Ponowne przeliczenie emerytury nauczycielskiej po wyroku TK z 4 czerwca 2024 r.

Co rzeczywiście wynika z wyroku TK z 4 czerwca 2024 r.?

Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 4 czerwca 2024 r., sygn. SK 140/20, dotyczy art. 25 ust. 1b ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych. Przepis ten przewiduje, że podstawa obliczenia emerytury powszechnej podlega pomniejszeniu o kwoty pobranych wcześniej emerytur. W praktyce chodzi o sytuację, w której osoba najpierw pobierała wcześniejszą emeryturę, a potem wystąpiła o emeryturę po osiągnięciu powszechnego wieku emerytalnego.

Trybunał uznał niekonstytucyjność zastosowania tego mechanizmu wobec osób, które nie mogły wcześniej przewidzieć skutków późniejszej zmiany prawa. Podstawą rozstrzygnięcia były art. 2 oraz art. 67 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. To oznacza, że nie każda osoba pobierająca wcześniejszą emeryturę automatycznie otrzyma wyższe świadczenie, ale część ubezpieczonych zyskała mocny argument do żądania korzystniejszego ustalenia emerytury powszechnej.

W kontekście art. 25 ust. 1b warto też zobaczyć omówienie problemu, jakim jest pomniejszanie podstawy emerytury.

Kiedy nauczyciel może powołać się na ten wyrok?

Sama wcześniejsza emerytura nauczycielska nie wystarcza. Trzeba odróżnić emeryturę przyznaną na podstawie art. 88 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela od emerytury powszechnej ustalanej na podstawie ustawy emerytalnej. Dopiero przy obliczaniu tej drugiej może pojawić się problem z art. 25 ust. 1b.

W praktyce należy sprawdzić przede wszystkim:

• czy wniosek o wcześniejszą emeryturę został złożony przed 6 czerwca 2012 r., czyli przed ogłoszeniem ustawy wprowadzającej art. 25 ust. 1b,
• czy prawo do emerytury powszechnej zostało nabyte i ustalane już po wejściu w życie tego mechanizmu, tj. po 1 stycznia 2013 r.,
• czy ZUS przy obliczaniu emerytury powszechnej zastosował albo zamierza zastosować pomniejszenie o sumę pobranych wcześniejszych świadczeń.

Jeżeli ktoś pobiera wyłącznie wcześniejszą emeryturę nauczycielską i w ogóle nie składał jeszcze wniosku o emeryturę powszechną, to co do zasady nie ma jeszcze decyzji, którą można „przeliczyć” w tym zakresie. W takiej sytuacji najczęściej należy złożyć wniosek o ustalenie emerytury powszechnej i od razu domagać się jej obliczenia bez zastosowania art. 25 ust. 1b.

Jeżeli Pani lub Pan jest nauczycielem korzystającym ze świadczenia z art. 88 Karty Nauczyciela, przy planowaniu dalszych kroków pomocne może być także zagadnienie wybór ścieżki emerytalnej nauczyciela.

Czy brak wcześniejszego wniosku o emeryturę powszechną przekreśla sprawę?

Nie. To jedna z najważniejszych kwestii praktycznych. Jeżeli ktoś osiągnął powszechny wiek emerytalny, ale pozostał przy wcześniejszej emeryturze nauczycielskiej, przepisy nie nakazują „automatycznego” przejścia na emeryturę powszechną tylko dlatego, że wiek został osiągnięty. Dlatego brak wcześniejszego wniosku nie musi zamykać drogi do skorzystania z argumentacji wynikającej z wyroku TK.

Trzeba jednak zaznaczyć, że wynik sprawy zależy od konkretnego stanu faktycznego i aktualnej linii orzeczniczej. Część spraw dotyczy ponownego ustalenia już przyznanej emerytury powszechnej, a część – dopiero pierwszego ustalenia takiej emerytury po latach pobierania wcześniejszego świadczenia. To nie są sytuacje identyczne procesowo, choć problem prawny jest zbliżony.

Na jakiej podstawie prawnej składać wniosek do ZUS?

Jeżeli emerytura powszechna została już przyznana i obliczona z pomniejszeniem z art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z FUS, we wniosku do ZUS można żądać ponownego ustalenia wysokości świadczenia z pominięciem tego przepisu, powołując się na wyrok TK SK 140/20 oraz na art. 114 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, jeżeli zachodzą przesłanki ponownego ustalenia prawa lub wysokości świadczenia.

Jeżeli natomiast emerytura powszechna nie była jeszcze przyznana, praktycznie bezpieczniej jest złożyć wniosek o jej ustalenie i jednocześnie w piśmie wyraźnie zażądać obliczenia świadczenia bez pomniejszenia podstawy o pobrane wcześniej emerytury, z powołaniem na wyrok TK i konstytucyjne zasady ochrony praw nabytych oraz zaufania obywatela do państwa.

W piśmie warto wskazać:

• datę i podstawę przyznania wcześniejszej emerytury nauczycielskiej,
• datę złożenia wniosku o to wcześniejsze świadczenie,
• datę osiągnięcia powszechnego wieku emerytalnego,
• numer i datę decyzji ZUS – jeśli emerytura powszechna została już przyznana,
• żądanie ustalenia albo ponownego obliczenia emerytury powszechnej bez stosowania art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej,
• żądanie wyrównania – jeśli ZUS wcześniej wypłacał świadczenie w zaniżonej wysokości.

Jakiego wyrównania można się domagać?

Wyrównanie nie zawsze będzie obejmowało cały okres od momentu uzyskania prawa do emerytury powszechnej. Znaczenie ma tu art. 133 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, który reguluje wypłatę świadczeń lub ich podwyższenie za okres wsteczny. Zakres wyrównania zależy od podstawy prawnej sprawy, rodzaju błędu i treści wydawanych wcześniej decyzji. Właśnie dlatego nie da się podać jednej bezpiecznej odpowiedzi dla wszystkich.

Jeżeli sprawa dotyczy decyzji już wydanej kilka lat temu, trzeba przeanalizować, czy roszczenie ma być formułowane jako żądanie ponownego ustalenia wysokości świadczenia, wznowienia, uchylenia lub zmiany decyzji, a także od jakiej daty można skutecznie dochodzić podwyższenia wypłaty. W praktyce ZUS i sądy różnie podchodzą do tych kwestii.

Co zrobić po decyzji odmownej ZUS?

Od decyzji ZUS przysługuje odwołanie do sądu okręgowego – sądu pracy i ubezpieczeń społecznych, na podstawie art. 83 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych w związku z art. 477⁹ § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego. Odwołanie wnosi się na piśmie za pośrednictwem ZUS w terminie 1 miesiąca od dnia doręczenia decyzji.

W odwołaniu warto wskazać, że zastosowanie art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej w danym stanie faktycznym narusza standard konstytucyjny potwierdzony w wyroku TK z 4 czerwca 2024 r., sygn. SK 140/20. Należy też opisać, kiedy został złożony wniosek o wcześniejszą emeryturę i dlaczego ubezpieczony nie mógł przewidzieć negatywnych skutków późniejszej zmiany prawa.

Jako argument pomocniczy można powoływać również korzystne orzeczenia sądów powszechnych zapadłe po wyroku TK, ale trzeba pamiętać, że linia orzecznicza nadal się kształtuje. To oznacza, że podobne sprawy nie zawsze kończą się tak samo.

Zobacz również:

zatrudnienie po emeryturze nauczycielskiej

Aktualna praktyka i projektowane zmiany

Po wyroku TK pojawiły się zapowiedzi działań ustawodawczych dotyczących osób poszkodowanych przez stosowanie art. 25 ust. 1b ustawy emerytalnej. Jednak samo oczekiwanie na ustawę nie daje jeszcze ochrony procesowej. Jeżeli sprawa jest aktualna, zwykle nie warto biernie czekać, zwłaszcza gdy biegnie termin do zaskarżenia decyzji ZUS.

Trzeba też odróżnić dwie sytuacje:

W praktyce największe znaczenie mają dokumenty z akt ZUS: data wniosku, data decyzji, podstawa prawna przyznania świadczenia i sposób obliczenia emerytury. Bez tego trudno przesądzić, który tryb będzie najlepszy.

FAQ – najczęściej zadawane pytania

Czy każdy nauczyciel na wcześniejszej emeryturze skorzysta z wyroku TK?

Nie. Trzeba sprawdzić datę wniosku o wcześniejszą emeryturę, moment ustalania emerytury powszechnej i to, czy ZUS zastosował art. 25 ust. 1b ustawy o emeryturach i rentach z FUS.

Czy mogę złożyć wniosek, jeśli nadal pobieram tylko wcześniejszą emeryturę nauczycielską?

Tak, ale zwykle powinien to być wniosek o ustalenie emerytury powszechnej, a nie klasyczny wniosek o „ponowne przeliczenie” świadczenia, którego ZUS jeszcze nie ustalał.

Na jaki przepis powołać się we wniosku do ZUS?

Najczęściej na art. 25 ust. 1b, art. 114 ust. 1 i ewentualnie art. 133 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS oraz na wyrok TK z 4 czerwca 2024 r., sygn. SK 140/20.

Ile czasu mam na odwołanie od decyzji ZUS?

1 miesiąc od dnia doręczenia decyzji – zgodnie z art. 477⁹ § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Odwołanie składa się za pośrednictwem ZUS.

Czy powrót do pracy po emeryturze nauczycielskiej wpływa na tę sprawę?

Może mieć znaczenie dla bieżących decyzji emerytalnych i rozliczeń z ZUS, ale nie przesądza sam w sobie o skutkach wyroku TK. Trzeba analizować całą historię świadczenia i zatrudnienia.

Źródła:

1. Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. – Dz.U. 1997 nr 78 poz. 483

2. Ustawa z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych – Dz.U. 1998 nr 162 poz. 1118

3. Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela – Dz.U. 1982 nr 3 poz. 19

4. Wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 4 czerwca 2024 r., SK 140/20

5. Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych – Dz.U. 1998 nr 137 poz. 887

6. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego – Dz.U. 1964 nr 43 poz. 296