Praca rodzajowo różna nauczyciela a umowa zlecenia

Czy nauczyciela można zatrudnić dodatkowo na zlecenie u tego samego podmiotu?

Tak, ale nie w każdej sytuacji. Sam fakt, że dana osoba jest już zatrudniona na umowę o pracę, nie wyklucza zawarcia z nią dodatkowej umowy cywilnoprawnej. Problem pojawia się wtedy, gdy umowa zlecenia ma tylko formalnie inną nazwę, a w praktyce dotyczy tych samych albo bardzo podobnych obowiązków wykonywanych jak praca etatowa.

Kluczowe znaczenie ma art. 22 § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy, zgodnie z którym przez nawiązanie stosunku pracy pracownik zobowiązuje się do wykonywania pracy określonego rodzaju na rzecz pracodawcy i pod jego kierownictwem oraz w miejscu i czasie wyznaczonym przez pracodawcę. Z kolei art. 22 § 1(1) Kodeksu pracy stanowi, że zatrudnienie w takich warunkach jest zatrudnieniem na podstawie stosunku pracy, bez względu na nazwę zawartej umowy.

To oznacza, że odpowiedź zależy od konkretnego stanu faktycznego: jakie czynności ma wykonywać nauczyciel, w jakich godzinach, pod czyim nadzorem, według czyich poleceń i czy rzeczywiście będą to zadania inne niż etatowe.

Co oznacza „praca rodzajowo różna”?

Pojęcie „pracy rodzajowo różnej” nie ma definicji ustawowej. Jest to pojęcie wypracowane w praktyce prawa pracy i służy ocenie, czy dodatkowa umowa cywilnoprawna dotyczy rzeczywiście innego rodzaju aktywności niż praca wykonywana w ramach stosunku pracy.

Punktem odniesienia jest rodzaj pracy określony w umowie o pracę, o której mowa w art. 29 § 1 pkt 1 Kodeksu pracy. To właśnie treść umowy o pracę, zakres obowiązków, sposób organizacji pracy oraz realne czynności wykonywane przez pracownika pozwalają ustalić, czy nowe zadania są odrębne.

W praktyce nie wystarczy nazwać pracownika raz „nauczycielem”, a drugi raz „terapeutą”. Jeżeli w obu przypadkach wykonuje on podobne zajęcia dydaktyczne, opiekuńcze, wychowawcze albo terapeutyczno-pedagogiczne, ryzyko uznania, że nie jest to praca rodzajowo różna, jest wysokie.

Jak ocenić sytuację nauczyciela i terapeuty w jednym podmiocie?

W opisanym stanie faktycznym nauczyciel jest zatrudniony na pełen etat do zajęć edukacyjnych w ośrodku rehabilitacyjno-edukacyjno-wychowawczym, a dodatkowo miałby prowadzić zajęcia rehabilitacyjne – terapię pedagogiczną – w projekcie finansowanym z PFRON. Taka konstrukcja może być dopuszczalna, ale tylko po dokładnym porównaniu obu zakresów zadań.

Jeżeli terapia pedagogiczna jest w praktyce częścią zwykłej pracy nauczyciela specjalnego, rewalidacyjnej, terapeutycznej albo edukacyjno-wychowawczej, to samo wskazanie innego źródła finansowania projektu nie tworzy jeszcze pracy rodzajowo różnej. Źródło finansowania nie decyduje o charakterze stosunku prawnego.

Jeżeli jednak dodatkowe zajęcia mają odrębny cel projektowy, inny sposób organizacji, inny rezultat, są wykonywane poza zakresem obowiązków pracowniczych i bez typowego podporządkowania pracowniczego, zawarcie umowy zlecenia może być obronione.

Jakie przepisy mają tu najważniejsze znaczenie?

Po pierwsze, art. 22 § 1 i § 1(1) Kodeksu pracy. Jeżeli dodatkowa umowa będzie wykonywana pod kierownictwem pracodawcy, w określonym miejscu i czasie, to istnieje ryzyko uznania jej za stosunek pracy niezależnie od nazwy.

Po drugie, art. 734 § 1 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny, zgodnie z którym przez umowę zlecenia przyjmujący zlecenie zobowiązuje się do dokonania określonej czynności prawnej. W praktyce, na podstawie art. 750 Kodeksu cywilnego, przepisy o zleceniu stosuje się odpowiednio do umów o świadczenie usług, które nie są uregulowane innymi przepisami. Taka umowa daje większą swobodę co do organizacji wykonywania czynności niż stosunek pracy.

Po trzecie, w odniesieniu do nauczycieli trzeba uwzględnić art. 42 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela. Przepis ten stanowi, że czas pracy nauczyciela zatrudnionego w pełnym wymiarze zajęć nie może przekraczać 40 godzin na tydzień. W ramach tego czasu mieszczą się zajęcia dydaktyczne, wychowawcze i opiekuńcze oraz inne czynności i zajęcia wynikające z zadań statutowych szkoły lub placówki.

Dlatego trzeba sprawdzić, czy dodatkowe zajęcia terapeutyczne nie należą już do tej ustawowej puli obowiązków nauczyciela. Jeśli należą, „wyjęcie” ich do zlecenia może zostać zakwestionowane.

Kiedy umowa zlecenia będzie ryzykowna?

Największe ryzyko pojawia się wtedy, gdy:

• zakres zlecenia pokrywa się z zakresem obowiązków nauczyciela z etatu,
• zajęcia odbywają się według grafiku ustalanego przez pracodawcę,
• nauczyciel ma obowiązek osobistego wykonywania zajęć bez realnej samodzielności,
• praca jest nadzorowana w taki sam sposób jak na etacie,
• wynagrodzenie dotyczy de facto „dodatkowych godzin” tej samej pracy.

W takiej sytuacji możliwe są konsekwencje z zakresu prawa pracy i ubezpieczeń społecznych. Państwowa Inspekcja Pracy może uznać, że doszło do obejścia przepisów o zatrudnieniu pracowniczym, a ZUS może zakwestionować przyjęty model rozliczeń. W sporze sądowym pracownik mógłby dochodzić ustalenia istnienia stosunku pracy na podstawie art. 189 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego w związku z art. 22 Kodeksu pracy.

Co przemawia za tym, że praca jest rzeczywiście inna?

Za dopuszczalnością dodatkowej umowy cywilnoprawnej przemawiać może w szczególności to, że:

• dodatkowe czynności nie są objęte umową o pracę ani zakresem obowiązków,
• nie są typowymi zajęciami nauczycielskimi wynikającymi z art. 42 ust. 2 Karty Nauczyciela,
• wykonawca ma większą samodzielność co do metod, organizacji i harmonogramu pracy,
• umowa dotyczy odrębnego projektu, ale przede wszystkim odrębnych czynności,
• da się wykazać rzeczywistą różnicę funkcjonalną między pracą nauczyciela a usługą terapeutyczną.

Należy jednak podkreślić, że w ośrodkach rehabilitacyjno-edukacyjno-wychowawczych granica między edukacją, rewalidacją, terapią pedagogiczną i oddziaływaniami specjalistycznymi bywa cienka. Właśnie dlatego sama zmiana nazwy czynności jest niewystarczająca.

Jak bezpiecznie przygotować taką współpracę?

Jeżeli podmiot chce ograniczyć ryzyko, powinien:

1. porównać treść umowy o pracę, zakres obowiązków i planowane czynności ze zlecenia,
2. opisać w umowie cywilnoprawnej odrębny przedmiot świadczenia,
3. unikać kopiowania organizacji pracy z etatu do zlecenia,
4. zadbać o dokumenty projektowe pokazujące odrębność zadania,
5. sprawdzić, czy dodatkowe czynności nie powinny być rozliczone jako godziny ponadwymiarowe lub inna forma zatrudnienia pracowniczego.

W części przypadków bezpieczniejsza może się okazać nie umowa zlecenia, lecz odpowiednia modyfikacja warunków zatrudnienia pracowniczego albo odrębna współpraca gospodarcza, jeśli rzeczywiście spełnia warunki samodzielności. W tym kontekście warto przeanalizować także zagadnienia takie jak dodatkowe zatrudnienie oraz działalność dodatkowa w oświacie.

Ocena opisanej sytuacji

W przedstawionym przykładzie nie da się udzielić całkowicie bezwarunkowej odpowiedzi „tak”. Można natomiast wskazać, że zawarcie umowy zlecenia może być dopuszczalne, jeżeli terapia pedagogiczna w projekcie PFRON:

• nie wchodzi już w zakres etatowych obowiązków nauczyciela,
• jest faktycznie odrębną usługą,
• nie będzie wykonywana w warunkach typowego podporządkowania pracowniczego,
• nie służy jedynie rozliczeniu po godzinach tej samej pracy.

Jeżeli natomiast nauczyciel po zakończeniu etatu ma prowadzić podobne zajęcia z tymi samymi podopiecznymi, w tym samym miejscu, według wskazań przełożonych i w podobnej formule organizacyjnej, istnieje istotne ryzyko, że nie będzie to praca rodzajowo różna.

Przykłady

Poniżej dwa praktyczne warianty pokazujące, kiedy dodatkowa umowa może być łatwiejsza do obrony, a kiedy budzi poważne zastrzeżenia.

FAQ

Czy wystarczy, że w umowie wpiszemy inne stanowisko niż w etacie?

Nie. Ocenia się rzeczywisty charakter czynności i sposób ich wykonywania, a nie samą nazwę stanowiska lub umowy. Wynika to z art. 22 § 1 i § 1(1) Kodeksu pracy.

Czy finansowanie z PFRON samo w sobie pozwala zawrzeć zlecenie?

Nie. Źródło finansowania projektu nie przesądza o rodzaju umowy. Nadal trzeba sprawdzić, czy są to czynności odrębne od obowiązków pracowniczych i czy nie są wykonywane w warunkach stosunku pracy.

Czy nauczyciel może pracować ponad 40 godzin tygodniowo?

W odniesieniu do czasu pracy nauczyciela zatrudnionego w pełnym wymiarze zastosowanie ma art. 42 ust. 1 Karty Nauczyciela, zgodnie z którym czas pracy nie może przekraczać 40 godzin tygodniowo. Trzeba jednak osobno ocenić, czy dodatkowa aktywność rzeczywiście pozostaje poza stosunkiem pracy.

Co grozi za błędne zawarcie umowy zlecenia zamiast umowy o pracę?

Możliwe jest zakwestionowanie umowy przez PIP, spór o ustalenie istnienia stosunku pracy, a także konsekwencje rozliczeniowe wobec ZUS i w sferze świadczeń pracowniczych.

Źródła

• art. 22 § 1, art. 22 § 1(1), art. 29 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy
• art. 734 § 1 i art. 750 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
• art. 42 ust. 1 i ust. 2 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. – Karta Nauczyciela
• art. 189 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego