Odrzucenie spadku po mężu a udział w mieszkaniu

Co oznacza odrzucenie spadku po mężu, gdy w spadku jest udział w mieszkaniu?

Jeżeli mąż był współwłaścicielem mieszkania w udziale 1/2, to do spadku po nim wchodzi właśnie ten udział, a nie całe mieszkanie. Własny udział żony, nabyty przed śmiercią męża albo w ramach podziału majątku, pozostaje jej własnością. Odrzucenie spadku nie powoduje utraty tego udziału.

Skutek odrzucenia spadku określa art. 1020 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny: spadkobierca, który spadek odrzucił, zostaje wyłączony od dziedziczenia tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Oznacza to, że udział po mężu przechodzi na kolejne osoby powołane do dziedziczenia ustawowego albo testamentowego, jeżeli testament istnieje.

Jeżeli odrzucenie spadku nastąpiło u notariusza, to było to dopuszczalne, ponieważ art. 1018 § 3 Kodeksu cywilnego pozwala złożyć oświadczenie o przyjęciu albo odrzuceniu spadku przed sądem albo przed notariuszem. Oświadczenie złożone w terminie i w prawidłowej formie co do zasady jest skuteczne.

Kto dziedziczy udział w mieszkaniu po odrzuceniu spadku przez żonę i dzieci?

Najważniejsze jest ustalenie, kto wszedł do spadku po odrzuceniu spadku przez żonę i córki. Spółdzielnia mieszkaniowa nie staje się spadkobiercą tylko dlatego, że mieszkanie znajduje się w jej zasobach albo że lokal był kiedyś lokalem spółdzielczym. Dziedziczenie następuje według przepisów Kodeksu cywilnego.

Jeżeli córki spadkodawcy miały własne dzieci, to po odrzuceniu spadku przez córki do dziedziczenia mogą dojść wnuki zmarłego. Wynika to z art. 931 § 2 Kodeksu cywilnego, zgodnie z którym udział spadkowy dziecka, które nie dożyło otwarcia spadku, przypada jego dzieciom w częściach równych. Przez art. 1020 Kodeksu cywilnego zasada ta stosuje się także do osoby, która spadek odrzuciła.

Jeżeli w chwili odrzucenia spadku przez córki ich dzieci były małoletnie, konieczne było także prawidłowe odrzucenie spadku w imieniu małoletnich. Obecnie zasady reprezentacji dziecka przy odrzuceniu spadku wynikają przede wszystkim z art. 101 § 4 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy oraz z art. 640¹ ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego. W wielu typowych sytuacjach rodzic może odrzucić spadek w imieniu dziecka bez wcześniejszej zgody sądu opiekuńczego, jeżeli dziecko jest powołane do spadku wskutek wcześniejszego odrzucenia przez rodzica i drugi rodzic mający władzę rodzicielską wyraża zgodę. Jeżeli warunki te nie są spełnione, nadal potrzebna może być zgoda sądu opiekuńczego.

Czy można nadal mieszkać w całym lokalu?

Współwłaściciel ma prawo współposiadać rzecz wspólną i korzystać z niej w zakresie dającym się pogodzić z takim samym prawem pozostałych współwłaścicieli. Wynika to wprost z art. 206 Kodeksu cywilnego. Jeżeli więc żona ma własny udział 1/2 w mieszkaniu, nie jest osobą obcą dla lokalu i ma prawo z niego korzystać.

Problem może powstać wtedy, gdy ujawnią się spadkobiercy męża i zażądają dopuszczenia do współposiadania, ustalenia zasad korzystania z mieszkania albo rozliczenia kosztów. Art. 207 Kodeksu cywilnego stanowi, że pożytki i inne przychody z rzeczy wspólnej przypadają współwłaścicielom stosownie do udziałów, a w takim samym stosunku ponoszą oni wydatki i ciężary związane z rzeczą wspólną.

Samo zamieszkiwanie w całym lokalu i opłacanie czynszu, mediów oraz kosztów eksploatacyjnych zwykle nie oznacza automatycznie, że żonie grozi odpowiedzialność karna albo natychmiastowa eksmisja. Trzeba jednak liczyć się z tym, że pozostali współwłaściciele mogą dochodzić cywilnoprawnych roszczeń, zwłaszcza jeżeli zostali odsunięci od korzystania z lokalu albo wezwali do dopuszczenia ich do współposiadania. W zależności od okoliczności mogą pojawić się roszczenia rozliczeniowe na podstawie art. 206, art. 207 oraz art. 224-225 Kodeksu cywilnego.

Jak ustalić, kto jest obecnie współwłaścicielem udziału po mężu?

Pierwszym praktycznym krokiem jest zebranie dokumentów: aktu zgonu męża, aktu małżeństwa, aktów urodzenia dzieci, wypisów aktów notarialnych obejmujących odrzucenie spadku, dokumentów dotyczących mieszkania oraz informacji o rodzinie męża. Trzeba ustalić, czy mąż miał rodziców, rodzeństwo, dzieci rodzeństwa, dziadków albo innych krewnych, którzy mogli dojść do spadku.

Prawo do spadku można wykazać postanowieniem sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo aktem poświadczenia dziedziczenia sporządzonym przez notariusza. Zgodnie z art. 1025 § 1 Kodeksu cywilnego sąd na wniosek osoby mającej w tym interes stwierdza nabycie spadku przez spadkobiercę. Postępowanie sądowe w tej sprawie prowadzi się według art. 669-679 Kodeksu postępowania cywilnego.

Jeżeli krąg spadkobierców jest niepewny, część osób mieszka za granicą albo nie wszyscy chcą współpracować, zwykle bezpieczniejsze jest postępowanie sądowe. Notariusz może sporządzić akt poświadczenia dziedziczenia tylko wtedy, gdy osoby zainteresowane są zgodne i spełnione są warunki przewidziane w art. 95a-95p ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie.

Jak przejąć udział po mężu i uregulować własność mieszkania?

Jeżeli zostanie ustalone, kto odziedziczył udział 1/2 po mężu, możliwe są zasadniczo dwie drogi. Pierwsza to porozumienie ze spadkobiercami i zawarcie umowy, na przykład sprzedaży udziału albo umowy działu spadku połączonej ze zniesieniem współwłasności. Druga to postępowanie sądowe, jeżeli współwłaściciele nie zgadzają się na dobrowolne rozwiązanie.

Każdy współwłaściciel może żądać zniesienia współwłasności na podstawie art. 210 § 1 Kodeksu cywilnego. Sposoby zniesienia współwłasności wynikają z art. 211 i art. 212 Kodeksu cywilnego. W przypadku mieszkania najczęściej w praktyce wchodzi w grę przyznanie lokalu jednemu współwłaścicielowi z obowiązkiem spłaty pozostałych albo sprzedaż rzeczy i podział ceny.

Jeżeli udział po mężu należy do kilku spadkobierców, zastosowanie mają także przepisy o dziale spadku. Art. 1035 Kodeksu cywilnego przewiduje, że do wspólności majątku spadkowego i działu spadku stosuje się odpowiednio przepisy o współwłasności w częściach ułamkowych. Art. 1037 § 1 Kodeksu cywilnego pozwala przeprowadzić dział spadku umownie albo sądownie. Jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość albo udział w nieruchomości, umowa powinna mieć formę aktu notarialnego, co wynika z art. 1037 § 2 Kodeksu cywilnego.

W sprawach spornych sąd może rozpoznać dział spadku i zniesienie współwłasności w jednym postępowaniu. Zasady postępowania działowego wynikają między innymi z art. 680-689 Kodeksu postępowania cywilnego. Warto przygotować dowody ponoszonych kosztów mieszkania, ponieważ mogą być potrzebne do rozliczeń między współwłaścicielami.

Czy można cofnąć odrzucenie spadku?

Oświadczenie o odrzuceniu spadku jest co do zasady nieodwołalne. Wynika to z art. 1018 § 2 Kodeksu cywilnego. Nie można więc po latach po prostu zmienić zdania dlatego, że okazało się, iż w spadku był wartościowy udział w mieszkaniu.

Wyjątkowo możliwe jest uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia złożonego pod wpływem błędu albo groźby. Podstawą jest art. 1019 § 1 i § 2 Kodeksu cywilnego w związku z art. 84, art. 87 i art. 88 Kodeksu cywilnego. Takie uchylenie wymaga zatwierdzenia przez sąd. Termin wynosi zasadniczo rok od wykrycia błędu albo od ustania stanu obawy przy groźbie, zgodnie z art. 88 § 2 Kodeksu cywilnego. Przy sprawach sprzed wielu lat szanse zależą od konkretnych faktów i najczęściej są ograniczone.

Długi męża a odrzucenie spadku

Odrzucenie spadku chroni przed odpowiedzialnością za długi spadkowe, ale tylko w zakresie odpowiedzialności wynikającej z dziedziczenia. Jeżeli żona była współdłużnikiem, poręczycielem, współkredytobiorcą albo sama podpisała umowę, jej odpowiedzialność może wynikać z tej umowy, a nie ze spadku. Wtedy samo odrzucenie spadku nie zwalnia jej z długu.

Warto też pamiętać o art. 1024 § 1 Kodeksu cywilnego. Jeżeli spadkobierca odrzucił spadek z pokrzywdzeniem wierzycieli, każdy z wierzycieli, którego wierzytelność istniała w chwili odrzucenia spadku, może żądać uznania odrzucenia spadku za bezskuteczne względem siebie według przepisów o ochronie wierzycieli w razie niewypłacalności dłużnika. Zgodnie z art. 1024 § 2 Kodeksu cywilnego żądanie takie można zgłosić w ciągu 6 miesięcy od powzięcia wiadomości o odrzuceniu spadku, nie później jednak niż przed upływem 3 lat od odrzucenia spadku.

Jeżeli odrzucenie spadku nastąpiło wiele lat temu, termin z art. 1024 § 2 Kodeksu cywilnego może być już zamknięty. Nie wyklucza to jednak innych roszczeń wierzycieli wobec osób, które ostatecznie spadek nabyły, ani roszczeń wynikających z własnych zobowiązań żony.

FAQ

Czy po odrzuceniu spadku po mężu tracę całe mieszkanie?

Nie. Jeżeli przed śmiercią męża była Pani właścicielką udziału 1/2, ten udział pozostaje Pani własnością. Odrzucenie spadku dotyczy tylko udziału należącego do męża i innych składników jego spadku.

Czy udział męża przechodzi na spółdzielnię mieszkaniową?

Nie. Udział po zmarłym przechodzi na spadkobierców wskazanych w Kodeksie cywilnym albo w testamencie. Spółdzielnia nie dziedziczy udziału tylko dlatego, że lokal znajduje się w budynku spółdzielni.

Od czego zacząć porządkowanie sprawy?

Najpierw należy ustalić krąg spadkobierców po odrzuceniu spadku przez żonę i dzieci. Następnie warto uzyskać postanowienie o stwierdzeniu nabycia spadku albo akt poświadczenia dziedziczenia. Dopiero potem można skutecznie rozmawiać o zakupie udziału, dziale spadku albo zniesieniu współwłasności.

Czy pozostali spadkobiercy mogą żądać ode mnie czynszu za korzystanie z ich udziału?

To zależy od okoliczności. Sam fakt zamieszkiwania w lokalu przez współwłaściciela nie zawsze oznacza obowiązek zapłaty wynagrodzenia. Roszczenia mogą pojawić się zwłaszcza wtedy, gdy inni współwłaściciele zostali pozbawieni możliwości korzystania z mieszkania albo wyraźnie domagali się dopuszczenia do współposiadania.

Czy po latach można odwołać odrzucenie spadku?

Co do zasady nie, ponieważ art. 1018 § 2 Kodeksu cywilnego przewiduje nieodwołalność oświadczenia. Wyjątkiem jest uchylenie się od skutków oświadczenia złożonego pod wpływem błędu albo groźby, ale wymaga to zatwierdzenia przez sąd i zachowania terminów z art. 88 § 2 Kodeksu cywilnego.

Źródła

• art. 206, art. 207, art. 210-212, art. 224-225, art. 931-935, art. 1015, art. 1018-1020, art. 1024, art. 1025, art. 1035 i art. 1037 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. Kodeks cywilny
• art. 101 § 4 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy
• art. 640¹, art. 669-679 oraz art. 680-689 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego
• art. 95a-95p ustawy z dnia 14 lutego 1991 r. Prawo o notariacie