Ponowne przeliczenie wcześniejszej emerytury nauczycielskiej po wyroku Trybunału Konstytucyjnego?

Nowe możliwości po wyroku TK z 4 czerwca 2024 r.

Znowelizowana od 1 stycznia 2013 r. ustawa z 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS (dalej: ustawa emerytalna) nakazuje pomniejszanie emerytury powszechnej osób, które przeszły uprzednio na wcześniejsze emerytury, o kwoty pobranych świadczeń (art. 25 ust. 1b). Problem w tym, że niektórzy ubezpieczeni otrzymywali już wcześniejsze emerytury w momencie wejścia zmian w życie i nie mogli dokonać wyboru korzystniejszego wariantu. Za nimi właśnie ujął się Trybunał Konstytucyjny w wyroku z dnia 4 czerwca 2024 r., sygn. akt SK 140/20, uznając, że doszło do naruszenia zasady zaufania obywateli do państwa i stanowionego prawa. Ubezpieczeni, którzy zdecydowali się na korzystanie z wcześniejszej emerytury, nie mieli w momencie podejmowania decyzji (na podstawie obowiązującego stanu prawnego) świadomości co do skutków prawnych, jakie może ona wywoływać w naliczeniu wysokości ich przyszłych uprawnień z tytułu emerytury powszechnej. Nie mogli przewidzieć, że przejście na emeryturę jeszcze przed osiągnięciem powszechnego wieku emerytalnego, będzie wiązało się z pomniejszeniem zgromadzonego kapitału o pobrane świadczenia. Nie spodziewali się, że wypłacanie świadczeń emerytalnych wpłynie na sposób ustalania wysokości świadczenia w ramach emerytury powszechnej.

Trybunał uznał, że ubezpieczony, który złożył wniosek o wcześniejszą emeryturę przed 6 czerwca 2012 r. (tj. przed ogłoszeniem ustawy wprowadzającej art. 25 ust. 1b) nie miał możliwości przewidzieć konsekwencji, jakie na mocy nowo wprowadzonych przepisów wiązały się ze skorzystaniem z prawa do wcześniejszego świadczenia (tj. że z tego powodu wysokość przysługującej emerytury powszechnej ulegnie pomniejszeniu). To zaś jest sprzeczne z art. 67 ust. 1 w związku z art. 2 Konstytucji RP.

Aby zatem ustalić, czy konsekwencje ww. wyroku TK obejmują daną osobę, należy zweryfikować, czy zostały łącznie spełnione takie warunki:

• złożenie wniosku o przyznanie wcześniejszej emerytury przed 6 czerwca 2012 r.,
• przejście na wcześniejszą emeryturę w obniżonym wieku emerytalnym: w Pani przypadku po ukończeniu 55 lat,
• złożenie wniosku o emeryturę w powszechnym wieku po 1 stycznia 2013 r.,
• przyznanie emerytury powszechnej obniżonej o kwotę pobranych wcześniejszych emerytur.

Dwa pierwsze warunki Pani spełniła, natomiast brak jest złożenia przez Panią wniosku o emeryturę powszechną. Przepisy jednak nie określają, jak długo można przebywać na emeryturze wcześniejszej i nie przechodzić na emeryturę powszechną, mimo osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego. W efekcie emeryci, którzy wciąż pobierają emeryturę wcześniejszą, mogą, w mojej opinii, skorzystać na wyroku TK. Dotyczy to bowiem szczególnej sytuacji, w której: 1) zastosowanie miałby wyrok TK z 4 czerwca; 2) i wyrok ten stałby na przeszkodzie stosowaniu art. 25 ust. 1b do emeryta, który jest na wcześniejszej emeryturze na skutek wniosku sprzed 6 czerwca 2012 r., a na emeryturę powszechną dopiero będzie przechodził.

Jak przygotować wniosek o ponowne przeliczenie emerytury?

Na emeryturę przechodzić się powinno tylko raz, zatem bez znaczenia jest, czy był wniosek o powszechną emeryturę, czy też nie. Zresztą Trybunał podkreślił, że niniejszy wyrok wpłynie wyłącznie na sytuację osób, które nie nabyły prawa do emerytury wynikającej z osiągnięcia wieku emerytalnego przed 1 stycznia 2013 r. Tylko w ich wypadku doszło bowiem do niekonstytucyjnego zastosowania skarżonej normy prawnej, co było związane z ich nieświadomością co do skutku podjętej decyzji.

Co do treści samego wniosku o przeliczenie emerytury – zalecane jest wskazanie daty zgłoszenia wniosku o wcześniejszą emeryturę. Jeżeli ma Pani kopię tego dokumentu, warto go załączyć jako dodatkowe uzupełnienie. Nie jest to jednak obligatoryjne, gdyż ZUS przeprowadzi analizę stanu faktycznego nawet bez wskazanych dokumentu. We wniosku składanym do ZUS należy powołać się na art. 114 ustawy emerytalnej i wnieść o przeliczenie emerytury przyznanej w powszechnym wieku emerytalnym – jej ponowne obliczenie bez stosowania art. 25 ust. 1b tejże. Ponadto wnieść o przyznanie wyrównania na podstawie art. 133 tejże.

Pismo procesowe do sądu po ewentualnej odmowie ZUS powinno mniej więcej zawierać treść jak np. „Wnoszę o zmianę decyzji i rozstrzygnięcie sprawy co do jej istoty z pominięciem treści art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej, z uwagi na jego niezgodność z Konstytucją, co zostało potwierdzone w wyroku TK z 4 czerwca 2024 r. (SK 140/20)”. Do wniosku proszę dołączyć cytowany wyrok Trybunału. Oczywiście, należy podać swoje dane i numer decyzji emerytalnej bądź PESEL.

Aktualna praktyka sądów i zapowiedzi zmian w prawie

Proszę jednak pamiętać, że jak na razie wyroki w tych sprawach są różne. Co prawda, w odpowiedzi na interwencję Rzecznika Praw Obywatelskich ministerstwo odpowiedziało, iż rychło wprowadzona zostanie specustawa przyznająca prawo wcześniejszym emerytom (sprzed 2013 r. ) do ponownego przeliczenia emerytury, ale póki co ustawy nie ma. Zawsze jednak można się „podeprzeć” wyrokiem Sądu Okręgowego w Szczecinie z 3 lipca 2024 roku (sygn. akt VI U 528/24), który uwzględnił wyrok TK.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czy wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r. dotyczy wcześniejszych emerytur nauczycielskich?
Tak, może dotyczyć także nauczycieli korzystających z wcześniejszej emerytury z Karty Nauczyciela, jeśli spełniają określone warunki związane z momentem złożenia wniosku o świadczenie.

Kto może skorzystać na wyroku TK z 4 czerwca 2024 r.?
Przede wszystkim osoby, które złożyły wniosek o wcześniejszą emeryturę przed 6 czerwca 2012 r., a następnie uzyskały lub będą uzyskiwać emeryturę powszechną pomniejszoną o kwoty wcześniej pobranych świadczeń.

Czy brak wniosku o emeryturę powszechną wyklucza możliwość skorzystania z wyroku TK?
Nie zawsze. W wielu przypadkach osoby nadal pobierające wcześniejszą emeryturę mogą dopiero wystąpić o emeryturę powszechną i domagać się jej ustalenia bez pomniejszenia o wcześniej pobrane świadczenia.

Jak złożyć wniosek o ponowne przeliczenie emerytury?
We wniosku do ZUS warto wskazać datę złożenia wniosku o wcześniejszą emeryturę oraz powołać się na wyrok TK z 4 czerwca 2024 r. (sygn. SK 140/20) i art. 114 ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Czy ZUS zawsze uwzględnia takie wnioski?
Nie. Zdarzają się decyzje odmowne, dlatego w razie negatywnej decyzji możliwe jest odwołanie do sądu.

Czy planowane są zmiany w przepisach w tej sprawie?
Zapowiadane są rozwiązania ustawowe umożliwiające ponowne przeliczenie świadczeń osobom, które przeszły na wcześniejszą emeryturę przed 2013 r., jednak na razie odpowiednia ustawa nie została jeszcze uchwalona.

Źródła:

1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. - Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483
2. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych - Dz.U. 1998 nr 162 poz. 1118

3. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r., SK 140/20

4. Wyrok Sądu Okręgowego w Szczecinie z dnia 3 lipca 2024 r., VI U 528/24