Odprawa od pracodawcy a podział majątku małżonków

Czy odprawa od pracodawcy wchodzi do majątku wspólnego?

Jeżeli między małżonkami obowiązuje ustawowa wspólność majątkowa, to zgodnie z art. 31 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy do majątku wspólnego należą przedmioty majątkowe nabyte w czasie trwania tej wspólności przez oboje małżonków lub przez jednego z nich. Art. 31 § 2 pkt 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego wprost wskazuje, że do majątku wspólnego należą w szczególności pobrane wynagrodzenie za pracę i dochody z innej działalności zarobkowej każdego z małżonków.

Odprawa wypłacona przez pracodawcę zwykle nie jest klasycznym wynagrodzeniem miesięcznym, ale pozostaje świadczeniem związanym ze stosunkiem pracy. Dlatego odprawa emerytalna lub rentowa z art. 92¹ § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy albo odprawa pieniężna z art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników, jeżeli została wypłacona w czasie trwania wspólności ustawowej, zasadniczo może być objęta podziałem majątku wspólnego.

Nie oznacza to jednak, że każda wypłata nazwana przez pracodawcę odprawą zawsze będzie dzielona po połowie. Decyduje rzeczywisty charakter świadczenia, jego podstawa prawna, data nabycia prawa do świadczenia, data wypłaty oraz to, czy pieniądze istniały jeszcze w chwili ustania wspólności majątkowej.

Kiedy świadczenie może być majątkiem osobistym?

Najważniejszy wyjątek wynika z art. 33 pkt 6 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Zgodnie z tym przepisem do majątku osobistego każdego z małżonków należą przedmioty uzyskane z tytułu odszkodowania za uszkodzenie ciała lub wywołanie rozstroju zdrowia albo z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę. Przepis ten nie obejmuje jednak renty należnej poszkodowanemu małżonkowi z powodu całkowitej lub częściowej utraty zdolności do pracy zarobkowej, zwiększenia jego potrzeb albo zmniejszenia widoków powodzenia na przyszłość.

W praktyce oznacza to, że pieniądze wypłacone wyłącznie dlatego, że pracownik kończy zatrudnienie, przechodzi na rentę albo pracodawca rozwiązuje z nim umowę z przyczyn organizacyjnych, nie stają się automatycznie majątkiem osobistym. Aby wyłączyć je z podziału na podstawie art. 33 pkt 6 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, trzeba wykazać, że świadczenie jest odszkodowaniem za uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia albo zadośćuczynieniem za krzywdę, a nie zwykłą odprawą pracowniczą.

Znaczenie może mieć także art. 33 pkt 5 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, który zalicza do majątku osobistego prawa niezbywalne mogące przysługiwać tylko jednej osobie. Samo prawo do niektórych świadczeń osobistych może mieć taki charakter, ale po wypłacie pieniędzy trzeba odrębnie ocenić, czy środki wchodzą do majątku wspólnego, czy zachowują charakter osobisty na podstawie konkretnego punktu art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Odprawa, odszkodowanie i zadośćuczynienie – różnice praktyczne

W sprawach o podział majątku sąd nie powinien poprzestać na nazwie świadczenia. Istotne jest to, za co faktycznie wypłacono pieniądze. Poniższa tabela pokazuje najczęstsze różnice.

Znaczenie daty wypłaty i ustania wspólności majątkowej

Podział majątku wspólnego jest możliwy dopiero po ustaniu wspólności majątkowej. Może to nastąpić między innymi wskutek uprawomocnienia się wyroku rozwodowego, orzeczenia separacji, zawarcia umowy majątkowej małżeńskiej ustanawiającej rozdzielność albo ustanowienia rozdzielności przez sąd. Podstawą ustroju wspólności ustawowej jest art. 31 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, a możliwość umownej zmiany ustroju majątkowego wynika z art. 47 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jeżeli odprawa została wypłacona przed ustaniem wspólności i pieniądze nadal istnieją, drugi małżonek może żądać ich rozliczenia w postępowaniu o podział majątku. Jeżeli środki zostały zużyte przed ustaniem wspólności na zwykłe potrzeby rodziny, leczenie, utrzymanie domu albo spłatę wspólnych zobowiązań, trzeba ocenić, czy nadal istnieje składnik podlegający podziałowi albo czy powstało roszczenie o rozliczenie nakładów lub wydatków.

W podobnych sprawach pojawia się również problem, czy pieniądze z majątku osobistego jednego małżonka zostały przeznaczone na majątek wspólny albo odwrotnie. Takie rozliczenia opiera się przede wszystkim na art. 45 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Szerzej omawiamy to w materiale o tym, jak rozliczać nakłady na majątek przy podziale po rozwodzie.

Czy można żądać nierównych udziałów?

Zasadą jest równość udziałów małżonków w majątku wspólnym. Wynika to z art. 43 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Wyjątkowo, zgodnie z art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, każdy z małżonków może żądać ustalenia nierównych udziałów, jeżeli przemawiają za tym ważne powody oraz stopień, w jakim każdy z małżonków przyczynił się do powstania majątku wspólnego.

Trudna sytuacja zdrowotna jednego małżonka, konieczność finansowania leczenia i fakt, że odprawa stanowi realne zabezpieczenie jego podstawowych potrzeb, mogą być argumentami w sprawie, ale nie zastępują przesłanek z art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Trzeba wykazać konkretne okoliczności: sposób powstania majątku, zachowanie małżonków, wykorzystanie środków, potrzeby zdrowotne oraz ewentualne nadużycia po stronie drugiego małżonka.

Nie należy opierać takiego żądania wyłącznie na art. 5 Kodeksu cywilnego. Przepis ten dotyczy nadużycia prawa podmiotowego i może mieć znaczenie pomocnicze w wyjątkowych sytuacjach, ale w sprawach o nierówne udziały podstawową regulacją jest art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Jakie dokumenty przygotować do sprawy?

W postępowaniu o podział majątku liczą się dokumenty, a nie sama nazwa świadczenia. Warto zgromadzić w szczególności:

• umowę o pracę, wypowiedzenie, porozumienie rozwiązujące umowę albo inne dokumenty kończące zatrudnienie,
• świadectwo pracy, decyzję pracodawcy o wypłacie odprawy, paski płacowe i potwierdzenie przelewu,
• regulamin wynagradzania, układ zbiorowy lub porozumienie, jeżeli na ich podstawie wypłacono świadczenie,
• dokumentację medyczną, orzeczenie o niezdolności do pracy lub niepełnosprawności, jeżeli świadczenie ma związek ze zdrowiem,
• dowody wydatkowania środków, zwłaszcza na leczenie, rehabilitację, utrzymanie rodziny lub wspólne zobowiązania.

Jeżeli w majątku małżonków występują także inne składniki o mieszanym charakterze, na przykład świadczenia ubezpieczeniowe, warto odrębnie ocenić ich podstawę i cel. Przykładem może być polisa na życie z elementem inwestycyjnym, która przy podziale majątku może wymagać osobnej analizy.

Postępowanie o podział majątku – co rozstrzyga sąd?

W sprawie o podział majątku sąd ustala skład i wartość majątku wspólnego. Wynika to z art. 684 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego, stosowanego odpowiednio do podziału majątku wspólnego na podstawie art. 567 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego. Zgodnie z art. 567 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego w postępowaniu o podział majątku wspólnego sąd rozstrzyga także spory o ustalenie nierównych udziałów oraz o wydatki, nakłady i inne świadczenia z majątku wspólnego na majątek osobisty lub odwrotnie.

Jeżeli jeden z małżonków twierdzi, że odprawa nie powinna być dzielona, powinien jasno wskazać, czy żąda: wyłączenia jej z majątku wspólnego jako majątku osobistego, rozliczenia wydatków na leczenie, ustalenia nierównych udziałów, czy też uwzględnienia zużycia środków na potrzeby rodziny. To są różne argumenty prawne i wymagają innych dowodów.

Warto też pamiętać, że środki pochodzące z majątku osobistego mogą utracić czytelny charakter dowodowy, jeżeli zostaną wymieszane z pieniędzmi wspólnymi na jednym rachunku. Nie przesądza to automatycznie o wyniku sprawy, ale zwykle utrudnia wykazanie, skąd pochodziły konkretne kwoty. Podobne problemy pojawiają się przy transakcjach dotyczących majątku osobistego, takich jak sprzedaż majątku osobistego jednego z małżonków.

FAQ

Czy każda odprawa od pracodawcy podlega podziałowi po rozwodzie?

Nie każda, ale odprawa pracownicza wypłacona w czasie trwania wspólności ustawowej zwykle może być uznana za składnik majątku wspólnego. Wyjątek wymaga wykazania konkretnej podstawy z art. 33 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, na przykład że świadczenie było odszkodowaniem za uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia.

Czy choroba małżonka wystarczy, aby wyłączyć odprawę z podziału?

Sama choroba nie wystarczy. Znaczenie ma to, czy wypłata była świadczeniem pracowniczym, czy odszkodowaniem albo zadośćuczynieniem za uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia lub krzywdę w rozumieniu art. 33 pkt 6 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

Co zrobić, jeżeli odprawa została wydana na leczenie?

Należy zgromadzić faktury, rachunki, potwierdzenia przelewów i dokumentację medyczną. Wtedy w sprawie o podział majątku można wykazywać, że środki zostały zużyte na usprawiedliwione potrzeby, a nie powinny być fikcyjnie doliczane do majątku podlegającego podziałowi.

Czy można zamiast połowy majątku żądać większego udziału z powodu choroby?

Można rozważyć wniosek o ustalenie nierównych udziałów, ale podstawą jest art. 43 § 2 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Trzeba wykazać ważne powody oraz różny stopień przyczynienia się małżonków do powstania majątku wspólnego. Sama potrzeba leczenia może być ważnym argumentem, ale nie zawsze wystarczy.

Czy sąd bierze pod uwagę nazwę świadczenia w dokumencie od pracodawcy?

Tak, ale nazwa nie jest rozstrzygająca. Sąd powinien ocenić podstawę wypłaty, treść dokumentów, cel świadczenia i okoliczności sprawy. Inaczej ocenia się zwykłą odprawę związaną z zatrudnieniem, a inaczej świadczenie odszkodowawcze za uszkodzenie ciała lub rozstrój zdrowia.

Podsumowanie

Odprawa od pracodawcy najczęściej będzie podlegała rozliczeniu przy podziale majątku, jeżeli została wypłacona w czasie trwania wspólności ustawowej i ma charakter świadczenia związanego ze stosunkiem pracy. Nie można jednak automatycznie przesądzać wyniku sprawy bez sprawdzenia dokumentów. Jeżeli wypłata w rzeczywistości rekompensuje uszkodzenie ciała, rozstrój zdrowia albo krzywdę, możliwe jest powołanie się na art. 33 pkt 6 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego.

W sprawie należy precyzyjnie sformułować żądanie: wyłączenie świadczenia z majątku wspólnego, rozliczenie wydatków, rozliczenie nakładów albo ustalenie nierównych udziałów. Każde z tych żądań ma inną podstawę prawną i wymaga innych dowodów.

Źródła

• Art. 31 § 1 i § 2 pkt 1, art. 33 pkt 5 i pkt 6, art. 43 § 1 i § 2, art. 45 § 1, art. 47 § 1 ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy.
• Art. 92¹ § 1 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. – Kodeks pracy.
• Art. 8 ust. 1 ustawy z dnia 13 marca 2003 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn niedotyczących pracowników.
• Art. 567 § 1 i § 3 oraz art. 684 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. – Kodeks postępowania cywilnego.
• Uchwała Sądu Najwyższego z dnia 20 listopada 1975 r., sygn. III CZP 75/75 – dotycząca kwalifikacji jednorazowego odszkodowania związanego z niezdolnością do zatrudnienia jako składnika majątku osobistego w realiach rozpoznawanej sprawy.