Opieka nad ojczymem a obowiązki biologicznych dzieci

Czy mam prawny obowiązek opieki nad ojczymem lub mężczyzną, który mnie wychowywał?

Co do zasady nie, jeżeli nie łączy Was pokrewieństwo w linii prostej i nie doszło do przysposobienia. Obowiązek alimentacyjny wynika z art. 128 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy, zgodnie z którym obciąża on krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Kolejność zobowiązanych określa art. 129 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli więc ten mężczyzna nie jest Twoim ojcem biologicznym, a jednocześnie nie został wobec Ciebie przeprowadzony proces przysposobienia, to sam fakt wspólnego życia rodzinnego, wychowania czy więzi emocjonalnej nie tworzy automatycznie ustawowego obowiązku alimentacyjnego ani stałego obowiązku osobistej opieki.

Inaczej byłoby tylko wtedy, gdy doszło do adopcji. W takim wariancie powstają skutki rodzinne jak między rodzicem a dzieckiem. Zobacz również: skutki przysposobienia.

Czy mogę po prostu przestać się nim zajmować?

Możesz zrezygnować z dalszej opieki, ale nie powinna to być nagła decyzja polegająca na pozostawieniu osoby niesamodzielnej bez żadnego zabezpieczenia. W praktyce znaczenie może mieć art. 210 § 1 ustawy z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny, który penalizuje porzucenie małoletniego poniżej 15 lat albo osoby nieporadnej ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny przez osobę obowiązaną do troszczenia się o nią.

Ten przepis nie oznacza, że każda osoba pomagająca seniorowi staje się automatycznie „obowiązana” w rozumieniu prawa karnego. Ryzyko pojawia się jednak wtedy, gdy faktycznie przejęłaś opiekę nad osobą całkowicie zależną, a następnie pozostawiłabyś ją bez jedzenia, leków, dostępu do pomocy albo bez zawiadomienia odpowiednich służb. Dlatego bezpieczne rozwiązanie polega na jednoczesnym zakończeniu własnej opieki i uruchomieniu wsparcia instytucjonalnego.

Pomocne może być też uporządkowanie relacji rodzinnych, jeśli problem wynika z długotrwałych krzywd lub konfliktu. W podobnym kontekście zobacz: zerwanie kontaktów.

Co zrobić, jeśli opieka przekracza moje siły?

Najbezpieczniejsza kolejność działań jest zwykle następująca:

Zgłoszenie do OPS, MOPS lub GOPS – co to daje?

Ośrodek pomocy społecznej może przeprowadzić rodzinny wywiad środowiskowy, ustalić sytuację dochodową i bytową seniora oraz zaproponować odpowiednią formę pomocy. Do zadań własnych gminy o charakterze obowiązkowym należy m.in. organizowanie i świadczenie usług opiekuńczych, w tym specjalistycznych usług opiekuńczych, w miejscu zamieszkania, z wyłączeniem specjalistycznych usług dla osób z zaburzeniami psychicznymi – art. 17 ust. 1 pkt 11 ustawy o pomocy społecznej.

Same usługi opiekuńcze regulowane są w art. 50 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej. Przysługują osobie samotnej, która z powodu wieku, choroby lub innych przyczyn wymaga pomocy innych osób, a jest jej pozbawiona. Mogą też być przyznane osobie, która ma rodzinę, jeżeli rodzina takiej pomocy nie może zapewnić.

W zgłoszeniu warto wprost napisać, że:

• nie jesteś biologicznym ani przysposobionym dzieckiem seniora,
• dotychczasowa pomoc była dobrowolna,
• z przyczyn psychicznych, zdrowotnych albo organizacyjnych nie możesz dalej sprawować stałej opieki,
• senior wymaga pilnego zabezpieczenia.

Jeżeli problem dotyczy rozkładu obowiązków w rodzinie, pomocny może być też materiał: obowiązek opieki nad rodzicami.

Czy można umieścić seniora w DPS bez jego zgody?

Zasadą jest, że prawo do świadczeń z pomocy społecznej, w tym skierowanie do domu pomocy społecznej, opiera się na współdziałaniu osoby zainteresowanej z organem pomocy społecznej. W praktyce umieszczenie w DPS co do zasady wymaga zgody osoby kierowanej albo jej przedstawiciela ustawowego.

Podstawą skierowania do DPS jest art. 54 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, zgodnie z którym osobie wymagającej całodobowej opieki z powodu wieku, choroby lub niepełnosprawności, niemogącej samodzielnie funkcjonować w codziennym życiu i której nie można zapewnić niezbędnej pomocy w formie usług opiekuńczych, przysługuje prawo do umieszczenia w domu pomocy społecznej.

Jeżeli senior nie wyraża zgody, a jednocześnie z powodu stanu psychicznego lub otępienia nie jest w stanie rozsądnie decydować o sobie, konieczne może być wszczęcie postępowania sądowego dotyczącego ubezwłasnowolnienia. Dopiero wtedy w jego imieniu działa przedstawiciel ustawowy. To rozwiązanie ingerujące w prawa człowieka, więc sąd bada je bardzo dokładnie i wymaga zwykle opinii biegłych.

W sprawach szczególnie trudnych, gdy w tle są wcześniejsze krzywdy rodzinne, znaczenie praktyczne może mieć też analiza, czy i w jakim zakresie możliwa jest opieka nad bliskim który skrzywdził.

Ubezwłasnowolnienie, opiekun, kurator – co wybrać?

To zależy od stanu tej osoby.

• Ubezwłasnowolnienie całkowite – możliwe wobec osoby, która ukończyła 13 lat i wskutek choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego rodzaju zaburzeń psychicznych, w szczególności pijaństwa lub narkomanii, nie jest w stanie kierować swym postępowaniem; podstawa: art. 13 § 1 Kodeksu cywilnego.
• Ubezwłasnowolnienie częściowe – możliwe wobec osoby pełnoletniej, która potrzebuje pomocy do prowadzenia swoich spraw; podstawa: art. 16 § 1 Kodeksu cywilnego.
• Opiekun – ustanawiany dla osoby ubezwłasnowolnionej całkowicie.
• Kurator – ustanawiany dla osoby ubezwłasnowolnionej częściowo.

Wniosek o ubezwłasnowolnienie rozpoznaje sąd okręgowy w postępowaniu nieprocesowym. Krąg osób uprawnionych do złożenia wniosku określa art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego; należą do nich m.in. małżonek, krewni w linii prostej i rodzeństwo oraz przedstawiciel ustawowy. Jeżeli nie należysz do tego kręgu, a sytuacja jest poważna, warto zawiadomić prokuratora lub OPS, który może uruchomić dalsze działania.

Czy biologiczne dzieci można „zmusić” do pomocy?

Trzeba rozdzielić dwie kwestie: osobistą opiekę i koszty utrzymania.

Prawo nie daje prostego mechanizmu, aby nakazać dorosłemu dziecku osobiste codzienne zajmowanie się rodzicem. Możliwe są natomiast działania dotyczące finansowania opieki. Jeżeli senior wymaga domu pomocy społecznej, odpłatność ustala się według zasad z art. 61 ustawy o pomocy społecznej.

Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy o pomocy społecznej, obowiązani do wnoszenia opłaty za pobyt w DPS są w kolejności:

1. mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich – przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka,
2. małżonek, zstępni przed wstępnymi,
3. gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej.

To oznacza, że biologiczne dzieci mogą zostać objęte procedurą ustalania odpłatności. Jednak zakres ich obciążeń zależy od aktualnych kryteriów dochodowych, sytuacji rodzinnej, zawieranej umowy z organem i ewentualnej decyzji administracyjnej. Nie każda sprawa kończy się takim samym wynikiem.

Jeżeli senior ma troje biologicznych dzieci, warto przekazać OPS ich dane oraz wskazać, kto jest faktycznie zobowiązany rodzinnie. Sama okoliczność, że Ty zajmowałaś się nim przez lata, nie przenosi automatycznie tych ustawowych obowiązków na Ciebie.

Jak formalnie zabezpieczyć się przed zarzutami?

Najlepiej działać pisemnie i etapami:

• złóż do OPS/MOPS pisemne zgłoszenie sytuacji i zachowaj potwierdzenie złożenia,
• jeżeli stan zdrowia jest poważny, wezwij lekarza, pogotowie albo zgłoś potrzebę hospitalizacji,
• poinformuj biologiczne dzieci seniora na piśmie lub wiadomością, że dalsza opieka z Twojej strony nie jest możliwa,
• zapisuj najważniejsze zdarzenia: odmowy pomocy, interwencje, wizyty lekarskie, zachowania zagrażające bezpieczeństwu.

Taka dokumentacja jest ważna praktycznie: pokazuje, że nie „porzuciłaś” seniora, lecz próbowałaś zorganizować mu adekwatną pomoc.

Gdy relacja jest trudna lub obciążająca psychicznie

Prawo rodzinne nie wymaga, aby osoba niemająca ustawowego obowiązku poświęcała własne zdrowie psychiczne, pracę i życie rodzinne dla dalszej opieki nad ojczymem czy partnerem rodzica. Jeżeli relacja była przemocowa, wykorzystująca albo oparta na silnej presji, tym bardziej warto rozdzielić kwestie moralne od prawnych i zadbać o bezpieczne przekazanie sprawy do instytucji.

Jeżeli potrzebujesz wsparcia psychologicznego lub socjalnego, można równolegle skorzystać z pomocy poradni zdrowia psychicznego, ośrodka interwencji kryzysowej albo pracownika socjalnego.

FAQ

Czy ojczym ma wobec pasierba takie same prawa jak ojciec biologiczny?

Nie. Samo bycie ojczymem nie tworzy pełnych skutków jak między rodzicem a dzieckiem. Decydujące znaczenie ma pokrewieństwo albo przysposobienie.

Czy mogę odmówić dalszej opieki, jeśli jestem wyczerpana psychicznie?

Tak, ale najlepiej zrobić to odpowiedzialnie: zgłosić sprawę do OPS, zabezpieczyć pomoc medyczną i udokumentować, że senior nie został bez wsparcia.

Czy biologiczne dzieci seniora zawsze zapłacą za DPS?

Nie zawsze automatycznie. Organ bada ich sytuację dochodową i rodzinną oraz stosuje zasady z art. 61 ustawy o pomocy społecznej.

Czy bez adopcji mogę złożyć wniosek o ubezwłasnowolnienie?

Niekoniecznie. Krąg uprawnionych z art. 545 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego jest ograniczony. Jeżeli do niego nie należysz, warto zawiadomić prokuratora albo OPS.

Czy mogę żądać od rodzeństwa osobistej opieki nad ojcem?

Wprost – nie ma prostego trybu, by sąd nakazał codzienną osobistą opiekę. Możliwe jest natomiast uruchomienie procedur dotyczących kosztów utrzymania i opieki instytucjonalnej.

Źródła

1. Ustawa z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy – Dz.U. 1964 nr 9 poz. 59
2. Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. – Kodeks cywilny
3. Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego
4. Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej
5. Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks karny
6. Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 4 czerwca 2001 r., sygn. akt V KKN 94/99