Prawo do mieszkania w domu męża do czasu rozwodu

Prawo małżonka do mieszkania należącego do drugiego małżonka

W opisanej sytuacji trzeba rozdzielić dwie kwestie: prawo do dalszego zamieszkiwania oraz ewentualne rozliczenia finansowe. Jeżeli dom został nabyty przez męża w drodze dziedziczenia, to co do zasady należy do jego majątku osobistego na podstawie art. 33 pkt 2 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Sam fakt małżeństwa nie powoduje więc, że drugi małżonek staje się współwłaścicielem takiej nieruchomości.

To jednak nie oznacza, że w czasie trwania małżeństwa drugi małżonek nie ma żadnych praw do mieszkania w tym domu. Zgodnie z art. 28¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego: „Jeżeli prawo do mieszkania przysługuje jednemu małżonkowi, drugi małżonek jest uprawniony do korzystania z tego mieszkania w celu zaspokojenia potrzeb rodziny. Przepis ten stosuje się odpowiednio do przedmiotów urządzenia domowego”.

W praktyce oznacza to, że dopóki małżeństwo trwa, małżonek niebędący właścicielem może korzystać z domu, jeżeli mieszkanie w nim służy zaspokajaniu potrzeb rodziny. Uprawnienie to nie zależy od tego, czy między małżonkami istnieje wspólność ustawowa, rozdzielność majątkowa czy inny ustrój majątkowy.

Trzeba jednak podkreślić, że art. 28¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego nie tworzy prawa własności, nie daje udziału w domu i nie blokuje samej możliwości rozporządzenia nieruchomością przez właściciela. Daje natomiast podstawę do korzystania z mieszkania w czasie trwania małżeństwa, o ile przemawia za tym cel rodzinny.

Jak długo trwa to uprawnienie

Prawo do korzystania z mieszkania z art. 28¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego jest związane z trwaniem małżeństwa i z funkcją rodzinną mieszkania. Co do zasady wygasa ono, gdy ustaje małżeństwo, zapadnie prawomocny wyrok rozwodowy albo orzeczona zostanie separacja, jeśli wspólne zamieszkiwanie przestaje być objęte ochroną wynikającą z tego przepisu.

Istotne znaczenie ma wtedy art. 58 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem, jeżeli małżonkowie zajmują wspólne mieszkanie, sąd w wyroku rozwodowym orzeka o sposobie korzystania z tego mieszkania przez czas wspólnego w nim zamieszkiwania rozwiedzionych małżonków. W wypadkach wyjątkowych, gdy jeden z małżonków swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie, sąd może nakazać jego eksmisję na żądanie drugiego małżonka.

To oznacza, że po rozwodzie nie działa już automatycznie sama ochrona z art. 28¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, ale sytuację mieszkaniową może jeszcze regulować wyrok rozwodowy. Jeżeli sąd określi sposób korzystania z domu, trzeba stosować się właśnie do tego rozstrzygnięcia.

Czy mąż i jego siostra mogą sprzedać dom

Jeżeli po śmierci rodziców męża nieruchomość weszła do spadku, a spadkobiercami są mąż i jego siostra, to do czasu działu spadku najczęściej istnieje między nimi współwłasność w częściach ułamkowych. Podstawą są art. 1035 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny oraz art. 195 i nast. Kodeksu cywilnego.

Co do zasady współwłaściciele mogą sprzedać nieruchomość wspólnie. Jeżeli sprzedaż dojdzie do skutku, sama zmiana właściciela nie oznacza jeszcze, że można natychmiast usunąć osobę faktycznie mieszkającą w domu. Jeżeli dana osoba nie wyda lokalu dobrowolnie, nowy właściciel musi co do zasady dochodzić opróżnienia nieruchomości w odpowiednim trybie prawnym, a w razie potrzeby uzyskać tytuł wykonawczy.

W praktyce obecność osoby zamieszkującej w domu rzeczywiście może utrudniać sprzedaż albo obniżać atrakcyjność nieruchomości, ale nie daje to samo przez się trwałego prawa do dalszego zamieszkiwania po ustaniu małżeństwa. Dużo zależy od tego, czy istnieje wyrok rozwodowy regulujący sposób korzystania z domu, czy doszło do użyczenia, czy też osoba zajmująca lokal utraciła już tytuł do władania nim.

Czy można zostać eksmitowanym w czasie małżeństwa albo po rozwodzie

W czasie trwania małżeństwa eksmisja jednego małżonka ze wspólnie zajmowanego mieszkania jest możliwa, ale tylko w określonych przypadkach. Podstawą jest przede wszystkim art. 58 § 2 zdanie drugie Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w sprawie rozwodowej, a przy separacji – art. 61³ § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Dodatkowo znaczenie ma art. 13 ust. 2 ustawy z 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego. Zgodnie z tym przepisem współlokator może żądać rozwiązania przez sąd stosunku prawnego uprawniającego do używania lokalu i nakazania jego opróżnienia, jeżeli lokator swoim rażąco nagannym postępowaniem uniemożliwia wspólne zamieszkiwanie. Przepis ten bywa stosowany także między małżonkami albo byłymi małżonkami, zależnie od konkretnego stanu faktycznego i rodzaju tytułu prawnego do lokalu.

Nie każda konfliktowa sytuacja wystarczy do eksmisji. Potrzebne są okoliczności poważne, np. przemoc, uporczywe awantury, dewastacja, nadużywanie alkoholu połączone z agresją lub inne zachowania obiektywnie uniemożliwiające wspólne mieszkanie. Sam fakt, że właściciel chce odzyskać pełną swobodę korzystania z domu, zwykle nie wystarcza do natychmiastowego usunięcia małżonka w trakcie trwania małżeństwa.

Rozliczenie wydatków i nakładów na dom męża

Jeżeli ponosiła Pani koszty utrzymania domu, podatki, rachunki albo finansowała remonty, to trzeba odróżnić zwykłe koszty bieżącego życia rodziny od nakładów, które zwiększyły wartość nieruchomości lub spłacały zobowiązania właściciela.

W sprawach majątkowych najczęściej znaczenie mają:

• art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego – gdy z majątku wspólnego były dokonywane nakłady na majątek osobisty jednego z małżonków albo odwrotnie,
• art. 405 i art. 410 Kodeksu cywilnego – jeżeli w konkretnym stanie faktycznym można mówić o bezpodstawnym wzbogaceniu lub świadczeniu nienależnym,
• art. 226–231 Kodeksu cywilnego – gdy pojawia się problem rozliczeń między posiadaczem a właścicielem, choć ich zastosowanie zależy od charakteru władania nieruchomością.

Nie każdy opłacony rachunek da się odzyskać. Opłaty za media, żywność czy bieżące utrzymanie rodziny zwykle traktuje się jako element normalnego funkcjonowania gospodarstwa domowego. Inaczej może być z większymi remontami, spłatą podatku od nieruchomości za właściciela, finansowaniem modernizacji albo inwestycjami podnoszącymi wartość domu. W takim przypadku trzeba zebrać dowody: przelewy, faktury, potwierdzenia zapłaty, wiadomości, zeznania świadków.

Co zrobić praktycznie w takiej sytuacji

Jeżeli mąż chce rozwodu i jednocześnie pojawia się temat sprzedaży domu, warto działać równolegle na kilku poziomach:

1. ustalić dokładny stan prawny nieruchomości – kto jest wpisany w księdze wieczystej i czy był już dział spadku,
2. zebrać dokumenty potwierdzające poniesione wydatki i nakłady,
3. w razie rozwodu złożyć wniosek o uregulowanie sposobu korzystania ze wspólnie zajmowanego domu na podstawie art. 58 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego,
4. rozważyć zgłoszenie roszczeń z art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego albo innych przepisów o rozliczeniach, jeśli były realne nakłady na dom,
5. nie wyprowadzać się pochopnie bez analizy skutków procesowych i dowodowych.

Jeżeli w domu nadal mieszkają dzieci albo nieruchomość faktycznie stanowi centrum życia rodziny, ma to zwykle istotne znaczenie dla oceny sposobu korzystania z mieszkania po rozwodzie. Jeżeli dzieci są małoletnie, sąd bierze pod uwagę także ich dobro, zgodnie z zasadą wyrażoną w art. 56 § 2 i art. 58 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Przykłady

Poniższe sytuacje pokazują, jak podobne sprawy mogą wyglądać w praktyce. Ostateczna ocena zawsze zależy od dokumentów, przebiegu małżeństwa i tego, czy sprawa jest już w sądzie.

FAQ

Czy samo małżeństwo daje udział w domu odziedziczonym przez męża?

Nie. Zgodnie z art. 33 pkt 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego przedmioty majątkowe nabyte przez dziedziczenie należą co do zasady do majątku osobistego małżonka, który je odziedziczył.

Czy mogę mieszkać w domu męża do czasu rozwodu?

Najczęściej tak, jeżeli mieszkanie służy zaspokajaniu potrzeb rodziny. Podstawą jest art. 28¹ Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wyjątki mogą wynikać z orzeczenia sądu albo z rażąco nagannego zachowania uzasadniającego eksmisję.

Czy właściciel może sprzedać dom, jeśli wciąż w nim mieszkam?

Co do zasady tak, jeżeli ma do tego prawo jako właściciel lub współwłaściciel. Sama sprzedaż nie oznacza jednak automatycznego i natychmiastowego usunięcia osoby mieszkającej w domu bez właściwej podstawy prawnej i procedury.

Czy zwrot pieniędzy za remont domu jest możliwy?

Tak, ale nie zawsze. Zależy to od tego, czy były to rzeczywiste nakłady na majątek osobisty męża, z jakich środków zostały sfinansowane i czy da się je udowodnić. Najczęściej analizuje się tu art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego oraz – zależnie od sytuacji – przepisy Kodeksu cywilnego.

Czy po rozwodzie mogę zostać w domu bezterminowo?

Nie ma takiej automatycznej zasady. Po rozwodzie decyduje przede wszystkim treść wyroku rozwodowego, ewentualne dalsze porozumienia stron oraz to, czy istnieje jakikolwiek tytuł prawny do dalszego zajmowania nieruchomości.

Źródła

• art. 28¹, art. 33 pkt 2, art. 45 § 1, art. 56 § 2, art. 58 § 1 i § 2, art. 61³ § 1 ustawy z 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 195 i nast., art. 405, art. 410, art. 1035 ustawy z 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 13 ust. 2 ustawy z 21 czerwca 2001 r. o ochronie praw lokatorów, mieszkaniowym zasobie gminy i o zmianie Kodeksu cywilnego
• uchwała Sądu Najwyższego z 12 czerwca 2008 r., sygn. III CZP 41/08