Praca bez wynagrodzenia w firmie członka rodziny

Ochrona wynagrodzenia za pracę

Jeżeli współpraca miałaby odbywać się w ramach stosunku pracy, praca bez wynagrodzenia jest niedopuszczalna. Wynika to wprost z art. 22 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, zgodnie z którym pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem, a pracodawca – do zatrudniania pracownika za wynagrodzeniem.

Dodatkowo art. 84 Kodeksu pracy stanowi, że pracownik nie może zrzec się prawa do wynagrodzenia ani przenieść tego prawa na inną osobę. Oznacza to, że nie da się skutecznie zawrzeć ważnej umowy o pracę przewidującej wykonywanie pracy za darmo ani później „darować” pracodawcy należnej pensji.

Nawet jeśli strony zgodnie uznają, że współpraca będzie nieodpłatna, takie ustalenie w zakresie stosunku pracy byłoby nieważne. W takim przypadku zastosowanie mają art. 18 § 1 i § 2 Kodeksu pracy, zgodnie z którymi postanowienia umów o pracę mniej korzystne dla pracownika niż przepisy prawa pracy są nieważne, a zamiast nich stosuje się odpowiednie przepisy prawa pracy.

Jeżeli więc współpraca rzeczywiście miałaby cechy zatrudnienia pracowniczego, samo nazwanie jej „pomocą rodzinną” albo „bezpłatnym wsparciem” nie wyłączy obowiązku zapłaty wynagrodzenia.

Kiedy współpraca nie jest stosunkiem pracy

Nie każda pomoc na rzecz członka rodziny musi być zatrudnieniem pracowniczym. O tym, czy powstaje stosunek pracy, decyduje rzeczywisty sposób wykonywania obowiązków, a nie nazwa ustaleń między stronami. Znaczenie ma zwłaszcza to, czy występuje podporządkowanie, obowiązek osobistego świadczenia pracy, określone godziny, miejsce wykonywania pracy i bieżące kierownictwo drugiej strony.

Wynika to z art. 22 § 1¹ Kodeksu pracy, zgodnie z którym zatrudnienie w warunkach określonych w art. 22 § 1 jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy bez względu na nazwę zawartej umowy. Z kolei art. 22 § 1² Kodeksu pracy zakazuje zastępowania umowy o pracę umową cywilnoprawną przy zachowaniu warunków wykonywania pracy właściwych dla stosunku pracy.

Dlatego przy planowanej rodzinnej współpracy trzeba najpierw ustalić, czy chodzi o samodzielne wsparcie specjalisty, czy o faktyczne zatrudnienie. Jeżeli synowa prowadzi własną działalność i samodzielnie organizuje swoją pracę, łatwiej uzasadnić model cywilnoprawny lub współpracę między przedsiębiorcami. W praktyce zbliża się to czasem do modelu opisanego jako samozatrudnienie, ale w każdej sprawie trzeba badać realne warunki współpracy.

Odpłatność zlecenia jako zasada

Jeżeli współpraca nie ma cech stosunku pracy, trzeba rozważyć umowę cywilnoprawną. W przypadku umowy zlecenia kluczowe znaczenie ma art. 734 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym przez umowę zlecenia przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej czynności prawnej dla dającego zlecenie.

W praktyce wiele umów o świadczenie usług, do których stosuje się odpowiednio przepisy o zleceniu, opiera się także na art. 750 Kodeksu cywilnego. To ważne, bo przy współpracy projektowej często nie chodzi o klasyczne „zlecenie” w wąskim znaczeniu, lecz właśnie o umowę o świadczenie usług.

Zgodnie z art. 735 § 1 Kodeksu cywilnego, jeżeli ani z umowy, ani z okoliczności nie wynika, że przyjmujący zlecenie zobowiązał się wykonać je bez wynagrodzenia, za wykonanie zlecenia należy się wynagrodzenie. Oznacza to, że odpłatność jest zasadą, a nieodpłatność wyjątkiem.

Jeżeli więc strony chcą, aby pomoc była rzeczywiście nieodpłatna, powinny to wyraźnie zapisać. Brak postanowienia o wynagrodzeniu nie oznacza automatycznie, że współpraca jest darmowa. W razie sporu druga strona mogłaby żądać wynagrodzenia ustalonego według art. 735 § 2 Kodeksu cywilnego, czyli wynagrodzenia odpowiadającego wykonanej pracy.

W realiach rodzinnej współpracy takie nieodpłatne wsparcie może być dopuszczalne, ale umowa powinna precyzyjnie określać:

• strony umowy,
• zakres czynności,
• brak podporządkowania pracowniczego,
• wyraźne zastrzeżenie, że usługa jest wykonywana bez wynagrodzenia,
• odpowiedzialność za rezultat i za wykorzystanie opracowania.

Podobna zasada dotyczy też innych relacji opiekuńczych lub usługowych – przy umowach cywilnoprawnych odpłatność jest punktem wyjścia, dlatego przy angażowaniu osoby bliskiej jako opiekun także trzeba wyraźnie ustalać zasady rozliczeń.

Czy można podpisać cudzy projekt bez wynagrodzenia

W opisanej sytuacji najistotniejsze jest nie tylko to, czy pomoc może być nieodpłatna, ale także czy wolno podpisywać projekt opracowany w ramach działalności innej osoby. Sam brak wynagrodzenia nie rozwiązuje problemu odpowiedzialności zawodowej.

Zgodnie z art. 20 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane do podstawowych obowiązków projektanta należy opracowanie projektu budowlanego w sposób zgodny z wymaganiami ustawy, przepisami oraz zasadami wiedzy technicznej. Z kolei art. 20 ust. 2 Prawa budowlanego przewiduje, że projektant zapewnia, w razie potrzeby, udział w opracowaniu projektu osób posiadających uprawnienia budowlane do projektowania w odpowiedniej specjalności.

Jeżeli dana osoba podpisuje projekt jako projektant, bierze odpowiedzialność za jego zgodność z prawem i zasadami wiedzy technicznej. Nie powinno to być jedynie formalne „użyczenie uprawnień”. W zależności od stanu faktycznego może to prowadzić do odpowiedzialności zawodowej w budownictwie na podstawie art. 95 i nast. Prawa budowlanego, a w razie szkody także do odpowiedzialności cywilnej.

Dlatego podpisywanie projektów przygotowanych przez inną osobę jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy rzeczywiście uczestniczy Pani w opracowaniu projektu w zakresie odpowiadającym Pani uprawnieniom i może Pani wziąć za ten projekt pełną odpowiedzialność. Jeżeli miałoby chodzić wyłącznie o „podpis”, bez realnego udziału merytorycznego, jest to rozwiązanie ryzykowne.

W takiej sytuacji trzeba też sprawdzić aktualne zasady wykonywania samodzielnych funkcji technicznych w budownictwie oraz reguły odpowiedzialności zawodowej i członkostwa w samorządzie zawodowym, bo praktyczne wymogi zależą od rodzaju projektu i specjalności uprawnień.

Najbezpieczniejsze formy współpracy

To, jaka forma będzie prawidłowa, zależy od rzeczywistego modelu współpracy. Najczęstsze warianty można porównać w skrócie:

W opisanym przypadku najczęściej rozważa się umowę o świadczenie usług albo inną formę współpracy cywilnoprawnej, ale tylko przy wyraźnym wskazaniu nieodpłatności i przy realnym, a nie pozornym, udziale osoby posiadającej uprawnienia.

Jeżeli zaś synowa potrzebuje stałego wsparcia przy prowadzeniu spraw zawodowych, czasem praktyczniejsze okazuje się uporządkowanie współpracy odpłatnie i formalnie. W sprawach opiekuńczych lub rodzinnych przedsiębiorcy często porównują to także z rozwiązaniami stosowanymi przy zatrudnianiu osoby bliskiej jako opiekunka, gdzie jasne ustalenie zakresu obowiązków i rozliczeń zapobiega późniejszym sporom.

Na co uważać w praktyce

Przy planowaniu nieodpłatnej współpracy rodzinnej warto sprawdzić pięć kwestii:

1. Czy współpraca nie ma cech stosunku pracy – jeżeli ma, wynagrodzenie jest obowiązkowe.
2. Czy umowa wyraźnie przewiduje brak wynagrodzenia – przy zleceniu brak takiego zapisu może oznaczać obowiązek zapłaty.
3. Czy osoba podpisująca projekt rzeczywiście uczestniczy w jego opracowaniu – samo formalne podpisanie jest ryzykowne.
4. Czy zakres odpowiedzialności jest opisany – zwłaszcza przy działalności regulowanej.
5. Czy model współpracy nie rodzi dodatkowych skutków podatkowych, ubezpieczeniowych albo samorządowych – to zależy od konkretnego stanu faktycznego.

Właśnie ta ostatnia kwestia powoduje, że nie da się każdej rodzinnej pomocy ocenić identycznie. Inaczej wygląda okazjonalne wsparcie merytoryczne, inaczej stała współpraca przy projektach, a jeszcze inaczej faktyczne wykonywanie pracy pod kierownictwem przedsiębiorcy.

FAQ

Czy można pracować za darmo u członka rodziny?

W ramach umowy o pracę – nie. Wynika to z art. 22 § 1 i art. 84 Kodeksu pracy. Poza stosunkiem pracy nieodpłatna pomoc może być dopuszczalna, ale trzeba prawidłowo ułożyć relację i wykluczyć cechy zatrudnienia pracowniczego.

Czy umowa zlecenia może być nieodpłatna?

Tak. Dopuszcza to art. 735 § 1 Kodeksu cywilnego, ale nieodpłatność musi wynikać z umowy albo z okoliczności. Najbezpieczniej wpisać to wprost do umowy.

Czy samo podpisanie projektu przez osobę z uprawnieniami jest bezpieczne?

Nie zawsze. Osoba podpisująca projekt bierze odpowiedzialność zawodową za jego zgodność z prawem i wiedzą techniczną. Sam formalny podpis bez realnego udziału w opracowaniu projektu może być bardzo ryzykowny.

Czy umowa o dzieło może być całkowicie nieodpłatna?

Co do zasady umowa o dzieło jest umową odpłatną. Dlatego przy planowanej nieodpłatnej współpracy bezpieczniej analizować umowę zlecenia albo umowę o świadczenie usług, a nie automatycznie sięgać po dzieło.

Czy brak wynagrodzenia wyklucza odpowiedzialność?

Nie. Nawet przy współpracy nieodpłatnej można ponosić odpowiedzialność cywilną, a w zawodach regulowanych także zawodową lub dyscyplinarną. Dlatego znaczenie ma nie tylko brak zapłaty, ale też zakres czynności i sposób ich wykonywania.

Źródła

• art. 22 § 1, § 1¹, § 1², art. 18 § 1–2, art. 84 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy
• art. 58, art. 734 § 1, art. 735 § 1–2, art. 750 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 20 ust. 1 pkt 1, art. 20 ust. 2, art. 95 i nast. ustawy z dnia 7 lipca 1994 r. – Prawo budowlane