patrzą na realny przebieg zdarzeń, a nie wyłącznie na formalne daty. Jeżeli zatem rozdzielność ustanowiono dopiero wtedy, gdy problemy spółki były już oczywiste, obrona może być trudna.

Przykłady

Poniższe przykłady pokazują, jak różny może być skutek tej samej czynności w zależności od momentu jej dokonania i sytuacji spółki.

FAQ

Czy intercyza zawarta po powstaniu długu spółki chroni małżonka?

Zwykle nie daje pełnej ochrony. Jeżeli wierzytelność powstała wcześniej, wierzyciel może kwestionować skuteczność intercyzy wobec siebie, a dodatkowo badać, czy nie doszło do pokrzywdzenia wierzycieli.

Czy trzeba zgłaszać intercyzę do KRS?

Nie. Umowa majątkowa małżeńska nie podlega wpisowi do KRS. Dla jej skuteczności wobec wierzyciela znaczenie ma jednak to, czy wierzyciel wiedział o jej zawarciu i rodzaju – art. 47¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Czy sam fakt bycia prezesem oznacza odpowiedzialność za wszystkie długi spółki?

Nie automatycznie. Wierzyciel musi wykazać przesłanki z art. 299 § 1 Kodeksu spółek handlowych, a członek zarządu może bronić się okolicznościami z art. 299 § 2 tej ustawy.

Czy po ustanowieniu rozdzielności można swobodnie przepisać majątek na małżonka?

Nie. Takie działania mogą zostać uznane za dokonane z pokrzywdzeniem wierzycieli. Wtedy wierzyciel może skorzystać ze skargi pauliańskiej na podstawie art. 527–534 Kodeksu cywilnego.

Czy odpowiedzialność z art. 299 KSH dotyczy też wiceprezesa?

Tak, przepis obejmuje członków zarządu, a więc nie tylko prezesa, ale również wiceprezesa i pozostałe osoby wchodzące w skład zarządu, o ile pełniły funkcję w relewantnym czasie.

Wnioski praktyczne

Jeżeli ktoś pełni funkcję w zarządzie spółki z o.o., powinien patrzeć na rozdzielność majątkową jedynie jako na jeden z elementów bezpieczeństwa, a nie jako prosty sposób na uniknięcie odpowiedzialności.

Najważniejsze praktyczne zasady są następujące:

• intercyzę warto analizować odpowiednio wcześnie, a nie dopiero po ujawnieniu się kryzysu w spółce,
• trzeba dokumentować, od kiedy wierzyciele mogli wiedzieć o rozdzielności majątkowej,
• należy pilnować obowiązków zarządu związanych z niewypłacalnością i terminem z art. 21 ust. 1 Prawa upadłościowego,
• nie wolno traktować późniejszych darowizn i przesunięć majątkowych jako „bezpiecznych” bez analizy ryzyka skargi pauliańskiej.

Źródła

• art. 299 § 1 i § 2 ustawy z dnia 15 września 2000 r. – Kodeks spółek handlowych
• art. 21 ust. 1, art. 11 ust. 1, 1a i 2 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe
• art. 47 § 1, art. 47¹, art. 41 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 527–534 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• orzecznictwo dotyczące odpowiedzialności z art. 299 Kodeksu spółek handlowych oraz skutków czynności dokonanych z pokrzywdzeniem wierzycieli – stosowane każdorazowo z uwzględnieniem konkretnego stanu faktycznego